خانواده
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
جايگاه و اهميت خانواده
خداوند زن و مرد را براي آرامش يكديگر آفريد و به منظور برخورداري از تفاهم هر چه بيشتر ميان آنان رشته هاي پيوند و دوستي برقرار ساخت : (و من آياته أن خلق لكم من أنفسكم أزواجا لتسكنوا اليها و جعل بينكم مودة و رحمة )[1]"و از نشانه هاي [لطف ] الهي آن است كه براي شما از جنس خودتان جفت هايي بيافريد تا بدانها آرام گيريد، و ميانتان دوستي و رحمت نهاد." نكته مهم، تأثير كانون خانواده در پرورش استعدادها، رشد جامعه و توسعه معنوي بشريت است . خانواده به امنيت اجتماعي و اخلاقي كمك ميكند و در شكل گيري اقتصاد سالم و متوازن مؤثر است . از آيات و روايات بسياري اهميت كانون خانواده و نقش آن در ايجاد آرامش و محبت و پرورش عواطف انساني استفاده ميشود. در نسبت ميان زن و مرد قرآن ميگويد: (هن لباس لكم و أنتم لباس لهن )[2]"آنان جامه عفاف و پوشش شما هستند و شما نيز لباس عفت آنان هستيد." در جامعه هايي كه كانون خانواده برقرار است، پايداري، آرامش، صميميت و سلامتي خاص حاكم است و خانواده به خوبي نقش خود را در پيشگيري از جرم، تربيت فرزندان و سلامت جامعه ايفا ميكند. از اين رو بايد حفظ و استواري خانواده را در دستور كار جوامع قرار داد و هنگامي كه حفظ و استواري خانواده با فعاليت هاي اجتماعي در تضاد باشد، به دليل اهميت و حساسيت خانواده برنامه زندگي را بايد به گونه اي تنظيم نمود تا اين كانون آسيب نبيند.
[1]سوره روم (30)، آيه 21 .
[2]سوره بقره (2)، آيه 187) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :501
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
از سوي ديگر درباره اهميت پيوند و ارتباط با اعضاي بزرگتر خانواده و در سطح گسترده تر آن - يعني پدر، مادر، برادران، خواهران و خويشاوندان - در اسلام تأكيد شده و وظايف و تكاليف معيني چون احترام و رسيدگي به پدر و مادر، صله رحم و رسيدگي ويژه به احوال و معيشت آنان بيان شده است . تأكيد بر جايگاه خانواده به معناي عام آن نيز در راستاي حفظ ارزشها و دوام معنويت و بقاي صميميت و تقويت عواطف و حل مشكلات انساني است .[1]
ازدواج
پيوند طبيعي زن و مرد
خداوند ميان زن و مرد گرايش و كششي طبيعي به وجود آورده كه آن دو را به هم پيوند ميدهد و به زندگي مشترك با يكديگر ميكشاند. هسته اصلي خانواده را زن و مرد تشكيل ميدهند. اين گرايش و ميل طبيعي، همان ميل جنسي است كه مانند ساير غرايز بايد در جهت صحيح خود قرار گيرد. زندگي مشترك دو همسر در آغاز غالبا از ميل جنسي ريشه ميگيرد، ولي در اين حد متوقف نمي شود و به تدريج به نوعي همبستگي عميق روحي و عاطفي، اعتقادي و اجتماعي كشانده ميشود. از آثار خوب ازدواج، تشكيل خانواده، تربيت اولاد و كنترل اخلاقي و كوشش هر يك از زن و مرد در تأمين سعادت يكديگر و همكاري براي تأمين مصالح مشترك است .
ازدواج يك نوع عبادت است
اسلام به مسأله ازدواج اهميت بسياري داده است ; در آيات قرآن و در سخنان معصومين (ع) درباره ازدواج تشويق هاي فراواني صورت گرفته و ازدواج عملي مقدس و ارزشمند و كار خير محسوب شده است .
[1]لازم به يادآوري است كه بخشي از مباحث اخلاق خانواده در قسمت "اخلاق" همين كتاب بيان شده است .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :502
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
اسلام نمي خواهد غريزه ها و استعدادهايي را كه براي حفظ موجوديت هر فرد (از نظر خوددوستي) و يا براي مصالح اجتماعي (غيردوستي) در انسان قرار داده شده، تعطيل يا فلج نمايد; بلكه ميخواهد نيروهاي طبيعي بشر را با استفاده از روش عقلاني در مسير شايسته خود قرار دهد. اسلام نمي خواهد استعدادها را راكد نگه دارد و يا از كار بيندازد و يا برخلاف جريان طبيعت و اصول فطري انسان دستوري بدهد; زيرا از يك طرف قانوني كه برخلاف جريان طبيعي باشد قابل اجرا و دوام نيست، و از سوي ديگر دستورات دين اسلام بر مبناي فطرت است . اگر از غريزه جنسي به خوبي استفاده شود، موجب بهبود و تعادل انسان و سبب تكامل و بقاي نسل خواهد بود; و اگر به شايستگي رهبري نشود، موجب سقوط انسان و بسياري از انحرافات و عقده هاي مختلف خواهد شد. كساني كه از ازدواج خودداري كنند و به اين سنت بي اعتنا باشند، چه بسا به گناهاني آلوده شوند كه موجب از دست دادن تعادل جسمي و روحي آنان گردد. هر يك از زن و مرد طوري آفريده شده اند كه بدون ديگري ناقص و در رنج و ناراحتي هستند و با الفت ميان آنان اين نقص برطرف ميشود و هر يك از دو همسر لازم و ملزوم و وسيله حفظ و نگهداري يكديگرند. قرآن درباره ازدواج فرموده است : (و أنكحوا الايامي منكم والصالحين من عبادكم و امائكم ان يكونوا فقراء يغنهم الله من فضله )[1]"براي مردان و زنان بي همسر خودتان وسيله ازدواج فراهم كنيد... اگر فقير و تنگدست باشند خداوند از فضل خويش آنان را بي نياز خواهد ساخت ." از پيامبراكرم6روايت شده است : "ما بني بناء في الاسلام أحب الي الله عزوجل من التزويج"[2]"هيچ بنايي در اسلام به وجود نيامده است كه نزد خدا محبوبتر از ازدواج باشد." و نيز فرموده است : "ازدواج از
[1]سوره نور (24)، آيه 32 .
[2]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 1) از ابواب مقدمات النكاح، ج 20، ص 14، حديث 4 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :503
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
سنت هاي پسنديده اي است كه من بدان سفارش كرده ام و هر كه از سنت من روي گرداند از من نخواهد بود."[1]در برخي روايات ازدواج وسيله به دست آوردن نصف دين و وسيله گشايش روزي معرفي شده است .[2]و در بعضي روايات افراد مجرد (عزب) سرزنش شده اند.[3]بنابراين شايسته است جوانان مسلمان اين سنت الهي را برپا دارند و خود را اسير تشريفات زايد و آداب و رسوم غلط ننمايند.
اهداف اساسي ازدواج
در امر ازدواج مصالحي وجود دارد كه برخي متوجه زن و شوهر و برخي ديگر به جامعه برمي گردد. ميتوان اهم فوايدي را كه از ازدواج به انسان ميرسد در سه موضوع خلاصه كرد:1 -ارضاي غريزه جنسي از راه صحيح . همان گونه كه ميدانيم هر انساني داراي غريزه جنسي است . اين نياز طبيعي بايد با توجه به نياز بدن تأمين شود. شريعت اسلام از طريق امر به ازدواج، اين نياز را به وجهي مشروع و طبيعي برآورده ميسازد و هرگز به رهبانيت و تجرد رضايت نمي دهد. و كسي كه ازدواج ميكند اين نياز طبيعي خود را تأمين كرده و از ارتكاب گناه خودداري كرده است ; ولي افرادي كه از آن خودداري ميكنند امكان دارد براي دفع شهوت، راه نادرست و غير سالمي را برگزينند و خود و جامعه را به تباهي و فساد بكشانند. پيغمبر اكرم6بارها جوانها را به ازدواج تشويق كرده و فرموده است : "اي گروه جوانان ! هر كدام از شما كه توانايي جنسي دارد بايد ازدواج كند; زيرا ازدواج چشم
[1]نوري، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل، باب 1) از ابواب مقدمات النكاح، ج 14، ص 152) و 153، حديث 15) و 18) .
[2]مجلسي، بحارالانوار، ج 100، ص 217، حديث 1) ; و ص 219، حديث 14) .
[3]صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 242، حديث 1148) و 1149) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :504
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
را از ديدن نامحرم باز ميدارد و براي عفت قلعه محكمي است ; و كسي كه نتواند ازدواج كند، براي كنترل شهوت خويش روزه بگيرد; چون روزه بازدارنده از شهوت است ."[1]2 -ايجاد آرامش در مرد و زن . (هو الذي خلقكم من نفس واحدة و جعل منها زوجها ليسكن اليها)[2]"اوست كسي كه شما را از يك نفس آفريد; و همسر او را از [جنس ] او قرار داد تا بدان آرام گيرد." روابط زن و شوهر طبق اين آيه قرآن - و نيز آيه 21 از سوره روم كه پيشتر بيان شد -[3]فراتر از كامجويي جنسي است و به آرامش، سكونت و دوستي همراه با دلسوزي و خيرخواهي نسبت به يكديگر ميرسد.3 -استمرار نسل بشر و تربيت فرزندان با ايمان و نيكوكار. (جعل لكم من أنفسكم أزواجا... يذرؤكم فيه )[4]"براي شما از جنس خودتان همسراني آفريد... تا بر شمار شما بيفزايد." در روايات نيز روي اين نكته تأكيد شده است كه همسري را انتخاب كنيد كه فرزند بياورد و عقيم نباشد. در روايت معروفي از پيامبراكرم6نقل است كه فرمود: "با يكديگر ازدواج كنيد و نسل هاي نو آوريد تا بر شمار شما افزوده شود."[5]
انتخاب همسر
يكي از حساسترين مسائل مربوط به ازدواج و تشكيل خانواده، مسأله انتخاب همسر است . در اين زمينه چند مسأله بايد مورد توجه قرار گيرد:1 -آزادي در انتخاب همسر;2 -معيارهاي گزينش همسر;3 -كساني كه نمي توانند همسر يكديگر شوند.
[1]نوري، ميرزاحسين، مستدرك الوسائل، باب 3 از ابواب صوم مندوب، ج 7، ص 506 و 507، حديث 1) .
[2]سوره اعراف (7)، 189) .
[3](و من آياته أن خلق لكم من أنفسكم أزواجا لتسكنوا اليها و جعل بينكم مودة و رحمة ); "از نشانه هاي او اين است كه برايتان از خود شما همسراني آفريد تا در كنار آنها آرام گيريد و ميان شما دوستي و رحمت به وجود آورد".
[4]سوره شوري (42)، آيه 11) .
[5]سبزواري، جامع الاخبار، ص 272، حديث 738 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :505
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
1 - آزادي در انتخاب همسر
زندگي زناشويي و مشترك، هنگامي مايه آرامش خاطر خواهد بود كه ميان دو همسر توافق فكري و تناسب روحي و اخلاقي وجود داشته باشد. اين هماهنگي وقتي كامل و قابل اعتماد است كه انتخاب همسر با دقت و آزادي و اختيار كامل طرفين انجام گيرد و زن و شوهر درباره انتخاب همسر - كه شريك زندگي ميباشد - هيچ گونه اجبار و اكراهي نداشته باشند. اولين شرط صحت عقد ازدواج اين است كه در بستن اين قرارداد، زن در "ايجاب" يعني در پيشنهاد ازدواج به همسر مورد علاقه خود، و شوهر در "قبول" يعني پذيرش اين پيشنهاد، رضايت و اختيار كامل داشته باشند. جواني به امام صادق (ع) مراجعه كرد و اظهار داشت كه پدر و مادرش ميخواهند او را به قبول عقد ازدواج با دختري وادار كنند كه مورد علاقه اش نيست و خود علاقه دارد با دختر ديگري ازدواج كند. امام فرمود: "ازدواج با همسري را بپذير كه مورد علاقه تو است ."[1]در روايت ديگري نقل شده است : "دختري نزد پيامبر6آمد در حالي كه پدرش در سن كودكي او را به كسي شوهر داده بود، و بيان كرد خود او حالا كه به تشخيص و رشد رسيده به آن راضي نيست و آن را به صلاح خود نمي داند. پيغمبر وقتي ديد او از اين كار ناراضي است، قبول و رد آن را به عهده دختر واگذار كرد."[2]
اجازه پدر براي ازدواج دختر
در تعاليم اسلام توصيه شده كه دختران با اجازه پدر ازدواج كنند. در اين زمينه لازم است به نكات زير توجه شود:
[1]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 13) از ابواب عقد النكاح و اولياء العقد، حديث 1، ج 20، ص 293 .
[2]شهيد ثاني، مسالك الافهام، ج 7، ص 123) ; سنن ابن ماجه، ج 1، ص 602 و 603، حديث 1874) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :506
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست