3 - بعد اجتماعي و سياسي حج
در قرآن كريم آمده است : (جعل الله الكعبة البيت الحرام قياما للناس )[1]"خداوند كعبه را وسيله قوام مردم قرار داده است ." مظاهر قوام يك ملت همانا استقلال فرهنگي، اقتصادي و سياسي و نيز وحدت، حركت، عزت و معنويت آن ملت است كه در اين آيه شريفه، كعبه وسيله نيل به اين هدف شمرده شده است . در حقيقت اتحاد جامعه بزرگ اسلامي كه يكي از والاترين ارزشها و هدفهاي سياسي، اجتماعي اسلام است در مراسم بزرگ حج به طور عيني آموخته ميشود. تمام مسلمانان به منزله يك خانواده هستند كه در نقاط مختلف زمين زندگي ميكنند، و شايسته است همه از هر نژاد و طبقه اي كه هستند با يكديگر انس و اتحاد داشته باشند، كه فوق وحدت نژادي و زبان و مليت است . خداوند با وضع قوانيني كه ضامن سعادت فرد و جوامع است، زمينه همبستگي، محبت صميمانه و اتحاد عمومي را ترتيب داده است كه به عناوين مختلف نماز جماعت، جمعه، عيد و غير آنها تشكيل ميشود; و از همه عمومي تر و نافع تر حج است . امروزه بشر احساس كرده است كه احتياج به محلي دارد كه احترام همگاني و جهاني داشته باشد و از نظر بين المللي محل داوري و كنفرانس هاي جهاني و تبادل افكار و انديشه ها و بالاخره مرجع رفع اختلافات بزرگ باشد. اميد است مردم جهان بيدار شوند و روزي از اين مجازها به حقيقت برسند. مسلمانان به اين نكته توجه كنند كه قرنها پيش طرح صحيح يك مجمع جهاني و عمومي همراه با انجام مراسم معنوي و عبادي براي ايجاد وحدت كامل و همه جانبه در بين آنان ريخته شده است . بايد توجه داشت كه از اين موقعيت ميتوان بهره زيادي براي عظمت جهان
[1]سوره مائده (5)، آيه 97 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :489
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
اسلام و مسلمانان به عمل آورد. از اين فرصت كه خداوند براي مسلمانها فراهم كرده، بايد براي اتحاد همه جانبه استفاده كرد; (ليشهدوا منافع لهم )[1]"تا شاهد منافع آن براي خود باشند."
شرايط وجوب حج
قرآن درباره وجوب حج ميفرمايد: (و لله علي الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلا و من كفر فان الله غني عن العالمين )[2]"آن دسته از مردم كه توانايي انجام حج را دارند، مكلف اند براي خدا حج به جا آورند; و كسي كه نافرماني كند، بايد بداند كه خدا از همه بي نياز است ." كسي كه بالغ و عاقل است و توانايي رفتن حج (استطاعت) را داشته باشد، در تمام مدت عمر يك مرتبه حج بر او واجب ميشود; مشروط بر آن كه به واسطه رفتن به حج مجبور نشود كار حرامي را كه اهميت ترك آن در شرع از حج بيشتر است انجام دهد، يا عمل واجبي را كه از حج مهمتر است ترك كند. استطاعت و توانايي عبارت است از:1 -داشتن هزينه سفر و آنچه به حسب حالش در راه به اندازه كافي مورد نياز است .2 -داشتن مخارج افراد تحت تكفل خود تا هنگام بازگشت .3 -سلامت مزاج و توانايي براي انجام اعمال حج .4 -نبودن مانع در رفت و برگشت .5 -داشتن وقت كافي به اندازه انجام اعمال حج .6 -از دست ندادن مال يا ملك يا كسب و پيشه اي كه براي ادامه معاش خود و افراد تحت تكفل نياز دارد.
[1]سوره حج (22)، آيه 28 .
[2]سوره آل عمران (3)، آيه 97 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :490
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
اقسام حج
حج بر سه قسم است : دو قسم آن مربوط به ساكنان مكه و حوالي آن تا فاصله شانزده فرسخ است كه به نام "حج افراد" و "حج قران" معروف است ; و يك قسم آن براي ديگران است كه محل اقامتشان بيش از اين مقدار با مكه فاصله دارد و به آن "حج تمتع" ميگويند[1]و شامل دو قسمت است : عمره تمتع و حج تمتع . در حج تمتع، عمره پيش از حج و وابسته به حج و همچون جزئي از آن ميباشد كه بايد در يك سال و در ماههاي حج به جا آورده شود; ولي در حج افراد و حج قران، عمره كاملا مستقل و از حج جداست . همچنين در حج تمتع در روز عيد قربان در منا قرباني واجب است و از اعمال آن ميباشد، و در حج قران قرباني از ابتدا مقرون با احرام است و بايد تا روز عيد در منا همراه باشد; ولي در حج افراد اصلا قرباني واجب نيست .
صورت حج تمتع
"حج تمتع" مركب از دو عمل عبادي "عمره تمتع" و "حج تمتع" ميباشد كه به شرح و ترتيب زير است :
1 - عمره تمتع
در عمره تمتع شش چيز واجب است :اول -نيت عمره تمتعدوم -احرام از يكي از ميقاتها; و در احرام سه چيز واجب است :الف -نيتب -پوشيدن دو جامه احرام كه يكي را "ازار" و ديگري را "رداء" مينامند.
[1]البته در بعضي از موارد وظيفه برخي افراد بيمار يا معذور از حج تمتع به حج افراد تبديل ميشود.نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :491
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
ج -"لبيك" گفتن به اين نحو: "لبيك اللهم لبيك ، لبيك لاشريك لك لبيك ، ان الحمد و النعمة لك و الملك (لك ) لاشريك لك لبيك". همچنين چند چيز است كه شخص محرم به طور قطع يا به احتياط واجب بايد از آنها اجتناب نمايد; و ارتكاب بعضي از آنها سبب اعاده عمره يا حج و ارتكاب بسياري از آنها موجب كفاره ميشود; و تفصيل آنها در مناسك حج بيان شده است .سوم -طواف خانه خدا; به اين ترتيب كه با شروع از حجرالاسود هفت مرتبه دور خانه خدا بگردد. و به هر دور آن يك "شوط" گفته ميشود.چهارم -نماز طواف ; به اين ترتيب كه بعد از تمام شدن طواف واجب، پشت مقام ابراهيم (ع) دو ركعت نماز به قصد "نماز طواف" بخواند.پنجم -سعي بين صفا و مروه ; يعني پس از نماز طواف بين "صفا" و "مروه" را كه دو كوه معروفند سعي كند; به اين صورت كه از صفا شروع كند و به مروه برود و از مروه به صفا برگردد. و سعي بايد هفت مرتبه باشد. و هر يك از رفت و برگشت ها يك "شوط" محسوب است، پس سعي از صفا شروع و به مروه ختم ميگردد.ششم -تقصير; يعني پس از سعي به قصد قربت و با نيت خالص مقداري از ناخن هاي دست يا پا و يا مقداري از موي سر يا شارب و يا ريش خود را بزند; و بهتر بلكه احوط آن است كه به زدن ناخن اكتفا نكند و مقداري از مو را نيز بزند. و تراشيدن سر و كندن مو كفايت نمي كند.
2 - حج تمتع
واجبات حج تمتع چهارده چيز است :اول -نيت حج تمتع .دوم -احرام حج تمتع ; كه مانند احرام عمره است، جز اين كه در احرام حج بايد از مكه معظمه به نيت حج تمتع محرم شود.سوم -وقوف به عرفات ; يعني محرم به احرام حج در ظهر روز عرفه
- نهم ذي حجة - به قصد قربت در عرفات باشد و در آنجا نيت وقوف كند. و بنابر احتياط از اول ظهر به عرفات برود و تا مغرب شرعي در آنجا بماند.چهارم -وقوف به مشعر; به اين ترتيب كه شخص حاجي پس از انجام وقوف به عرفات هنگام مغرب شب عيد به طرف "مشعر الحرام" كوچ كند، به گونه اي كه نماز مغرب و عشا را در مشعر بخواند. وقوف به مشعر بايد به قصد قربت انجام شود، و وقت آن از طلوع فجر تا طلوع آفتاب است ; و بنابر احتياط شب دهم را نيز تا طلوع فجر به قصد قربت در مشعر به سر برد.پنجم و ششم و هفتم -انجام واجبات منا در روز عيد قربان، كه عبارت است از:الف -رمي جمره عقبه ; يعني انداختن هفت ريگ به آن، به پيروي از حضرت ابراهيم (ع) كه در اين مكان شيطان را رمي كرد.ب -قرباني ; كه حاجي مخير است شتر يا گاو و يا گوسفند را قرباني كند; و غير اين سه حيوان، ساير حيوانات كفايت نمي كند. عمل قرباني علاوه بر آثار اجتماعي و كمك به بينوايان، نشانه تقوا و فداكاري و گذشت مالي افراد نيز هست ; چنان كه خداي متعال در قرآن كريم فرموده است : (لن ينال الله لحومها ولا دماؤها و لكن يناله التقوي منكم )[1]"گوشت ها و خون هاي قرباني هرگز به خداوند نمي رسد; اما آنچه به خداوند ميرسد تقوا و پرهيزكاري شماست ."ج -تراشيدن سر و يا تقصير (كوتاه كردن مو يا ناخن); و حاجي بين اين دو مخير ميباشد، ولي زنان فقط بايد تقصير كنند. همچنين كسي كه سال اول حج اوست بنابر احتياط واجب بايد سر خود را بتراشد.هشتم، نهم، دهم، يازدهم و دوازدهم -انجام اعمال حرم كه به ترتيب عبارت است از: "طواف"، "نماز طواف"، "سعي بين صفا و مروه"، "طواف نساء" و "نماز طواف نساء".
[1]سوره حج (22)، آيه 37 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :493
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
سيزدهم و چهاردهم -اعمال منا در روزهاي يازدهم، دوازدهم و براي بعضي سيزدهم ذي حجة كه عبارت است از:الف -بيتوته در منا; يعني ماندن شب در آنجا.ب -رمي جمرات سه گانه (اولي ، وسطي و عقبه); و در هر روز بايد به هر يك از جمرات سه گانه هفت ريگ بزند.
عمره مفرده
از جمله مستحبات مؤكد كه در روايات از آن به "حج اصغر" تعبير شده "عمره مفرده" است ; و در همه اوقات سال ميتوان آن را به جا آورد و نسبت به عمره ماه رجب تأكيد بسيار شده است . واجبات عمره مفرده كه بايد در آنها قصد قربت داشته باشد عبارت است از: "نيت"، "احرام"، "طواف خانه خدا"، "نماز طواف"، "سعي بين صفا و مروه"، "تراشيدن سر يا تقصير"، "طواف نساء" و "نماز طواف نساء".
زيارت قبور پيامبر6و اهل بيت (ع)
يكي از ويژگي هاي پيروان اهل بيت (ع) اهتمام به زيارت قبور پيامبراكرم6و ائمه معصومين (ع) است . ريشه اين اهتمام تأكيدهاي فراواني است كه از آنان رسيده است . در برخي روايات اهل سنت درباره پيامبراكرم6آمده است : "من حج البيت و لم يزرني فقد جفاني"[1]"كسي كه اعمال و مناسك حج را انجام دهد و به زيارت من در مدينه نيايد، به من جفا كرده است ." در منابع شيعي نيز روايات فراواني
[1]در اين باره ر.ك : الجزري، عبدالرحمن، الفقه علي المذاهب الاربعة، كتاب الحج، باب زيارة قبر النبي، ج 1، ص 711 - 715 ; متقي هندي، كنز العمال، ج 5، ص 135) و 136، حديث 12368) - 12373، حديث 42582 - 42584 ; و ج 15) ص 651 و 652 ; و قريب به اين مضمون در وسائل الشيعة، باب 3 از ابواب المزار، ج 14، ص 333، حديث 3 رسيده است .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :494
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
نسبت به زيارت پيامبر و اهل بيت رسيده است . اين مراكز محل استجابت دعا و توجه به خدا و استغفار و بخشايش گناهان است . در روايتي آمده است : "براي هر امامي بر گردن پيروان و مواليانش عهدي ميباشد و تأكيد بر وفاي بر عهد و اداي آن به زيارت قبور آنان ميباشد."[1]از اين گذشته در زيارت قبور آثار و فوايد اجتماعي و معنوي بسيار است . در زيارت قبور تقويت پيوند و حب اهل بيت، تجديد معنويت و توجه به اخلاق و تأثير آنان در روح و روان است . زيارتها همراه با تجمع مؤمنان و ايجاد الفت و آشنايي با ديگران و برانگيخته شدن روح برادري و مساوات و آمادگي براي انقياد در قبال اوامر الهي و انقطاع از هواهاي نفساني است . در ادعيه اي كه به مناسبت اين زيارتها رسيده اين معاني و تأكيد بر وارستگي و تشويق به انجام خوبي ها آمده است، در حالي كه حقيقت توحيد و اعتراف به قدسيت اسلام و رسالت پيامبر و انجام وظايف هر مسلمان در برابر حق تعالي و خضوع نسبت به دستورات و پرهيز از نواهي و گناهان مورد تأكيد قرار گرفته است .[2]بلكه در برخي از اين زيارتها مانند زيارت "امين الله" در بليغ ترين صورت وحدانيت خدا و خضوع و تسليم كامل آمده است يا در اوصاف آنان وصف عبوديت خدا و اخلاص و اقامه فرائض ذكر شده است . يا در آداب پس از نماز زيارت آمده است : "اللهم اني لك صليت و لك ركعت و لك سجدت وحدك لا شريك لك، فانه لا تجوز الصلاة و الركوع و السجود الا لك لا نك انت الله الذي لا اله الا انت . اللهم صل علي محمد و آل محمد... ."[3]
[1]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 2 از ابواب المزار، ج 14، ص 322، حديث 5 .
[2]به عنوان نمونه ر.ك : ابن قولويه، كامل الزيارات، ص 250 .
[3]مفاتيح الجنان، زيارت هفتم از زيارات امام حسين (ع)، زيارت وارث، دعاي پس از زيارت : "خداوندا! من تنها براي تو نماز به جا ميآورم، و تنها براي تو ركوع و سجده ميكنم ; سجده براي تو خداي واحدي كه هيچ شريكي براي تو نيست . به درستي كه نماز و ركوع و سجود براي هيچ كس جز تو سزاوار نيست ; زيرا تو خدايي هستي كه هيچ خدايي جز تو وجود ندارد. خداوندا! بر محمد و خاندان او رحمت فرست ...".نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :495
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
به اين جهت در زيارت ائمه اطهار(ع) بايد با توجه و اخلاص و عنايت به توحيد و ربوبيت الهي، به پيامبر6و ائمه اطهار(ع) توسل جست و آنها را وسيله تقرب به خداوند متعال قرار داد و تعاليم و سيره آنان را براي بندگي خداوند در نظر گرفت .
نذر، عهد و قسم
وفاي به عهد از عالي ترين فضايل اخلاقي است و نشانه پاكي سرشت و سلامتي طبع است . اسلام براي وفاي به عهد اهميت كم نظيري قائل شده است . خداوند درباره آن فرموده است : (و أوفوا بالعهد ان العهد كان مسئولا)[1]"و به عهد وفا كنيد، زيرا كه عهد مورد سؤال است ." نظام اجتماعي بدون متعهد بودن به عهد سامان نمي يابد. وفاي به عهد، عامل اطمينان مردم به يكديگر ميشود و قول و قرارها بي آن ارزش و اعتباري ندارد. بايد به همه تعهدات طبق آيه فوق عمل شود; و آنگاه كه تعهدي با ذكر نام خداوند انجام گرفت، چه به صورت قسم يا نذر و يا عهد، تخلف از آن علاوه بر اين كه از نظر اخلاقي زشت و گناه است كفاره نيز دارد. خداوند درباره عهدها و نذرها و قسم ها در چند آيه فرموده است : (و ما أنفقتم من نفقة أو نذرتم من نذر فان الله يعلمه )[2]"آنچه را كه انفاق ميكنيد و يا نذر كرده ايد، خداوند آن را ميداند." در جاي ديگر ميفرمايد: (و أوفوا بعهد الله اذا عاهدتم و لا تنقضوا الايمان بعد توكيدها و قد جعلتم الله عليكم كفيلا ان الله يعلم ما تفعلون و لا تكونوا كالتي نقضت غزلها من بعد قوة أنكاثا تتخذون أيمانكم دخلا بينكم أن تكون أمة هي أربي من أمة انما يبلوكم الله به ...)[3]"و چون با خدا [و يا با مردم به نام خدا] عهد بستيد،
[1]سوره اسراء (17)، آيه 34 .
[2]سوره بقره (2)، آيه 270 .
[3]سوره نحل (16)، آيات 91 - 92 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :496
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست