تنها خداوند در اعمال بندگان مؤثر است و احدي هيچ تأثيري در انجام آنها ندارد. از اين روست كه مردم و مؤمنان بايد در انجام كارشان به سوي او رو بياورند. (و قل الحمدلله الذي لم يتخذ ولدا و لم يكن له شريك في الملك و لم يكن له ولي من الذل و كبره تكبيرا.)[1]"و بگو اي پيامبر! ستايش مخصوص خداوندي است كه فرزندي نگرفت و او را در حكمراني شريكي نيست و براي او از روي ذلت و ناتواني ياوري نيست . و او را به بزرگي ستايش كن آن گونه كه در خور اوست". كساني هم كه در موقعيت هايي خاص، به اذن الهي در عالم هستي تصرف كرده اند، مثل اين كه از گل پرنده ساخته اند، مرده اي را زنده كرده اند[2]و...، در راستاي مشيت خدا انجام داده اند و استقلالي در فعلشان نداشته اند. البته توحيد افعالي به معناي اين نيست كه كسي نتواند در عالم هستي كاري انجام بدهد; چه اين كه روزانه كارهاي بي شماري از سوي مردم صورت ميگيرد و در اين ميان كساني هم هستند كه ملحدانه كار ميكنند و عقيده اي هم به خالق عالم و مدبر آن ندارند. توحيد افعالي به معناي ملتزم كردن خود به اين باور است كه همه چيز عالم تحت ربوبيت خداست و هيچ چيزي از تحت فرمان او خارج نيست . و بنابراين موحد خود را ملتزم ميداند كه در راستاي مشيت خدا و با توكل و اميد به او كارهايش را به انجام برساند.
4 - توحيد عبادي
در بينش توحيدي علاوه بر عقيده به يگانگي خدا در ذات، صفات و افعال بايد تنها در برابر او سرتعظيم فرود آورد و تنها به فرمان او بود و تنها او را پرستيد. اين "توحيد عبادي" است . توحيد عبادي آخرين مرحله از معرفت الهي و حساسترين درجه ايمان و بندگي است . ممكن است كسي در بينش موحد باشد، اما رفتاري شرك آلود داشته باشد. ابليس از جنبه نظري ديدگاهي توحيدي دارد، به يك مبدأ
[1]سوره اسراء (17)، آيه 111) .
[2]سوره آل عمران (3)، آيه 49 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :141
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
معتقد است و از شرك و كفر مشركان و كافران در قيامت اعلام بيزاري ميكند;[1]اما در برابر فرمان خدا ايستاد و از آن سرپيچيد، در نتيجه از زمره موحدان خارج شد. اطاعت و پرستش مختص خداست و محبوبترين بندگان خدا هم سهمي در آن ندارند و بايد مطيع و پرستشگر خداي عالم باشند. از اين روست كه قرآن درباره انبيا به اين نكته توجه داده است كه اعطاي كتاب آسماني، مقام داوري در ميان مردم، مقام نبوت و وحي، هرگز نمي تواند براي آنان مجوزي باشد كه مردم را بنده خود قرار دهند و به اطاعت از خود در كنار اطاعت از خدا فرا بخوانند. (ما كان لبشر أن يؤتيه الله الكتاب و الحكم و النبوة ثم يقول للناس كونوا عبادا لي من دون الله و لكن كونوا ربانيين ...)[2]"براي هيچ بشري كه خدا به او كتاب و داوري و نبوت داده است، اين حق وجود نداشت كه بگويد بنده من باشيد و نه بنده خدا. ولي [تنها چيزي كه وظيفه او بود اين كه بگويد:] موحد خداشناس باشيد." در شأن نزول اين آيه آمده است كه ابورافع قرظي يهودي همراه رئيس هيئت نصاراي نجران، به پيامبر اسلام6گفتند: آيا ميخواهي تو را بپرستيم و معبود و خدا قرارت بدهيم ؟ پيامبر6فرمود: "به خدا پناه ميبرم كه غير خدا را بپرستم يا به عبادت غير خدا فرمان بدهم . مرا براي چنين امري مبعوث نكرده و فرمان نداده است ."[3]ممكن است آيه درباره مسيحيان باشد كه الوهيت براي عيسي (ع) قائل بودند; چنان كه در تفسير علي بن ابراهيم قمي آمده است : مراد اين است كه عيسي (ع) هرگز نگفت : من شما را آفريده ام، پس بنده من باشيد و خدا را بندگي نكنيد; آنچه عيسي (ع) به آنان گفت اين بود كه رباني باشيد.[4]در قرآن به صراحت از اين كه كساني پيامبران خدا را ارباب و در مقام الوهيت قرار دهند نهي شده است . (و لا يأمركم أن تتخذوا الملا ئكة والنبيين أربابا أيأمركم بالكفر
[1]سوره ابراهيم (14)، آيه 22 .
[2]سوره آل عمران (3)، آيه 79 .
[3]طبرسي، مجمع البيان، ج 1، ص 466، ذيل آيه .
[4]علي بن ابراهيم قمي، تفسير القمي، ج 1، ص 106) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :142
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
بعد اذ أنتم مسلمون )[1]"و [هيچ پيامبري ] شما را فرمان نخواهد داد كه فرشتگان و پيامبران را خدايان خود بگيريد. آيا او پس از آن كه سر به فرمان خدا نهاده ايد باز شما را به كفر وا ميدارد؟." با سيري اجمالي در آيات قرآن اين حقيقت آشكار ميشود كه رسالت انبيا عمدتا دعوت به خداپرستي است . و خداپرستي در مقام توحيد عبادي، پرهيز از شرك و تنها اطاعت از خداوند و تقواي اوست . (قال يا قوم اني لكم نذير مبين أن اعبدوا الله واتقوه و أطيعون ).[2]توحيد مبارزه با خدايان مجعول و بت هاي ساختگي و الهه هاي بي هويتي بوده است كه فرمانروايان طاغوتي براي مردم، جهت به بردگي كشاندن آنان ساخته بودند. (... أتتخذ أصناما آلهة ...).[3]در يك كلام ميتوان گفت كه هدف پيامبران الهي رواج توحيد عبادي و مبارزه با الوهيت غير خدايان بوده است . (واسأل من أرسلنا من قبلك من رسلنا أجعلنا من دون الرحمن آلهة يعبدون )[4]"[اي پيامبر!] از پيامبران پيش از خود سؤال كن كه آيا معبوداني جز خداي رحمان را قرار داده ايم تا پرستش شوند؟." انسانها و موجوداتي در عالم هستي وجود دارند كه از جايگاه ممتازي برخوردارند و در پيشگاه خداوند نيز قرب و منزلتي ويژه دارند. خداوند خود براي آنان مقام و موقعيتي خاص قرار داده و از مؤمنان در درجه نخست خواسته است تا به آنها احترام كنند و حرمت آنان را پاس دارند. گاه اين موقعيت در حدي است كه بايد به آنها ايمان آورد و كفر به آنها عقوبت سخت دنيوي و اخروي را در پي دارد. به رغم چنين واقعيتي احترام به آنها و تكريمشان هرگز نبايد به گونه اي باشد كه جنبه عبوديت پيدا كند و با توحيد منافات داشته باشد. تكريم آنان و حتي متوسل شدن به آنان بايد در حدي باشد كه خداوند اجازه داده است . خداوند درباره اهل كتاب از
[1]سوره آل عمران (3)، آيه 80 .
[2]سوره نوح (71)، آيات 2 و 3 .
[3]سوره انعام (6)، آيه 74 .
[4]سوره زخرف (43)، آيه 45 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :143
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
گزافه گويي آنان درباره پيامبرشان پرده برمي دارد كه به چه حقي درباره او دچار غلو شده اند و او را بيش از آن كه هست ميستايند و برايش جايگاهي برتر از آنچه هست قائل اند. (يا أهل الكتاب لا تغلوا في دينكم و لا تقولوا علي الله الا الحق انما المسيح عيسي ابن مريم رسول الله و كلمته ألقاها الي مريم و روح منه فآمنوا بالله و رسله و لا تقولوا ثلا ثة انتهوا خيرا لكم انما الله اله واحد سبحانه أن يكون له ولد ...)[1]"اي اهل كتاب ! در دينتان غلو نكنيد و درباره خدا به جز حق نگوييد. مسيح، عيسي، پسر مريم، فقط فرستاده خدا و كلمه اوست كه به مريم القا كرد و روحي از جانب اوست ; پس به خدا و پيامبرانش ايمان بياوريد و نگوييد خدا سه است . [اين عقيده را] پايان بدهيد كه برايتان خير است . خدا همان خداي يگانه است . منزه است او از اين كه فرزندي داشته باشد." در روايتي آمده است كه شخصي به رسول خدا6عرض كرد: اي پيامبر خدا! آيا ما به تو سلام كنيم همان گونه كه به يكديگر سلام ميكنيم ؟ آيا در برابر تو سجده نكنيم ؟ پيامبر6فرمود: "سجده كردن براي احدي جز در برابر خدا روا نيست ; ولي پيامبرتان را احترام كنيد، و حق را با اهلش بشناسيد."[2]انبيا و اولياي الهي بيش از هر كسي در برابر خدا سر تسليم فرود ميآوردند و در اين زمينه پيشگام و الگوي مردم بوده اند، خود را عبد و بنده خدا معرفي و به اين افتخار ميكرده اند. پيامبران از اين كه براي آنان مقامي فوق آنچه داشته اند قائل شوند به شدت پرهيز ميكرده اند. آنان از هر گونه رفتاري كه موجب شود توحيد مردم تضعيف شود و شايبه شرك پيش بيايد، اجتناب كرده و از چنين اعمالي اعلام برائت ميكرده اند. از اميرالمؤمنين (ع) نقل شده است : "دو گروه درباره من به هلاكت رسيدند - و گناهشان به عهده من نيست - دسته اول دوستان افراطي و دسته دوم دشمنان افراطي .
[1]سوره نساء (4)، آيه 171) .
[2]مجلسي، بحارالانوار، ج 25، ص 262 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :144
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
و من در برابر خدا بيزاري ميجويم از كساني كه درباره ما غلو ميكنند و ما را فوق حد خودمان بالا ميبرند; مانند بيزاري عيسي بن مريم از نصارا. خداوند فرمود: اي عيسي بن مريم ! آيا تو به مردم گفته اي كه مرا و مادرم را دو خدا بگيريد... خداوند فرمود: مسيح از اين كه بگويد بنده خداست ابايي ندارد. و خداوند گفته است : مسيح پسر مريم، جز پيامبري از پيامبران خدا نيست . پيش از او پيامبراني آمده اند. او و مادرش غذا ميخوردند. بنابراين هر كس براي انبيا ادعاي ربوبيت كند و يا براي پيشوايان آسماني چنين ادعايي بنمايد و يا مدعي فرزندي آنان براي خدا باشد، و يا براي غير آنان چنين مقامي را قائل باشد، ما از او در دنيا و آخرت بيزاريم ."[1]حاصل اين كه توحيد عبادي به قدري مهم است كه خداوند در آيات متعددي در قرآن به آن توصيه كرده و هشدار داده است كه مبادا بندگان از آن سر بپيچند و ديگري را به جاي خدا بگيرند و مشرك شوند. ملاك معبود حقيقي در آيات قرآن معرفي شده تا بر اساس درك درست و شناخت قابل قبول، انسانها بندگي كنند. خالقيت، رازقيت، منشاء افعال جهان بودن، اجابت دعاي مضطرين، هدايت بندگان، رحمت و علام الغيوب بودن، توانمندي بر خلق نخستين و ميراندن و تجديد حيات، از صفات يك معبود حقيقي است .[2]
افعال خدا
نظام فعل خدا
تحقق افعال خداوند دايرمدار اراده اوست . هرگاه بخواهد چيزي پديد آيد و مشيتش بر انجام آن باشد، اراده ميكند كه آن هستي پيدا كند و آن هم پديد ميآيد. (... و اذا قضي أمرا فانما يقول له كن فيكون ).[3]اراده خداوند همان، و تحقق چيز
[1]همان، ج 25، ص 134) و 135، حديث 6 ; و ص 272، حديث 17) .
[2]سوره نمل (27)، آيات 60 - 65 .
[3]سوره بقره (2)، آيه 117) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :145
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
خواسته شده همان . هيچ چيزي نمي تواند مانع تحقق خواست خداوند بشود. و هر آنچه به وقوع ميپيوندد به اذن و اراده الهي است . (والبلد الطيب يخرج نباته باذن ربه ...)[1]"و سرزمين پاك گياهش بيرون ميآيد به اذن پروردگارش ." (و ما هم بضارين به من أحد الا باذن الله ...)[2]"و آنان [جادوگران ] به احدي نمي توانند ضرر وارد كنند مگر به اذن الهي ." (و ما كان لنفس أن تموت الا باذن الله كتابا مؤجلا...)[3]"و هيچ كس نمي ميرد مگر به اذن خدا; كتابي است مدت دار." (ما أصاب من مصيبة الا باذن الله و من يؤمن بالله يهد قلبه ...)[4]"و هيچ مصيبتي به كسي نمي رسد مگر به اذن الهي، و هر كس به خداوند ايمان بياورد قلبش را هدايت ميكند." خدا براي انجام مشيتش از چيزي كمك نمي گيرد. چيزي در تحقق خواست خدا تأثيري ندارد. فعل او كه عامل ايجاد جهان است يك لحظه است . (و ما أمرنا الا واحدة كلمح بالبصر)[5]"امر ما نيست مگر يكي همانند چشم بر هم زدن ." فعل خدا براي هميشه به يك باره انجام نمي شود تا مخلوق پس از آفريده شدن به حال خود رها گردد، بلكه در عين آفريدن مدام با مخلوقات هست و تدبيرش تفكيك ناپذير از خلق اوست . چنين نيست كه فقط خلق جهان به خدا بسته باشد. ادامه لحظه به لحظه آن نيز وابسته به خداست . به گونه اي كه اگر خدا از آن نظر بردارد، از هم فرو خواهد ريخت . به عبارتي خداوند نه تنها آفريننده كل جهان است، كه يكايك موجودات درون عالم را نيز او آفريده و ميآفريند و مدام و لحظه به لحظه تدبير ميكند. (ذلكم الله ربكم لا اله الا هو خالق كل شئ فاعبدوه و هو علي كل شئ وكيل )[6]"اين است خداي شما كه پروردگارتان است ; نيست هيچ خدايي به جز او; آفريننده هر چيزي است ; او را بپرستيد; و او عهده دار همه چيز است ."
[1]سوره اعراف (7)، آيه 58 .
[2]سوره بقره (2)، آيه 102) .
[3]سوره آل عمران (3)، آيه 145) .
[4]سوره تغابن (64)، آيه 11) .
[5]سوره قمر (54)، آيه 50 .
[6]سوره انعام (6)، آيه 102) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :146
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
در بينش توحيدي تحقق همه امور در عالم تحت اراده و مشيت اوست و تا او نخواهد به وجود نخواهد آمد; حتي افعال بندگان . (و ما رميت اذ رميت و لكن الله رمي ...)[1]"اي پيامبر! هنگامي كه تير انداختي، تو نبودي كه تير انداختي، بلكه خدا بود كه تير انداخت ." فعل خدا بر همه چيز حتي بر اسباب و علل احاطه دارد. همه سبب ها با اراده خداوند مؤثرند و هيچ يك بدون خواست خدا مؤثر نيستند. علت در عين اين كه علت است، از ناحيه خداست و استقلال ندارد. تأثير علت در معلول خود، معلول مشيت خداست ; به نحوي كه اگر مشيت و اراده او تعلق نمي گرفت، علت نمي توانست نقش علت را داشته باشد. اين است كه همه چيز در عالم به خدا نسبت داده ميشود. در قرآن كريم نيز همه چيز به خدا نسبت داده شده است ; در عين اين كه گاهي از علت مادي و جز آن نيز سخن به ميان آمده است . و همين طور گاهي از كارگزاران عالم سخن ميگويد كه در تحولات آن نقش دارند: (قل يتوفاكم ملك الموت الذي وكل بكم ...)[2]و در عين حال همان كار را به خدا نسبت ميدهد. (الله يتوفي الانفس حين موتها...).[3]
نقش كارگزاران خداوند
در آيات قرآن و روايات، از موجوداتي به نام "ملائكه" ياد شده است كه در انجام اموري محول شده از ناحيه خدا نقش ايفا ميكنند. "جبرئيل" فرشته اي كه مأمور ابلاغ وحي از جانب خداست ; (قل من كان عدوا لجبريل فانه نزله علي قلبك باذن الله ...).[4]"ميكائيل" ملكي كه متولي امور ارزاق است ; "اسرافيل" مسؤول نفخ
[1]سوره انفال (8)، آيه 17) .
[2]سوره سجده (32)، آيه 11) . "اي پيامبر! به مردم بگو: فرشته مرگي كه بر شما گمارده شده، جان شما را ميگيرد."
[3]سوره زمر (39)، آيه 42 . "خداوند در زمان مرگ انسانها، جانشان را ميستاند."
[4]سوره بقره (2)، آيه 97 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :147
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
صور و ميراندن و زنده كردن مردگان در قيامت ; "عزرائيل"، مسؤول قبض ارواح انسانها در دنيا; (قل يتوفاكم ملك الموت الذي وكل بكم ).[1]فرشتگاني وجود دارند كه در اطراف عرش الهي به تسبيح و ذكر و ايفاي مسؤوليت مشغولند; (و تري الملا ئكة حافين من حول العرش يسبحون بحمد ربهم ).[2]ملائكه موجودات مجردي هستند كه از آنها خطا و گناهي سر نمي زند; (لا يعصون الله ما أمرهم و يفعلون ما يؤمرون )[3]"آن ملائكه كساني هستند كه از آنچه خدا به آنان دستور داده سرپيچي نمي كنند و آنچه را كه فرمان داده شده انجام ميدهند." در عين اين كه خدا سر رشته دار عالم هستي است، با اذن خود او كارهايي در اين عالم رخ ميدهد كه به حسب ظاهر عوامل ديگري غير از ذات خدا دارند. وجود اسباب مادي در عالم كه به وضوح نقش خود را ايفا ميكنند، حكايت از اين واقعيت دارد كه خداوند عالم، امور اين عالم را در دستان خود دارد، اما با اسباب و علل خاص خود آن را ميچرخاند. چنين كارگزاراني در راستاي مشيت خدا و خواست او انجام وظيفه ميكنند. كارگزاران اعم از موجودات مادي و يا مجرد، برحسب وظايفي كه به عهده آنها گذاشته شده كار انجام ميدهند، اما همه را با اذن و فرمان خدا; و اين عين توحيد است .
لوح محفوظ و لوح محو و اثبات
براي اداره عالم دو نوع لوح و صفحه ثبت كارها - مناسب با عالم غيب و قابل تعبير براي فهم ما - وجود دارد، كه كارهاي عالم در آنجا ثبت ميشود. يكي از آن دو "لوح محفوظ" است ; در اين لوح تغييري وجود ندارد و مطابق علم خدا ميباشد. ديگري "لوح محو و اثبات" است ; در اين لوح ممكن است در آغاز چيزي ثبت شود
[1]سوره سجده (32)، آيه 11) .
[2]سوره زمر (39)، آيه 75 .
[3]سوره تحريم (66)، آيه 6 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :148
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست