اين دعاها را به ما ياد داده اند از دعا به جاي كار و كوشش و مسؤوليت اجتماعي و بهره گيري از مقدمات استفاده نكرده اند. آنها تمام مقدمات و اسباب كار را فراهم ميكرده اند، برنامه ريزي و بهره گيري از امكانات را مد نظر قرار ميداده اند، اما با اتكاي به خداوند و درخواست امداد از او كارها را انجام ميداده اند. از سوي ديگر توسل جستن و واسطه قرار دادن انسانهاي بزرگ چون پيامبران و اوليا برخلاف توحيد نيست . زيرا توسل به آنان به اين معناست كه ما از آنها كمك ميخواهيم تا ما را در ارتباط با خدا ياري رسانند. اين بهره گرفتن از وسيله اي است كه در قرآن فرموده است : (يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله و ابتغوا اليه الوسيلة )[1]"اي كساني كه ايمان آورده ايد از خدا پروا كنيد و به سوي او وسيله بجوييد." چنان كه قرآن از سنتي خبر ميدهد كه مردم هر گاه خطا و گناهي انجام ميدادند نزد پيامبر ميآمدند و از خدا آمرزش ميخواستند و پيامبر نيز براي آنان استغفار ميكرد.[2]و به همين دليل فرزندان يعقوب (ع) نزد پدر آمدند و گفتند: (يا أبانا استغفر لنا ذنوبنا انا كنا خاطئين )[3]"اي پدر براي گناهان ما آمرزش خواه كه ما خطاكار بوديم ." براي دعا خواندن آداب و دستوراتي رسيده است . از مهم ترين آنها اين است كه : دعا را با تضرع و پنهاني بخوانيم، بدون آن كه آواز بلند كنيم و براي ديگران مزاحمت ايجاد شود يا تظاهر به دعا و هياهو بشود، دعا در صبح و شام انجام گيرد: (و اذكر ربك في نفسك تضرعا و خيفة و دون الجهر من القول بالغدو والاصال )[4]"و در دل خويش پروردگارت را بامدادان و شامگاهان با تضرع و ترس بي صداي بلند ياد كن ." چنان كه اين تأكيد در جاي ديگر قرآن آمده است : (ادعوا ربكم تضرعا و خفية )[5]"پروردگار خود را به زاري و نهاني بخوانيد."
[1]سوره مائده (5)، آيه 35 .
[2]سوره نساء (4)، آيه 64 .
[3]سوره يوسف (12)، آيه 97 .
[4]سوره اعراف (7)، آيه 205 .
[5]سوره اعراف (7)، آيه 55 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :354
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
اخلاق خانوادگي
يكي از ابعاد اخلاق، وارستگي و نيك نفسي در خانواده و رفتار خوب داشتن با يكايك افراد خانواده، زن نسبت به شوهر و مرد نسبت به زن، و پدر و مادر نسبت به فرزندان و فرزندان نسبت به والدين است . خانواده كانون تربيت و شكل گيري شخصيت انسان است . در اين كانون است كه انديشه و فكر و دين انسان شكل ميگيرد. به دليل اهميت فراوان تأثير كانون خانواده در انسان، اسلام به آن توجه خاصي مبذول داشته است . برخي از دستورات فقهي و حقوقي است كه ما در جاي خود در اين كتاب آورده ايم و برخي ديگر تعاليم اخلاقي است . تك تك اعضاي خانواده از حقوقي برخوردارند كه بايد همه اعضا آنها را محترم بشمارند. همدلي و همراهي و مساعدت اعضاي خانواده است كه باعث رشد و تعالي ميشود. بي توجهي به اين مهم و يا ناهماهنگي اعضاي خانواده به آنها اجازه نمي دهد در امور مادي و معنوي پيشرفت كنند. در صورتي كه افراد خانواده حرمت همديگر را رعايت نكنند، همه استعداد و توانشان صرف خنثي كردن همديگر خواهد شد. پدر، مادر، فرزندان و خويشاوندان دور و نزديك، هر يك در اين كانون داراي جايگاهي هستند و از طرف ديگر داراي وظيفه و مسؤوليت نسبت به هم . هيچ يك از اعضاي خانواده اجازه ندارد نقش و جايگاه ساير اعضاي خانواده را ناديده بگيرد و يا به وظيفه خود درباره آنها بي توجه باشد. خويشاوندي علاوه بر رابطه انساني مسؤوليت آور است . كساني كه با يكديگر ارتباط خويشي دارند، نمي توانند از هم چشم بپوشند و با يكديگر مانند بيگانگان رفتار نمايند. خويشان بايد در شادي و غم همديگر شريك باشند. هرمسلماني در حدي از توان خود نسبت به وضع زندگي و معيشت خويشان خود مسؤول است . اسلام براي حفظ ارتباطات خويشاوندي توصيه ها و احكامي را تشريع كرده است و انسان مسلمان ملزم به رعايت آنهاست .
زن و شوهر
زن و شوهر بنياد خانواده را تشكيل ميدهند. همان گونه كه يك خانواده با زن و شوهر تأسيس ميشود، خلق و خوي اعضا، رفتارشان، و آگاهي و اعتقاداتشان نيز بسته به آن دو است . آن دو همان گونه كه در رفتار و فكر و عقيده يكديگر تأثير دارند، عقيده و رفتار و انديشه و فرهنگ فرزندان را هم ميسازند; بنابراين بايد در رفتار و گفتار و برخوردهايشان دقت كافي به عمل آورند. هر چه زن و شوهر بتوانند به درستي و سلامت نفس زندگي كنند، براي آينده خود و فرزندانشان مفيد است . سليقه هاي زن و مرد در موضوعات مختلف با هم متفاوت است . زن و مردي كه با هم ازدواج ميكنند هر يك ممكن است حامل فكر، فرهنگ و آداب و رسوم خاصي باشند. زمينه هاي اختلاف ميان زن و شوهر كم نيست ; ولي بر اثر پيوند زناشويي ميان زن و مرد محبتي به وجود ميآيد، و باعث چشم پوشي آنان از بسياري اختلافات ميشود. تا جايي كه قرآن كريم ايجاد مودت و رحمت ميان زن ومرد را كه هيچ ارتباطي با يكديگر نداشته اند و بر اثر پيوند زناشويي با يكديگر ايجاد شده، از آيات خدا شمرده است : (و من آياته أن خلق لكم من أنفسكم أزواجا لتسكنوا اليها و جعل بينكم مودة ورحمة ان في ذلك لا يات لقوم يتفكرون )[1]"از نشانه هاي قدرت و لطف پروردگار به شما اين است كه از جنس خودتان براي شما جفتي بيافريد كه در پناه وي آرامش يابيد و ميان شما دوستي و مهرباني برقرار كرد، و در اين امر براي مردم اهل فكر آيات حق آشكار است ." با اين همه، احتمال بروز اختلاف ميان زن و شوهر وجود دارد، به خصوص در اوايل تشكيل خانواده كه هنوز كاملا به اخلاق و روحيات يكديگر آشنا نشده و به
[1]سوره روم (30)، آيه 21 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :356
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
تفاهم نرسيده اند. اختلاف ميان زن و شوهر و ناسازگاري و بدخلقي آنان، در صورتي كه چاره اي نشود و ادامه يابد، اثرش محدود به خود آنان نيست ; بلكه آثار زيانبار آن دامنگير فرزندان و ساير خويشاوندان و حتي جامعه نيز ميشود. فرزندي كه در محيط خانواده اي پرهياهو و آشفته، زندگي حساس دوران كودكي را بگذراند و كودكي كه با روح لطيف خود هر روز شاهد كشمكش والدين خود باشد، از نظر روحي وضع خوبي نخواهد داشت و انساني غير متعادل خواهد شد. نگراني و اضطراب و پريشاني بر او غالب خواهد شد و مانع از بروز استعدادهايش ميشود. فشار روز افزون ناراحتي روحي و بي توجهي به خواسته هاي مشروع او، به عقده هاي رواني منجر ميشود و چنين فردي وقتي پا به جواني و بزرگسالي گذاشت و وارد اجتماع شد، عقده هاي فروخورده خود را به شكل بدي بروز خواهد داد و ناسازگاري با ديگران و احيانا روي آوردن به جنايتكاري و ماجراجويي، حداقل زيانهايي است كه از اين ناحيه بر جامعه وارد ميشود. بسياري از رفتارهاي بد اجتماعي ريشه در رفتار بزرگترهاي خانواده دارد. كساني كه در خانه رفتار مناسبي از خود بروز نداده اند تا كودكان نيز از آنان ياد بگيرند، مسؤول رفتار بد فرزندان خود هستند. اگر اعضاي بزرگتر خانواده رفتار متناسب با شأن يك مسلمان ندارند و گناه و سوء اخلاق در خانواده رايج است، ثمره آن چيزي جز تحويل دادن فرزندان ناسالم به جامعه نيست . با توجه به اهميت خانواده و تأثير جو سالم و بدون تشنج آن بر تربيت فرزندان، و نقش غير قابل انكار سلامت خانواده بر جامعه است كه قرآن كريم نهايت اهميت را به اصلاح امور خانوادگي و حل اختلافات زن و شوهر داده است . خداوند در قرآن توصيه ميكند كه اختلافات خانوادگي تا جاي ممكن به بيرون راه پيدا نكند و خود زن و شوهر با تدبير و مصلحت انديشي گره هاي زندگي را باز كنند و نگذارند حريم خانواده شكسته و اسرار آنان فاش شود; "و اگر زني ترس داشت كه شوهرش با وي بد خلقي كند يا از وي دوري گزيند، بجاست كه آن دو به راه صلح و سازش
برگردند، كه آشتي به هر حال بهتر است . نفوس را بخل و حرص فرا گرفته [كه به آزار و اذيت هم ميكوشند]; و اگر درباره يكديگر احسان كنيد و پرهيزگار باشيد، [به پاداش نيكي خود خواهيد رسيد كه ] خدا به هر چه ميكنيد آگاه است ."[1]از آيه استفاده ميشود كه بخل و حرص از عوامل ايجاد بحران در خانواده و نزاع ميان افراد است، و آنچه ميتواند نابساماني هاي خانوادگي را بهبود بخشد، احسان و تقواي الهي است . و اگر زن و شوهر، خود موفق به حل اختلافشان نشدند، بايد با واسطه قرار دادن بزرگان از خويشاوندان خود اختلافشان را حل نمايند. (و ان خفتم شقاق بينهما فابعثوا حكما من أهله و حكما من أهلها ان يريدا اصلا حا يوفق الله بينهما...)[2]"چنانچه بيم آن داريد كه جدايي بين زن و شوهر پديد آيد، داوري از جانب خانواده مرد و داوري از طرف خانواده زن برگزينيد، اگر آن دو قصد اصلاح دارند خداوند ميان آن دو وفاق ايجاد ميكند." اساس زندگي خانوادگي بايد بر تفاهم و سازگاري باشد. فداكاري و كنار گذاشتن خودخواهي ها، بيش و پيش از هر جا بايد در كانون خانواده وجود داشته باشد. قرآن از اعضاي خانواده به "خود" تعبير كرده است . (فاذا دخلتم بيوتا فسلموا علي أنفسكم تحية من عندالله مباركة طيبة )[3]"هر گاه به خانه اي وارد شديد، بر خودتان سلام كنيد كه اين تحيت و سلام بركتي نيكو از جانب خداست ." به جاي اين كه بگويد بعضي بر بعضي سلام كنيد، فرموده است : بر خودتان سلام كنيد. يعني آن اشخاص كه در خانه هستند به منزله خود شمايند. پدر، مادر، همسر، فرزند، برادر، خواهر، يكي از خويشاوندان و يا هر عضوي از اعضاي خانواده از خود شماست و بيگانه نيست .
[1]سوره نساء (4)، آيه 128) .
[2]سوره نساء (4)، آيه 35 .
[3]سوره نور (24)، آيه 61 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :358
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
بر مرد لازم است حقوقي را كه خداوند براي اولاد و عيال تعيين كرده در اداي آنها كوتاهي نكند و به اندازه وسع خود براي برآوردن آنها تلاش نمايد. از حضرت امام صادق (ع) نقل است : براي مرد همين مقدار از گناه كافي است كه حقوق عيالش را ضايع كند.[1]نيز بر سرپرست خانواده است كه بر رفتار نادرستي كه ممكن است از اعضاي خانواده سر بزند صبر پيشه كند. علاوه بر رسيدگي به امور مالي آنان در تربيت صحيحشان بكوشد. خداوند از مرد در روز قيامت درباره خانواده اش سؤال خواهد كرد. در قرآن نيز دستور داده است كه : (يا أيها الذين آمنوا قوا أنفسكم و أهليكم نارا...)[2]"اي مؤمنان ! خود و خانواده تان را از آتش جهنم حفظ كنيد." زندگي با نوباوگان و نوجوانان و جوانان و بانوان نياز به روشي خاص دارد; هر زن يا مردي نوعا فرزنداني پيدا ميكند و با آنها زندگي مينمايد. بايد بداند كه چگونه آنان را تربيت كند و آنچه را كه لازم است آموزش دهد. خواسته هاي آنان را برآورده كند و خواسته هاي نادرستشان را به گونه اي معقول هدايت و اصلاح نمايد. چه بسا ممكن است آرزوهاي آنان مضر و تأمين آنها او را از خدا باز دارد، و در چنين جاهايي است كه او علاوه بر اين كه بايد آنها را هدايت نمايد، نبايد به گونه اي باشد كه تحت تأثير خانواده دنيا و آخرت خود را خراب كند. و بالاخره سرپرست خانواده هم نان آور است و هم معلم و هم مديري كه بايد با درايت تمام جمعيتي را با خود همراه كند و به سرانجام خوبي برساند، و اينها براي وي پاداشي عظيم از سوي خدا دارد. بر مرد است كه حرمت همسر خويش را نگه دارد. از پيامبرخدا6نقل است كه فرمود: "خياركم ، خياركم لنسائه"[3]"بهترين شما كساني اند كه بهترين براي زنان خود باشند." و خود آن حضرت را مهربانترين مرد براي همسران خود ذكر كرده اند.
[1]حر عاملي، وسائل الشيعة، ج 17، ص 68، حديث 8 .
[2]سوره تحريم (66)، آيه 6 .
[3]مجلسي، بحارالانوار، ج 68، ص 389 و 390، حديث 47 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :359
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
والدين و فرزندان
حفظ حرمت پدر و مادر و احسان به آنان در ميان خويشان، در درجه اول اهميت قرار دارد. در قرآن كريم آمده است : (و وصينا الانسان بوالديه حسنا)[1]"ما انسان را درباره پدر و مادرشان به احسان سفارش كرديم ." احترام به پدر و مادر يك مسأله انساني است و در موارد متعددي به آن توصيه شده است .[2]در روايتي از حضرت رسول6آمده است : "نيكي به پدر و مادر از نماز و روزه و حج و عمره و جهاد در راه خدا برتر است ." اطاعت آنان بر فرزند واجب است مگر در جايي كه مستلزم معصيت خداوند باشد. اطاعت از والدين از جايگاه والايي برخوردار است ; به گونه اي كه حتي فرزند حق ندارد بدون اذن آنان برخي امور مستحبي را هم به جا آورد. رعايت حال پدر و مادر، به خصوص در دوران پيري، مورد توجه ويژه خداوند است : (اما يبلغن عندك الكبر أحدهما أو كلا هما فلا تقل لهما أف و لا تنهرهما و قل لهما قولا كريما)[3]"چنانچه هر دو و يا يكي از آنان سالخورده و پير شدند، مبادا سخني كه موجب رنجش خاطر آنان باشد بگويي، و با آنان درشتي مكن و محترمانه با آنان سخن بگو." در روايتي از امام جعفر صادق (ع) آمده است : "اگر چيزي كمتر از گفتن اف بود خداوند همان را نهي ميكرد. كمترين حد عاق والدين شدن به همين است كه كسي به والدين خود اف بگويد، و از اسباب عاق شدن اين است كه به پدر و مادر خود با تندي نگاه كند."[4]فرزند موظف است كه با پدر و مادر به بزرگي و احترام سخن بگويد. حتي در حال احتضار و انجام وصيت، در مرتبه اول بايد مقداري از مال خود را براي والدين قرار بدهد. (كتب عليكم اذا حضر أحدكم الموت ان ترك خيرا
[1]سوره عنكبوت (29)، آيه 8 .
[2]سوره بقره (2)، آيه 83 ; سوره نساء (4)، آيه 36 ; سوره انعام (6)، آيه 151) ; سوره اسراء (17)، آيه 23 ; سوره لقمان (31)، آيه 14) ; سوره احقاف (46)، آيه 15) .
[3]سوره اسراء (17)، آيه 23 .
[4]كليني، كافي، ج 2، ص 349، حديث 7 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :360
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
الوصية للوالدين و الاقربين بالمعروف حقا علي المتقين )[1]"بر شما نوشته شده است هنگامي كه مرگ يكي از شما فرا رسيد، اگر مالي دارد براي پدر و مادر خود و خويشاوندانش به طور شايسته وصيت كند. اين كار سزاوار كساني است كه اهل تقوا باشند." در انفاق به فقيران، پدر و مادر مقدم بر ديگران ميباشند. (قل ما أنفقتم من خير فللوالدين و الاقربين ).[2]"شخصي به حضور رسول اكرم6مشرف شد و عرض كرد اي رسول خدا! من خيلي علاقه مندم به جهاد بروم . حضرت فرمود: در راه خدا جهاد كن، اگر كشته شدي نزد خدا زنده خواهي بود و از رزق او بهره مند، و اگر در اين راه بميري پاداش تو بر خداست، و اگر به جهاد رفتي و زنده برگشتي همه گناهان تو آمرزيده ميشود; مثل آن روزي كه از مادر متولد شده اي . آن شخص عرض كرد: اي رسول خدا! من پدر و مادر سالخورده اي دارم كه به من مأنوسند و دوست ندارند من به جهاد بروم . حضرت فرمود: اگر چنين است نزد آنان بمان . سوگند به آن كه جانم در دست اوست، يك شبانه روز انس با پدر و مادر برتر از يك سال جهاد است ."[3]امام رضا(ع) فرموده است : "خداوند به اموري در كنار هم فرمان داده است . به نماز و زكات در كنار هم فرمان داده، و كسي كه نماز بخواند و زكات ندهد نمازش قبول نيست . به شكر و سپاس خود و پدر و مادر با هم دستور داده ; پس هر كس سپاسگزار پدر و مادرش نباشد، سپاس خدا را به جا نياورده است . و به تقوا و صله رحم نيز فرمان داده، و هر كه صله رحم به جا نياورد تقوا ندارد."[4]رسول خدا فرمود: "نگاه به پدر و مادر از روي محبت به آنان عبادت است ."[5]از طرف ديگر پدر و مادر نيز بايد حرمت فرزندان را نگه دارند و در رفع حاجات
[1]سوره بقره (2)، آيه 180) .
[2]سوره بقره (2)، آيه 215 .
[3]كليني، كافي، ج 2، ص 160، حديث 10) .
[4]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 3 از ابواب تحريم منع الزكاة، ج 9، ص 25، حديث 25 .
[5]مجلسي، بحارالانوار، ج 71، ص 84، حديث 59 و 60 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :361
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست