بردارد، چيزي انجام نمي شود. انجام امور با مدد خدا و اراده و تصميم انسان است . انسان وقتي خود تصميم و اراده دارد، ميتوان اعمال را به وي نسبت داد. و از آنجا كه همه نظام وجود وابسته به اراده خدا، و او مدد رسان است ميتوان به او نسبت داد. چنين است كه امام صادق (ع) از پيامبر6نقل كرده است كه آن حضرت درباره افعال بندگان و مشيت خدا فرمود: "من زعم ان الله يأمر بالسوء و الفحشاء فقد كذب علي الله ، و من زعم ان الخير و الشر بغير مشية الله فقد اخرج الله من سلطانه ، و من زعم ان المعاصي بغير قوة الله فقد كذب علي الله ، و من كذب علي الله ادخله الله النار"[1]"اگر كسي گمان كند كه خداوند به كارهاي بد و زشت فرمان ميدهد، بر خدا دروغ بسته است . و كسي كه گمان كند خوبي و بدي بدون مشيت اوست، گويي خدا را از قدرت و سلطنت بيرون كرده است . و كسي كه گمان كند معاصي بدون نيروي خدا در شخص انجام شدني است، باز بر خدا دروغ بسته است . و كسي كه برخدا دروغ بندد، خدا او را در آتش وارد خواهد ساخت ."
عقيده به قضا و قدر
ايمان به قضا و قدر از اعتقادات اسلامي است . اميرمؤمنان (ع) از رسول خدا6نقل كرده كه خدا فرموده است : "من لم يرض بقضائي و لم يؤمن بقدري فليلتمس الها غيري"[2]"كسي كه راضي به قضا و مؤمن به قدر من نيست، پس خداي ديگري را طلب كند." و در عين حال پيامبراكرم6فرمود: "في كل قضاء الله خيرة للمؤمن"[3]"در هر قضاي الهي انتخابي براي مؤمن وجود دارد." يعني قضاي الهي موجب سلب اراده نمي شود. عقيده به قضا و قدر، صورتي ظاهري دارد كه عبارت است از ايمان به اين كه هر
[1]كليني، كافي، ج 1، ص 158، حديث 6 ; صدوق، التوحيد، ص 359، حديث 2 .
[2]صدوق، التوحيد، ص 371، حديث 11) .
[3]همان .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :162
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
چه در جهان و در زندگي بشر اتفاق ميافتد بر وفق قضا و قدر الهي است ; و در اين جهان پهناور و در زندگي انسان، فقط آن چيزي روي ميدهد كه خداوند مقدر كرده باشد. (انا كل شئ خلقناه بقدر)[1]"ما همه چيز را به اندازه آفريديم ." (قل لن يصيبنا الا ما كتب الله لنا هو مولا نا)[2]"بگو چيزي بر ما نمي رسد مگر آنچه را كه خدا براي ما مقرر كرده است ; و اوست مولاي ما." گاهي عقيده به قضا و قدر براي كساني مايه سستي و كاهلي و ترك انجام وظيفه و قبول ظلم و جور شده است . تفسير نادرست و عدم فهم دقيق از سوي كساني باعث شده است كه آنان قضاي الهي را دست مايه قصور و حركت نادرست خود كنند; و اين تصور برايشان پيش آمده است كه وجود قضا و قدر در عالم، به معناي مجبور و تسليم محض بودن در برابر حوادث است و نبايد هيچ تلاشي براي رهايي از بدبختي ها و ستم ها و نابكاري ها به عمل آورد. نكته ديگري نيز در عقيده به قضا و قدر وجود دارد و آن اين است كه هر انساني بايد بداند كه نظام عالم داراي قوانيني است و به صورت گزاف و بي حساب نيست . با اين تصور و عقيده است كه انسانها بايد فعاليت هاي خود را قاعده مند كنند و اين فكر خطا براي آنان به وجود نيايد كه آنان رهاي محض هستند و بنابراين هر كاري ميتوانند انجام دهند. آنان بايد بدانند كه خدا با سنت هاي خود در كمين آنهاست . قضا و قدر براي انسان مايه اميد است كه بداند خدا در تمام امور شاهد و ناظر اوست . او هيچ گاه نمي تواند از قضاي خدا فرار كند و هر كاري كه دلخواه اوست انجام دهد. او در عين اين كه از آزادي عمل برخوردار است، بايد منتظر عواقب و نتايج عمل خود باشد. با اين ايده است كه انسان در چارچوب مقررات و قوانين حاكم بر هستي ميتواند تلاش كند تا به خواست هايش برسد و نظامهاي فاسد را اصلاح نمايد و جهاني متعادل و خوب بسازد و از امكانات خدادادي به خوبي بهره ببرد، و براي
[1]سوره قمر (54)، آيه 49 .
[2]سوره توبه (9)، آيه 51 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :163
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
رفع تبعيض و نابرابري و ستم مجاهدت نمايد; و از طرف ديگر خود را يله و رها احساس نكند تا هر آنچه را كه ميخواهد انجام بدهد. تسليم قضا و قدر خدا بودن، هيچ گاه به اين معنا نيست كه انسان از هر گونه تلاشي باز بايستد و همه چيز را انجام شده بداند و براي خود در آن هيچ نقشي قائل نباشد. تسليم بودن در برابر قضاي خدا اين است كه انسان تحت همه شرايط از مقدرات خدا راضي باشد و در برابر او طغيان نكند. آنچه براي انسان پيش ميآيد، او را وادار به كفران در برابر خدا نكند و روح بندگي را از او نستاند.
شرور
نقص عضو، درد، فقر، گرفتار آمدن به بلا، ظلم ديدن از انسانهايي ستمگر، دزدي، فحشا، مرگ، بيماري، تبعيض، مصيبت، وجود شيطان، در معرض انواع بدبختي ها قرار گرفتن، و... چيزهايي هستند كه بشر همواره با آنها دست و پنجه نرم كرده است . و اين مسأله اي بسيار مهم براي بشر بوده و همواره فكر او را به خود مشغول كرده است . راستي سرچشمه اين حوادث ناگوار و تلخ كجاست ؟ آيا خداي عالم برخلاف عدالت، تصميم گرفته است تا انسانهايي تحت ستم باشند و روي خوش نبينند؟ مسأله شرور از دو جهت قابل بررسي است : يكي از جهت اسناد امور شر به خدا از حيث ناسازگاري آنها با عدالت و حكمت خداوند; و اين كه آيا ميتوان به خداي حكيم و عادل شري را نسبت داد؟ دوم اين كه آيا درد و رنج و فقر و فلاكت و... مخلوق خداوند هستند يا خير؟ اگر آري، خداوند به چه منظوري چنين كرده است ؟ آنچه ما مشاهده ميكنيم وجود ناملايمات و بدبختي ها براي تعداد قابل توجهي از انسانهاست ; و در عين حال كم نيستند كساني كه در وفور نعمت غوطه ورند و چه بسا همين برخورداري، از آنان انسانهايي ناسپاس به وجود آورده است . وجود چنين تفاوتها در عالم نشانه چيست ؟ و چگونه ميتوان آنها را توجيه نمود؟. آيا در عالم خداي ديگري وجود دارد كه متولي خلق امور زشت و ناگوار و رنج و
بدبختي است ؟ چنان كه كساني چنين اموري را ناشي از خدايي ديگر دانسته و ثنويت در عقيده را به وجود آورده اند; و به "يزدان" خالق خيرها و "اهرمن" خالق شرور قائل شده اند. واقعيت اين است كه فرض وجود خدايي جز خداي واحد، با هيچ منطقي سازگار نيست . جز خداي عالم خداي ديگري وجود ندارد و جز او كسي در اين جهان كاره اي نيست . بنابراين نمي توان براي گريز از مشكل شرور و ناگواريها به خداي موهوم شر آفرين معتقد شد. بلكه بايد براي وجود شرهاي عالم و فلسفه آنها چاره اي انديشيد. چگونه خداي رحيم و مهربان و عادل و حكيم چنين اموري را در عالم خلق كرده و انسانهايي مدام در دام آنها گرفتارند؟ چگونه ممكن است خداي صاحب خير مطلق، شر آفريني كند؟ براي روشن شدن اين موضوع بايد به چند نكته توجه شود:1 -نظامي كه ما در آن زندگي ميكنيم بهترين نظام ممكن است . اين نظام تجلي اتم جمال حق تعالي است . خدا عالم را آفريده و براي هر چيزي ظرفيتي متناسب قرار داده است . (سبح اسم ربك الاعلي الذي خلق فسوي ).[1]هر چيزي نيكو و زيبا آفريده شده است : (الذي أحسن كل شئ خلقه ).[2]خدا احسن الخالقين است[3]و بنابراين بايد نظام احسن بيافريند. جهان تجلي وجود خداست . خدا جميل است و آفريده او هم تجلي جمال اوست .2 -آنچه خدا انجام ميدهد بر اساس حكمت است و اقتضاي حكمت اين است كه كارها و امور صادر شده از حكيم، عاري از هرگونه ناروايي و زشتي باشد. كسي كار ناروا و شر پديد ميآورد كه يا نداند چه ميكند و تشخيص نمي دهد و يا توان ندارد و يا براي شر و بدبختي و... مصلحتي ميداند كه آنها را ميآفريند. خداوند چون عالم و قادر و حكيم است، انجام كار و امر ناروا از او قبيح است، و شر
[1]سوره اعلي (87)، آيات 1) و 2 .
[2]سوره سجده (32)، آيه 7 .
[3]سوره مؤمنون (23)، آيه 14) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :165
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
از آن جهت كه ذاتا امري نادرست است مصلحت ذاتي ندارد. بنابراين وجهي براي آفريدن شر و بدبختي و فلاكت وجود ندارد.3 -شر و خير اموري نسبي اند; به اين معنا كه وقتي چيزي نسبت به چيز ديگري سنجيده ميشود، تفاوتهايي به دست ميآيد كه انسان از مقايسه ميان آنها چيزي را شر و ديگري را خير تلقي ميكند. حال اگر فرض شود كه هيچ انساني در جهان وجود نداشت و نيازي به خلق امكانات براي انسان نبود، بالطبع جايي براي طرح فقر و غنا هم وجود نداشت و كسي نمي توانست با طرح كردن آنها بپرسد كه چرا در عالم فقر وجود دارد؟ شر در جايي مطرح است كه انتظار خير در آنجا ميرود. هر شري در كنار خير قابل طرح است ; و چون خيري وجود دارد، نبود آن اين تصور را به وجود ميآورد كه شر است، و شر خود حاصل وجود خير ميباشد. اصلا نمي توان جايي را در نظر آورد كه شر بدون خير وجود داشته باشد. شرور از لوازم خيرات است، و خود آنها منشاء خير فراواني اند.4 -ماده كه تشكيل دهنده عالم مادي است اقتضائاتي دارد. ماده براي تبديل و تبدل و رشد و كمال بايد جابجا شود. بدون جابجايي، هيچ رشد و كمالي در دنيا به وجود نمي آيد. و اگر چيزي بخواهد رشد كند با تحولاتي همراه است . حركت در ذات اين جهان است و جهان به طور مدام رو به جلو است . جهان موجود، با ايستايي سازگاري ندارد. وقتي چيزي مدام در حركت بود، طبيعي است كه در جوانب آن اموري اتفاق ميافتد كه ممكن است به حسب ظاهر شر باشد. جهان طبيعت براي اين كه بتواند نقش خود را به درستي ايفا نمايد، بايد در حركت باشد. در حركت، چيزي از دست ميرود و چيزي به دست ميآيد. آنچه از دست ميرود، در نگاه جزئي و بي ارتباط، شر به حساب ميآيد. در حالي كه در نگاه كلان و با نظر به مجموعه، عين خير است . به حسب ظاهر تا شري تحقق پيدا نكند، خيري تحقق نخواهد يافت . اگر عوارض ماده بر او عارض نشود، ديگر او خاصيت ماده را ندارد; و وقتي عارض شد، با كم شدن و زياد شدن روبرو است . اين جاست كه اتفاقاتي شر
خوانده ميشود. ماده كه منشاء موجودات طبيعي است، قابليت هايي دارد و به تناسب موجود، گاهي با نقصان همراه است و براي به دست دادن چيزي لازم است در او تحولي رخ بدهد. در كنار اين تحول چيزي كه از دست ميرود شر ناميده ميشود. اگر تصور شود كه ماده در عين شدن، نبايد چيزي را از دست بدهد تا شري تحقق پيدا نكند، تصوري برخلاف ماهيت ماده است . وانگهي اگر چنين نشود، هيچ تكاملي در عالم طبيعت رخ نخواهد داد و اين شر بزرگتري خواهد بود. به هر حال جهان طبيعت، جهان تدريج و حركت است و در چنين جهاني انتظار اين است كه براي رسيدن به وضع مطلوب بايد در سطح ماده تحولاتي باشد تا طبيعت سير درست خود را داشته باشد. در بودن و شدن ها، چيزي از دست ميرود و چيزي به دست ميآيد. آنچه از دست ميرود در مقايسه با آنچه به دست ميآيد، شر تلقي ميشود; اما خير به دست آمده آن چنان مهم است كه شر در كنار آن به حساب نمي آيد.5 -تفاوتهايي در موجودات وجود دارد كه ناشي از طبيعت آنهاست، و بر اساس نقشي است كه در عالم طبيعت به عهده موجودي گذاشته ميشود. اين تفاوتها لازمه وجود اشيايند. همه چيزها نمي توانند در عالم طبيعت يكسان باشند. يكسان بودن همه چيز مساوي با توقف همه چيز و از كار افتادن آنهاست . در خيلي جاها ممكن است اشكال به وجود شر، ناشي از همين يكسان تلقي كردن همه چيز باشد. تصور ميشود كه نبايد موجوداتي ضعيف تر از ديگري باشند، در حالي كه اگر قرار باشد همه اندازه هاي پيچ و مهره اين عالم به يك شكل و اندازه باشند، ديگر ماشين عظيم اين جهان ساخته نخواهد شد. تفاوتها برخي ناشي از طبيعت موجودات است و برخي ديگر به خاطر نقشي است كه هر موجودي بر عهده دارد. به عبارتي علت مادي برخي و علت غايي برخي ديگر، باعث شده است كه موجودات متفاوت باشند و اين عين حكمت است . بنابراين پاره اي از شرور برخاسته از طبيعت عالم و ناشي از حركت آن است ; و آنها در كنار تحقق خيري مهم، چندان اهميتي ندارند. برخي از شرور ناشي از
رفتارهاي غيراخلاقي بشر و برخاسته از اختيار و تواني است كه در وجود آنها نهفته و انسانها براي رسيدن به مقاصد خود، با ديگران دچار تضاد شده و در نتيجه حق كشي روي ميدهد. و پاره اي ديگر از شرور صرفا از جهت نگاه عرفي شر است، مانند مرگ و ميرها; در حالي كه در ذات آنها شري وجود ندارد. جمعي ديگر از شرور مربوط به ساختار عالم و ناشي از تفاوتهاي پديده هاست كه لازمه وجود آنهاست . در يك كلام همه چيز را خداوند آفريده و حكيمانه هم آفريده است . اتفاقات ناگوار اموري نسبي اند و ناشي از ذات طبيعت و لازمه حركت آن به سوي هدف ميباشند; و نيز برخاسته از حق كشي هايي است كه از سوي انسانها صورت ميگيرد و خداوند آنها را نمي پسندد و براي جلوگيري از آنها دستورالعمل و قانونهايي را تشريع و در اختيار انسانها قرار داده است .
نبوت