برخورد ملاطفت آميز با بندگان خدا و ترحم كردن به آنها از سفارشهاي خداي بزرگ به مؤمنان است . از پيامبراكرم6نقل شده است : "من لايرحم لايرحم"[1]"كسي كه نسبت به ديگران رحم ندارد به او رحم نمي شود." از امام صادق (ع) روايت شده است : "تواصلوا و تباروا و تراحموا و كونوا اخوة بررة كما امركم الله"[2]"رابطه برقرار كنيد و به همديگر نيكي نماييد و به يكديگر رحم كنيد و برادران خوبي باشيد; همان گونه كه خدا دستور داده است ." به خصوص كساني كه در جامعه ناتوان از ادامه زندگي آبرومندانه هستند و يا به نحوي در معرض آسيب قرار دارند، بايد بيشتر مورد توجه قرار بگيرند و به آنها رحم شود. پيامبر6فرمود: "بزرگانتان را احترام كنيد و كوچك ها را مورد ترحم قرار دهيد."[3]و نيز آن حضرت فرموده است : "ارحموا عزيزا ذل و غنيا افتقر و عالما ضاع في زمان جهال"[4]"رحم كنيد به عزيزي كه ذليل شده و ثروتمندي كه گرفتار فقر شده و عالمي كه در دوران جاهلان قرار گرفته است و از او استفاده نمي شود." امام باقر(ع) فرمود: "هر كس چهار خصلت داشته باشد خدا براي او خانه اي در بهشت بنا ميكند: پناه دادن يتيم، رحم به ضعيف، مهر به والدين، و مدارا با برده ."[5]
مدارا
مدارا به معناي رفتار از روي مهرباني و برخورد ملاطفت آميز با ديگران است . از جمله اموري كه در آداب معاشرت و روابط اجتماعي حائز اهميت بسيار است، نحوه بر خورد با ديگران است . يعني اين كه با ديگران چگونه سخن بگوييم، و چگونه رفتار كنيم كه محيط زندگي آرام و به دور از كشمكش و جنجال باشد. اساس
[1]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 19) از ابواب مواقيت، ج 4، ص 197، حديث 16) .
[2]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 124) از احكام العشرة، ج 12، ص 216، حديث 3 .
[3]همان، باب 18) از احكام شهر رمضان، ج 10، ص 313، حديث 20 .
[4]كليني، كافي، ج 8، ص 131، حديث 131) .
[5]مجلسي، بحارالانوار، ج 71، ص 392، حديث 8 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :396
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
آموزه هاي اخلاقي در اديان آسماني، بر رفتار ملاطفت آميز و خيرخواهانه است . به عنوان مثال فرعون مدعي الوهيت بود، خونريز و به تمام معنا مستبد و خودكامه بود; در عين حال وقتي خداوند متعال موسي و هارون (ع) را به سوي او فرستاد - براي اين كه دعوت معنوي تأثيرگذار باشد - فرمود: (... فقولا له قولا لينا لعله يتذكر او يخشي)[1]"با او به نرمي سخن بگوييد، بلكه متذكر شود يا از خدا بترسد." از رسول خدا6نقل است كه "اعقل الناس اشدهم مداراة للناس"[2]"عاقل ترين مردم، با مداراترين آنان با مردم است ." sheerمدارا خرد را برادر بود ____ خرد بر سر دانش افسر بودpsheer نيز از آن حضرت نقل شده است : "مداراة الناس صدقة"[3]"مدارا كردن با مردم به منزله صدقه دادن است ." صدقه تنها كمك مالي نيست . گشاده رويي و برخورد مهربانانه با مردم هم نوعي صدقه است . اگر مالي به فقيري داده شود ولي با اذيت و تندخويي همراه باشد ارزشي ندارد. قرآن كريم ميفرمايد: (لا تبطلوا صدقاتكم بالمن و الاذي)[4]"صدقات خود را با منت گذاشتن و اذيت كردن از بين نبريد." خداوند به پيامبرش ميفرمايد: (و اما تعرضن عنهم ابتغاء رحمة من ربك ترجوها فقل لهم قولا ميسورا)[5]"و اگر به انتظار رحمت پروردگارت از آنها [ارحام و فقيران كه به درخواست كمك نزد تو آمدند] روي بگرداني، با گفتار خوش و زباني نرم با آنها برخورد كن ." يكي از ياران امام هشتم حضرت رضا(ع) نقل ميكند كه از آن حضرت شنيدم كه فرمود: "مؤمن نيست مگر كسي كه داراي سه ويژگي باشد: سنتي از پروردگار و سنتي از رسول خدا6و سنتي از ولي خود. سنتي كه بايد از پروردگارش داشته
[1]سوره طه (20)، آيه 44 .
[2]صدوق، معاني الاخبار، باب معني الغايات، ص 196، حديث 1) ; همو، من لا يحضره الفقيه، ج 4، ص 282، حديث 836 .
[3]پاينده، نهج الفصاحة، ص 566، حديث 2736 .
[4]سوره بقره (2)، آيه 264 .
[5]سوره اسراء (17)، آيه 28 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :397
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
باشد رازداري است ; خداوند ميفرمايد: (عالم الغيب فلا يظهر علي غيبه أحدا الا من ارتضي من رسول ).[1]سنتي كه از پيامبرش بايد داشته باشد مدارا كردن با مردم است ; همانا خداوند به پيامبرش دستور داده تا با مردم مدارا كند: (خذ العفو وأمر بالعرف ).[2]و سنتي كه بايد از ولي خود دارا باشد صبر كردن در سختي ها و ناملايمات است".[3]امام صادق (ع) از رسول خدا6چنين نقل كرده است : "مداراة الناس نصف الايمان و الرفق بهم نصف العيش"[4]"ملاطفت با مردم نصف ايمان و نرمش در برابر آنان نصف آسايش زندگاني است ." آدم بداخلاق و تندخو زندگي را هم بر خود وهم بر ديگران تلخ ميكند. انسانهاي بي عاطفه و بي رحم چيزي جز خشونت كشت نمي كنند و طبعا محصولي جز دشمني و كينه برداشت نخواهند كرد. امام علي (ع) ميفرمايد: "من لان عوده كثفت اغصانه"[5]"هر كس نهال خلق و خويش نرم باشد، شاخ و برگش بسيار بود." فرد خوش اخلاق و خوش برخورد، به خاطر جاذبه هايي كه دارد افراد زيادي را به خود جذب ميكند. دوستان بسياري پيدا ميكند و هيچ وقت در فراز و نشيب زندگي تنها نيست . برخلاف آدم بد خلق كه رغبت نزديك شدن به او براي كسي وجود ندارد. نقل شده كه از آخرين سفارشهاي خضر(ع) به موسي (ع) اين بود: "مدارا با بندگان خدا از محبوبترين امور در نزد خداست ; زيرا هيچ كس با بندگان خدا مدارا نمي كند مگر اين كه روز قيامت خداوند با مدارا با او رفتار خواهد كرد."[6]مؤمنان بايد با رويي باز برخورد نمايند. در روايتي صحيح از امام باقر(ع) به نقل از پيامبر گرامي6است كه ميفرمايد: "الق اخاك بوجه منبسط"[7]"برادرت را با روي گشاده ملاقات كن ."
[1]سوره جن (72)، آيات 26 - 27 .
[2]سوره اعراف (7)، آيه 199) .
[3]كليني، كافي، ج 2، ص 241، حديث 39 .
[4]كليني، كافي، ج 2، ص 117، حديث 5 ; حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 121) از احكام العشرة، ج 12، ص 201، حديث 5 .
[5]سيد رضي، نهج البلاغه، حكمت 214، ص 507 .
[6]مجلسي، بحارالانوار، ج 13، ص 294، حديث 8 .
[7]حر عاملي، وسائل الشيعة، ج 12، باب 107) از احكام العشرة، حديث 2 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :398
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
اميرالمؤمنين (ع) ميفرمايد: "براي برادر ديني ات خون و مالت را، و براي دشمنت عدل و انصافت را هديه كن، و براي عموم مردم گشاده رويي و نيكوكاري ات را هديه نما."[1]
آداب معاشرت
بخشي از موفقيت انسان به جامعه و چگونگي ارتباط او با ساير انسانها وابسته است . اين مهم است كه ما چگونه با مردم برخورد كنيم و براي آنها ارزش قائل بوده، در قبال همه انسانها مسئوليت شناس باشيم و خود را از آنان جدا ندانيم . به همين جهت در تعاليم اسلامي پاره اي سفارشها رسيده كه تكميل كننده اخلاق و ياري رساننده به انسان در زندگي است و بر انسان مسلمان لازم است كه آنها را رعايت نمايد. هنگام مواجه شدن با كسي مناسب است كه به او سلام كند. "خود اين عمل مستحب است، ولي جواب آن واجب ."[2]امام صادق (ع) كسي را بخيل معرفي كرده است كه از سلام كردن بخل بورزد.[3]همچنين يكي از رفتارهاي اجتماعي گشاده رويي و خوش برخوردي است . امام صادق (ع) فرمود: "سه چيز است كه هر كس يكي از آن سه را به جا آورد، خداوند بهشت را بر او واجب ميكند: انفاق با تنگدستي، خوش رويي با همه و رعايت انصاف ."[4]دست دادن و مصافحه با يكديگر بسيار سفارش شده است . در روايتي آمده است كه امام باقر(ع) فرمود: "هرگاه مؤمنان با هم ملاقات نموده و مصافحه نمايند، خداوند دستش را در ميان دست آنان قرار ميدهد."[5]برخورد خوب و گرم و صميمي با ديگران موجب جلب رضايت خداوند و موفقيت انسان در زندگي ميشود.
[1]حراني، تحف العقول، ص 212 .
[2]كليني، كافي، ج 2، ص 644، حديث 1) .
[3]همان، ص 645، حديث 6 .
[4]همان، ص 103، حديث 2 .
[5]همان، ص 179، حديث 2 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :399
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
بايد با ديگران با صداقت رفتار كرد و از دروغ پرهيز كرد. امام صادق (ع) فرمود: "به طولاني بودن ركوع و سجده كسي نگاه نكنيد، زيرا چه بسا اين كاري است كه شخص ممكن است به آن عادت كرده و اگر ترك كند موجب وحشتش شود; وليكن به راستگويي و امانتداري او نگاه كنيد."[1]بايد در تمام امور با ديگران به انصاف رفتار كرد. هر چيزي را كه براي خود ميپسنديم براي ديگران نيز بپسنديم . از پيامبر خدا6نقل شده است : "بهترين اعمال، رعايت انصاف است و ياري برادران ديني و در هر حال به ياد خدا بودن ."[2]در عين اين كه انسان بايد به ديگران احسان و كمك كند، بايد خود را از ديگران بي نياز بداند و دست نياز به سوي آنان دراز ننمايد. امام باقر(ع) فرمود: "نا اميدي از آنچه در دست مردم است، مايه عزت مؤمن در دينش ميباشد."[3]و اين در حالي است كه بر انسان مؤمن است كه به امور مسلمانان اهتمام بورزد و از آنها كناره نگيرد. رسول خدا6فرمود: "هر كس صبح نمايد و به امور مسلمانان نپردازد مسلمان نيست ."[4]بايد براي رفع مشكلات مؤمنان اقدام كرد، به خصوص اگر اختلافي در ميان آنان وجود دارد برطرف ساخت و حل كرد. همچنين بايد از مجادله و كشمكش هاي بي فايده پرهيز كرد. چنين كارهايي موجب مرض قلب و پيدايش نفاق ميشود.[5]
اخلاق كارگزاران
يكي از ويژگي هاي تعاليم اسلامي، افزون بر نظارتهاي بيروني و تأكيد بر حق انتقاد و حق انتخاب، توصيه هاي اخلاقي در جهت نظارت دروني و خودسازي كارگزاران است .
[1]همان، ص 105، حديث 12) .
[2]همان، ص 145، حديث 7 .
[3]همان، ص 149، حديث 6 .
[4]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 18) از ابواب فعل المعروف، ج 16، ص 336، حديث 2 .
[5]كليني، كافي، باب المراء والخصومة، ج 2، ص 300 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :400
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
كارگزاران و صاحب منصبان، بايد در رفتارشان همواره دو چيز را مد نظر داشته باشند:اول :بايد خواهش هاي نفساني را مهار كنند و دقت كنند كاري را كه انجام ميدهند مطابق هواي نفس نباشد. در صورتي كه عملي بر اساس خواهش نفساني باشد ترك كنند. از امير مؤمنان (ع) نقل است كه فرمود: "اجل الامراء من لم يكن الهوي عليه اميرا"[1]"با عظمت ترين اميران كسي است كه هواهاي نفساني بر او امير نباشد."دوم :آنان به دليل قرار داشتن در جايگاهي تأثيرگذار، بايد علاوه بر پرهيز از تضييع حق مردم، مرتكب اعمالي نشوند كه - هرچند به صورت غيرمستقيم - در رفتار مردم تأثير منفي داشته باشد; مانند افزودن تشريفات در زندگي، بازگذاشتن دست افراد خانواده و وابستگان، استفاده از امكانات حكومت براي مقاصد شخصي و... . زيرا رفتار صاحبان قدرت در رفتار مردم عادي تأثير بسيار دارد. بنابراين از آنجايي كه حكومت كنندگان در معرض سوء استفاده از قدرت و منصب خود هستند و زمينه خشم بر مردم، زورگويي و اجحاف از ناحيه آنان بيش از ديگران احتمال ميرود، بايد بيش از ديگران مراقب عمل و رفتار خود باشند. "قلوب الرعية خزائن راعيها فما اودعها من عدل او جور وجده"[2]"دلهاي مردم خزينه و ظرف حاكمانند، هر چه از عدل و ظلم در آنها قرار دهند در آنها خواهند يافت ." آري به علت حساسيت جايگاه كارگزاران و تأثيري كه در مردم دارند و نيز به دليل اين كه در معرض سوء استفاده از موقعيت و لغزش قرار دارند، در تعاليم ديني علاوه بر دستورات عمومي كه براي همگان داده شده، براي آنها توصيه هاي خاصي نيز شده است . دستورالعمل هاي اخلاقي كه از ناحيه معصومين (ع) درباره زمامداران وارد شده، متناسب با آفت هايي است كه به طور معمول بيشتر دامنگير اين قشر است . حضرت علي (ع) در عهدنامه خود به مالك اشتر (رضوان الله عليه) قبل از اين كه
[1]آمدي، غررالحكم، ص 340، حديث 7782 .
[2]همان، ص 346، حديث 7982 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :401
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
دستوراتي درباره آيين كشورداري بدهد، دستوراتي درباره خودسازي داده است ; زيرا مسؤول حكومت بايد فردي خود ساخته باشد تا بتواند مردم را نيز تهذيب نمايد. بسياري از مردم از مسؤولان الگو ميگيرند. مادامي كه حاكم خودش را اصلاح نكند، نمي تواند ديگران را اصلاح كند. "من نصب نفسه للناس اماما فليبدأ بتعليم نفسه قبل تعليم غيره و ليكن تأديبه بسيرته قبل تأديبه بلسانه و معلم نفسه و مؤدبها احق بالاجلال من معلم الناس و مؤدبهم"[1]"كسي كه خود را پيشواي جمعيتي قرار دهد، بايد پيش از تعليم ديگران خود را تعليم دهد و پيش از تأديب با زبان و گفتار، با اعمال و رفتار خويش مردم را ادب آموزد. و آن كس كه بتواند خودش را تعليم دهد و خويشتن را ادب كند، ارزشش زيادتر است از كسي كه به مردم آموزش ميدهد و آنان را ادب ميكند." امير مؤمنان (ع) فروپاشي نظامهاي سياسي را به چند چيز ميداند. "يستدل علي ادبار الدول باربعة : تضييع الاصول و التمسك بالغرور، و تقديم الاراذل و تأخير الافاضل"[2]"يك نظام حكومتي با چهار چيز رفتني ميشود: زير پا گذاشتن اصول، روي آوردن به غرور، سركار آوردن فرومايگان و كنار گذاشتن افراد با فضيلت ." در اينجا نكات و مطالب مهمي را كه لازم است زمامداران در رفتار و اخلاقشان مراعات كنند يادآور ميشوم .
1 - گذشت
زمامداران مردم و كارگزاران امر حكومت، در مصدر امورند; و به همين دليل انتظارات مردم از آنان زياد است . اگر مردم احساس كنند كه كارهايشان از سوي آنها به انجام نمي رسد و يا حقوقشان از ناحيه آنها تضييع ميشود، ممكن است بر
[1]سيد رضي، نهج البلاغه، حكمت 73، ص 480 .
[2]خوانساري، جمال الدين، شرح غررالحكم، ج 6، ص 450 و 451، حديث 10965) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :402
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
زمامداران خشم بگيرند و حتي به آنها ناسزا بگويند. زمامداران و متوليان امور بايد خطاي مردم را نسبت به حاكمان ناديده بگيرند و از آنان گذشت كنند. از جمله آفت هايي كه همواره زمامداران را تهديد ميكند تجاوز و سركشي و سختگيري و برخورد كينه جويانه با مردم است . امام علي (ع) ميفرمايد: "اقبح افعال المقتدر الانتقام"[1]"زشت ترين كارهاي صاحبان قدرت، انتقام كشي از ديگران است ." در سخن ديگري امام درباره اين كه گذشت از خطاي خطاكار امر پسنديده اي است، به كسي كه بر خطاكار دست مييابد ميفرمايد: "سزاوارترين مردم براي گذشت كسي است كه تواناترين مردم بر گرفتن انتقام و به كيفر رساندن است ."[3]و نيز ميفرمايد: "العفو زين القدرة"[2]"گذشت زينت قدرت است ." و در نامه به مالك اشتر ميفرمايد: "يفرط منهم الزلل و تعرض لهم العلل و يؤتي علي ايديهم في العمد والخطاء"[4]"مردم از خطا معصوم نيستند، گاهي لغزشي در آنان پيدا ميشود و مشكلاتي براي آنها پيش ميآيد. چيزي سبب نافرماني آنها ميشود. گناهاني به دست آنها از روي عمد يا خطا انجام ميشود." امام در ادامه كلامش ميفرمايد: به همان اندازه گذشت كن كه انتظار گذشت از خدا داري . "فاعطهم من عفوك وصفحك مثل الذي تحب أن يعطيك الله من عفوه و صفحه" "تو بايد نسبت به رعيت كه زير دست تو هستند گذشت داشته باشي، به همان اندازه اي كه دوست داري خداوند از تو گذشت كند." درست است كه تو حاكم بر مردم و فوق آنان هستي، اما كسي كه بر تو والي امر است فوق تو است و خدا فوق كسي است كه تو را والي قرار داده است . امام در فراز ديگري از فرمان خود به مالك اشتر (رضوان الله عليه) فرموده است : ظلم به رعيت جنگ با خداست . "و لاتنصبن نفسك لحرب الله" "تو خودت را در معرض
[1]آمدي، غررالحكم، ص 346، حديث 7952 .
[2]سيد رضي، نهج البلاغه، حكمت 52، ص 478 .
[3]آمدي، غررالحكم، ص 342، حديث 7815 .
[4]سيد رضي، نهج البلاغه، نامه 53 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :403
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست