بزبانهاى فصيح و نيز كسى كه در چيزها حلول نكرده تا گفته شود كه او در آنها قرار و استقرار دارد و از آنها دور نشده تا گفته شود كه او از آنها جدا است و از آنها نهى نشده تا گفته شود كه در كجاست و بآنها نزديك نشده بچسبيدن و از آنها دور نشده بجدا شدن بلكه او در چيزها است بدون كيفيت و او بما از رگ گردن نزديكتر است و از هر دورى از پوشيدگى دورتر چيزها را از اصلهاى هميشه خلق نفرموده و نه از نخستينهائى كه پيش از او آشكار و هويدا بوده بلكه آفريد آنچه را كه آفريد و آفرينش را محكم گردانيد و نگاشت آنچه را كه نگاشت پس صورت و نگارشى آن را نيكو ساخت پس پاك و منزه ميشمارم كسى را كه يگانه شده در بلندى خويش و باين سبب چيزى را از او امتناعى نيست و نه او را بطاعت يكى از آفريدگانش انتقامى اجابتش از براى خوانندگان شتابانست و فرشتگان در آسمانها و زمين از برايش فرمان بردار با موسى سخن ننمود سخن كردنى بىجوارح و اعضاء و ادوات و بدون لب و ملاذه و آنچه نزديك به آنست از طرف دهان و گلو و ملاذه گوشت پارهايست در درون دهان نزديك حلق در بالاى سقف، پاك و منزه ميشمارم او را و برتر است از صفات آفريدگان پس هر كه گمان كند كه خداى خلق محدود است بحقيقت كه خالق معبود را نشناخته و مؤلف گفته كه اين خطبه طولى دارد و ما از آن موضع حاجت را فرا گرفتيم.
حديث كرد ما را أبو العباس محمد بن ابراهيم بن اسحق طالقانى رحمه اللَّه گفت كه حديث كرد ما را ابو احمد عبد العزيز بن يحيى جلودى بصرى در بصره گفت كه خبر داد ما را محمد بن زكرياء جوهرى غلابى بصرى گفت كه حديث كرد ما را عباس بن بكار ضبى گفت كه حديث كرد ما را ابو بكر هذلى از عكرمه كه گفت در بين آنكه ابن عباس مردم را حديث ميكرد ناگاه نافع بن ارزق بسوى او برخاست و گفت كه اى پسر عباس در باب مورچه و شپش فتوى ميدهى خداى خود را كه تو او را مىپرستى از برايم وصف كن پس ابن عباس بجهت تعظيم خداى عز و جل چشم در پيش افكنده و خاموش بود و حضرت حسين بن على8در گوشه نشسته بود پس فرمود كه اى پسر ارزق بنزد من آى نافع گفت كه تو را سؤال نميكنم ابن عباس گفت كه اى پسر
ارزق بدرستى كه او از خاندان پيغمبريست و ايشان وارثان علم و دانشمند پس نافع ابن ارزق رو بجانب امام حسين7آورد حضرت امام حسين7باو فرمود كه اى نافع بدرستى كه هر كه بناى دين خود را بر قياس نهاد در همه روزگار پيوسته در غوطه- خوردن باشد و از راه راست مائل و در كجى كوچكننده و رونده و از راه گمراه و دور افتاده باشد و آنچه بگويد خوب و زيبا نباشد اى پسر ارزق خداى خود را وصف ميكنم بآنچه خودش را بآن وصف كرده و او را ميشناسم يا مىشناسانم بآنچه خودش را بآن شناسانيده بحاسها دريافته نميشود و او را بمردم قياس نميتوان كرد پس او نزديكى است كه نچسبيده و دورى است كه دورى ندارد بيگانگى پرستش مىشود و او را پاره پاره فرض نميتوان كرد بآيات معروف است و بعلامات موصوف نيست خدائى مگر او كه بزرگوار و برتر و بلند مرتبه است.
حديث كرد ما را احمد بن هرون فامى رحمة الله گفت كه حديث كرد ما را محمد بن عبد اللَّه بن جعفر حميرى از پدرش از احمد بن محمد بن عيسى از محمد خالد برقى از محمد بن ابى عمير از مفضل بن عمر از امام جعفر صادق7كه فرمود هر كه خدا را را بآفريدهاش تشبيه كند مشرك است.
بدرستى كه خداى تبارك و تعالى بچيزى شباهت ندارد و چيزى باو نميماند و هر چه در وهم و خيال واقع شود آن جناب بخلاف آنست.
مترجم گويد كه مؤلف بعد از اين حديث گفته كه مصنف اين كتاب رحمة اللَّه گفته است كه دليل بر اينكه خداى سبحانه بچيزى از آفريدهاش شباهت ندارد از راهى از راهها و بجهتى از جهات آنست كه از براى چيزى از افعالش جهتى نيست مگر آنكه محدث و موجود است كه ديگرى آن را پديد آورده و هيچ جهت محدثه نيست مگر آنكه دلالت ميكند بر حدوث كسى كه اين جهت از براى اوست پس اگر خداى جل- ثناؤه بچيزى از آنها ميمانست هر آينه آن جهت بر حدوثش دلالت ميكرد از آنجا كه بر حدوث كسى كه اين جهت از براى او است دلالت ميكرد زيرا كه دو چيز كه مانند يك ديگر باشند در عقول يك حكم را اقتضاء ميكنند از آنجا كه بجهت آن بيكديگر
شباهت بهمرسانيدهاند و دليل بر اين مطلب قائم و برپا شده كه خداى عز و جل قديم است و محال و ممتنع است كه از جهتى قديم باشد و از جهتى ديگر حادث و از جمله دليل بر اينكه خداى تبارك و تعالى قديم است آنست كه آن جناب اگر حادث باشد هر آينه واجب است كه او را موجد و محدثى باشد كه پديد آورندهاش باشد زيرا كه فعل موجود نميباشد مگر بفاعل و هر آينه گفتار در موجد و محدثش چون گفتار در او باشد و در اينكه مذكور شد وجود حادثى است پيش از حادثى ديگر كه اول ندارد و بآن نميرسد چه از اين تسلسل لازم مىآيد و اين محال است پس درست شد كه چاره نيست از صانعى كه قديم باشد و هر گاه اين چنين باشد پس آنچه موجب قديم بودن آن صانع است و بر او دلالت دارد قديم بودن صانع ما را موجب و بر او دلالت ميكنند.
حديث كردند ما را على بن احمد بن محمد بن عمران دقاق رحمة اللَّه و على بن عبد اللَّه وراق گفتند كه حديث كرد ما را محمد بن هرون صوفى گفت كه حديث كرد ما را ابو تراب عبيد اللَّه بن موسى رؤيانى از عبد العظيم بن عبد اللَّه حسنى كه گفت بر سيد و آقاى خود حضرت على بن محمد بن على بن موسى بن جعفر بن محمد بن على بن حسين بن على بن ابى طالب:داخل شدم و چون مرا ديد بمن فرمود كه مرحبا بتو و خوش آمدى اى أبو القاسم تو دوست مائى از روى راستى و درستى عبد العظيم ميگويد كه بآن حضرت عرض كردم يا ابن رسول الله بدرستى كه من اراده دارم كه دين خود را بر تو عرضه دارم پس اگر پسنديده باشد بر آن ثابت بمانم تا آن هنگام كه خداى عز و جل را ملاقات كنم حضرت7فرمود كه اى ابو القاسم آنها را بياور يعنى اعتقادات خود را بيان كن عرض كردم كه من ميگويم و باين قائلم و اعتقاد دارم كه خداى تبارك و تعالى يكيست كه چيزى مثل و مانند او نيست بيرونست از دو حد كه يكى حد ابطال است و ديگرى حد تشبيه و مراد از حد ابطال آنست كه آن جناب را بيرون برند از وجود و هستى ذاتى و از صفات كماليه ذاتيه و فعليه و اضافيه و مراد از حد تشبيه اتصاف آن- جناب است بصفات ممكنات و اشتراك با ايشان در حقيقت صفا .. و ميگويم كه آن- جناب نه جسم است و نه صورت و نه عرض و نه جوهر بلكه او است كه جسمها را جسم
ساخته و صورتها را تصوير نموده و نگاشته و آفريننده عرضها و جوهرها است و پروردگار هر چيزى و مالك و خالق و مخترع و پديد آورنده آنست و ميگويم كه محمد بنده و رسول او است و خاتم پيغمبران است كه بعد از او هيچ پيغمبرى نيست تا روز قيامت و ميگويم كه شريعت آن حضرت خاتمه شريعتها است كه بعد از آن تا روز قيامت شريعت ديگرى نخواهد بود و ميگويم كه امام و خليفه و ولى امر امامت و امت بعد از آن حضرت امير المؤمنين على بن ابى طالب است بعد از آن امام حسن بعد از آن امام حسين بعد از آن على بن الحسين بعد از آن محمد بن على بعد از آن جعفر بن محمد بعد از آن موسى بن جعفر بعد از آن على بن موسى بعد از آن محمد بن على بعد از آن تو اى آقاى من حضرت7فرمود كه بعد از من پسرم حسن پس از براى مردم چه حال خواهد بود با خلف بعد از بعد از او عبد العظيم ميگويد كه عرض كردم اى آقاى من اين چگونه است و چرا اين را باين طريق فرمودى فرمود زيرا كه شخص او ديده نميشود و يادش بنامش حلال نباشد تا وقتى كه بيرون آيد و زمين را از عدل و داد پر كند چنان كه از جور و ستم پر شده باشد عبد العظيم ميگويد عرض كردم كه اقرار نمودم و ميگويم كه دوست ايشان دوست خدا است و دشمن ايشان دشمن خدا و فرمانبردارى ايشان فرمانبردارى خدا و نافرمانى ايشان نافرمانى خدا است و ميگويم كه معراج يعنى بالا رفتن پيغمبر6بآسمان در حال بيدارى ببدن شريف و عنصر لطيف در شب معراج حق است سؤال منكر و نكير در قبر حق است و ميگويم كه بهشت حق است و دوزخ حق است و صراط حق است و ترازوى اعمال حق است و ميگويم كه قيامت آمدنى است و در آن هيچ شكى نيست و ميگويم كه خدا بر خواهد انگيخت آنها را كه در قبرهايند و ميگويم كه فريضههاى واجب بعد از ولايت نماز است و زكاة و روزه و حج و جهاد و امر بمعروف و نهى از منكر بس حضرت على بن محمد7فرمود كه اى ابو القاسم بخدا سوگند كه اين دين دين خدا است كه آن را از براى بندگانش پسنديده پس بر آن ثابت باش خدا ترا ثابت بدارد بقول ثابت در زندگى دنيا و در آخرت.
مترجم گويد كه ظاهر اينست كه مؤلف در اين كتاب فقره را كه در باب شريعت
است بوضعى كه ترجمه شد از حديث انداخته باشد چه اين حديث را در كتاب امالى و اكمال ذكر كرده و اين فقره در هر دو كتاب مذكور است و در امالى بجاى احمد بن محمد بن عمران دقاق احمد بن موسى دقاق است و در اكمال احمد بن محمد بن موسى دقاق است و ما اين فقره را نيز در ترجمه آورديم تا حديث ناتمام نباشد.
با آنكه احتمال دارد كه اين فقره از دو نسخه كه در نزد ما موجود است افتاده باشد و مراد از عبد العظيم كه در اين روايت است سيد لازم التكريم و امامزاده واجب- التعظيم شاهزاده عبد العظيم است كه در رى مدفونست و جلالتش از آن بيشتر است كه كسى شرح آن بايد كرد و آنچه در اين حديث شريف است كه نام بردن حضرت صاحب الزمان صلوات اللَّه و سلامه عليه در زمان غيبت حلال نيست محمول است بر كراهت نه حرمت يا مخصوص است بزمانى كه تقيه باشد و باعث ضرر آن حضرت يا يكى از امت باشد و تحقيق اين مطلب را در رساله عليحده كردهام و ليكن مؤلف رحمة اللَّه نظر به مضمون اين حديث و امثال آن نام بردن آن حضرت را در زمان غيبت مطلقا حرام مىداند.
«باب سيم» در بيان معنى واحد و توحيد و موحد
حديث كرد ما را پدرم رحمة اللَّه گفت كه حديث كرد ما را محمد بن يحيى عطار از احمد بن محمد بن عيسى از ابو هاشم جعفرى كه گفت از حضرت ابو جعفر ثانى محمد بن على8سؤال كردم كه معنى واحد چيست فرمود آنكه بهمه ربانها بر او اجتماع شده بيگانگى.
حديث كردند ما را محمد بن محمد بن عصام كلينى و على بن احمد بن محمد بن
عمران دقاق «رضى» گفتند كه حديث كرد ما را محمد بن يعقوب كلينى از على بن محمد و محمد بن حسن هر دو از سهل بن زياد از ابو هاشم جعفرى كه گفت از امام محمد تقى7سؤال كردم كه معنى واحد چيست فرمود كسى كه باجتماع زبانها بر او بيگانگى است چنان كه خداى عز و جل فرموده كهوَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُو در بعضى از نسخ بجاى من خلقهم من خلق السموات و الارض است يعنى و هر آينه اگر سؤال كنى ايشان را يعنى از كافران بپرسى كه كى ايشان را يا آسمانها و زمين را آفريده البته خواهند گفت خدا.
حديث كرد ما را محمد بن ابراهيم بن اسحق طالقانى «رضى» گفت كه حديث كرد ما را محمد بن سعيد بن يحيى يزورى گفت كه حديث كرد ما را ابراهيم بن هيثم بلدى گفت كه حديث كرد ما را پدرم از معافى بن عمران از اسرائيل از مقدام بن شريح بن هانى از پدرش كه گفت در روز جنگ جمل يكى از باديهنشينان بسوى امير المؤمنين7برخاست و عرض كرد كه يا امير المؤمنين آيا ميگوئى كه خدا يكيست پس مردم بر او حمله كردند و اعتراض نمودند و گفتند كه اى اعرابى آيا نمىبينى آنچه را كه امير المؤمنين در آنست از پريشانى دل و پراكندگى حواس امير المؤمنين7فرمود كه او را واگذاريد و باو كار مداريد پس بدرستى كه آنچه اعرابى ميخواهد همانست كه ما آن را از اين گروه ميخواهيم و اين جنگ و جدال بر سر اين مقال است.
پس فرمود كه اى اعرابى بدرستى كه قول در اينكه خدا يكيست بر چهار قسم است دو وجه از آنها بر خداى عز و جل روا نباشد و دو وجه در او ثابت است اما آن دو وجه كه بر او روا نيست گفتار گوينده است كه ميگويد يكى و از اين باب اعداد را صد ميكند يعنى يكمين چه آن دلالت بر اين دارد كه دويمى هست كه او يكمين آنست اينك چيزى است كه روا نيست زيرا كه آنچه در ديمى از برايش نيست در باب اعداد داخل مىشود آيا نمىبينى كه كافر شده آنكه گفته كه آن جناب يكى از سه خدا است يعنى فرقه از نصارى كه خدا و عيسى و مريم را هر سه خدا ميدانند چنان كه قرآن مجيد بآن ناطق است كهلَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍو معنى ديگر قول قائل است كه او يكى
از مردمانست و بآن نوعى از جنس را ميخواهد چنان كه ميگويند كه زيد يكى از افراد انسان است پس اينك چيزى است كه بر آن جناب روا نيست زيرا كه اين تشبيه است چه اثبات شريك است از براى خدا در ماهيت و نوع و پروردگار ما از اين جليلتر و برتر است و اما آن دو وجه كه در او ثابت است يكى قول قائل است كه آن جناب يكيست كه او را در ميان چيزها شبيه و مانندى نيست و پروردگار ما همچنين است يعنى در كمالات يگانه است و عديل و نظيرى ندارد چنان كه ميگويند فلانى يگانه دهر است و وجه ديگر قول قائل است كه آن جناب عز و جل احدى المعنى است و از اين قصد ميكند كه خدا منقسم نميشود نه در وجود ذهنى و خارجى و نه در عقل و نه در وهم و خيال و پروردگار عز و جل ما چنين است.
مترجم گويد كه مؤلف بعد از ذكر اين حديث ميگويد كه مصنف اين كتاب رحمه اللَّه گفته است كه شنيدم از كسى كه بدين و معرفتش بلغت و كلام وثوق و اعتماد دارم كه ميگفت قول قائل يك و دو و سه تا آخر در اصل وضع لغت وضع نشده است مگر از براى اظهار از كميت و مقدار آنچه بر آن منقول و محمول مىشود نه از براى آنكه آن را مسمائى است بعينه كه بآن ناميده شود يا از براى آنكه آن را معنى ديگر باشد غير از آنچه آدمى آن را مىآموزد از براى شناختن حساب و عقد انگشتان بر آن دور ميزند نزد ضبظ اعداد و عشرات و مئات و الوف كه جمع معانى ده و صد و هزار است و از براى همين در هر زمان كه صاحب اراده اراده كند كه غير خود را از كميت چيزى خبر دهد بعينه آن را بنام اخصى كه دارد نام برد بعد از آن لفظ يكى را به آن بپيوندد و آن را بر آن بياويزد كه بواسطه آن او را بر كميت دلالت كند نه بر آنچه غير از اينست از اوصافش و از اين جهت قائل ميگويد كه يك درهم و از آن قصد نميكند مگر آنكه درهم است و بس و گاهست كه درهم بوزن يكدرهم ميباشد و بضرب سكه نيز يكدرهم ميباشد پس هر گاه خبر دهنده خواهد كه از وزن آن خبر دهد مىگويد كه يك درهم بحسب وزن و چون خواهد كه از ضرب آن خبر دهد ميگويد كه يكدرهم بحسب شماره و يكدرهم بحسب ضرب و بنا بر اين اصل قائل ميگويد كه او يك مرد
است و گاهست كه مرد يكى ميباشد باين معنى كه او يك آدمى است و دو آدمى نيست و يك مرد است و دو مرد نيست و يك شخص است و دو شخص نيست و گاهيست كه بحسب فضل يكى ميباشد و در علم نيز يكى و در سخاء يكى و در شجاعت يكى و چون قائل خواهد كه از كميتش خبر دهد ميگويد كه او يك مرد است پس اين از گفتارش دلالت دارد بر اينكه او يك مرد است و دو مرد نيست و چون خواهد كه از فضلش خبر دهد مىگويد كه اينك يكتا و يگانه عصر خود است و اين دلالت دارد بر آنكه او را در فضل دويمى نيست و چون خواهد كه بر علمش دلالت كند مىگويد كه او در علمش يكتا و يگانه است پس اگر قول او كه ميگويد يكى بمجرد همين و بخودى خود بر فضل و علم دلالت داشته باشد چنان كه بخودى خود بر كميت دلالت دارد هر آينه چنان باشد كه هر كه لفظ يكى را بر او اطلاق كند اراده داشته باشد فاضلى را كه از برايش دويمى نيست در فضلى كه دارد و عالمى را كه از برايش دويمى نيست در علمى كه دارد و جوادى را كه از برايش دويمى نيست در جودى كه دارد و چون چنين نيست درست شد كه آن بخودى خود دلالت ندارد مگر بر كميت چيزى نه غير آن و از براى آنچه يكى بسوى آن اضافه شده از قول قائل كه يكتا و يگانه عصر و روزگار خود است هيچ معنى نباشد و نه از براى تقييدش بعلم و شجاعت زيرا كه آن بدون اين زيادتى و بىاين تقييد بر نهايت فضل و غايت علم و شجاعت دلالت مىكرد و چون با وجود آن بزيادتى لفظى محتاج شد بتقييدش بچيزى ديگر آنچه ما گفتيم درست شد پس متقرر و ثابت گرديد كه لفظ قائل كه ميگويد يكى چون بر چيزى مقول و محمول شود بمجرد همين بر كميتش دلالت مىكند در نام اخصى كه دارد و بواسطه آنچه بآن وابسته مىشود بر فضل و افزونى چيزى كه بر او مقول و محمول مىشود و بر كمال او و بر يگانهشدنش بفضل و علم وجودش دلالت مىكند و آشكار شد كه درهمى كه يكيست گاهست كه بوزن يكدرهم و بشماره يكدرهم و بضرب يكدرهم ميباشد و گاهست كه بوزن دو درهم ميباشد و بضرب يكدرهم و گاهست كه بحساب دانكها شش دانگ و بحساب فلوس شصت فلس و باجزاء بسيار ميباشد و همچنين بنده يك بنده ميباشد و بهيچ وجه دو بنده نميباشد و يك شخص ميباشد و بهيچ وجه دو شخص نميباشد و اجزاى