الصداق المعلوم" يا "زوجتك نفسي علي الصداق المعلوم ." يعني : خودم را به ازدواج دائمي تو درآوردم با مهريه معين (طبق قرارداد و شرايط مورد توافق); و پس از آن مرد نيز بلافاصله اعلام ميكند و ميگويد: "قبلت النكاح علي الصداق المعلوم" يا "قبلت التزويج علي الصداق المعلوم". يعني : قبول كردم ازدواج را به مهري كه معين شده است . طبق مقررات اسلامي، زن و مرد خودشان ميتوانند عقد را بدون دخالت ديگران اجرا نمايند، و در صورت نياز و عدم توانايي طرفين براي اجراي عقد ميتوانند وكيل بگيرند. ضمنا احتياط واجب آن است كه صيغه عقد در صورت توانايي به زبان عربي صحيح خوانده شود; ولي اگر نتوانند به عربي بخوانند ميتوانند آن را به فارسي يا هر زبان ديگر بخوانند; ولي بايد كلمه اي بگويند كه معناي "زوجت" و قبلت" را بفهماند.
وظايف زنان در حفظ عفت عمومي
چون ديدن مناظر شهوت انگيز سهم بزرگي در تحريك قواي شهواني دارد و غالبا زمينه انحراف در جوانان را به وجود ميآورد، زنان بايد به سهم خود در راه حفظ و تقويت عفت عمومي همكاري كنند و از كارهايي كه سبب ايجاد گناه در ديگران ميگردد خودداري نمايند. هيچ گاه خود را در معرض تماشاي اين و آن قرار ندهند، و بدانند كه نبايد وسيله اجراي گناه و فراهم شدن زمينه گناه در ديگران شوند. زنان نبايد به عنوان يك موجود سرگرم كننده و وسيله شهوتراني و عياشي مورد توجه مردان قرار گيرند. زنان بايد بدانند ارزش و شخصيت انساني و به ويژه مقام مادري آنان بسيار محترم است . بايد كوشش آنان اين باشد كه در دامن آنان شخصيت هاي ارزنده و بلند همتي تربيت گردد. در سوره نور درباره مراقبت زنان از خودشان در مورد آرايش براي غيرمحارم خود آمده است : "به زنان با ايمان بگو: نگاههاي خود را فرو گيرند، دامان عفت خود را حفظ كنند، و جز آن قسمت هايي از زينت خود را كه آشكار است ظاهر نسازند."[1]
[1]سوره نور (24)، آيه 31 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :511
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
مردان نيز مكلف اند نگاه شهوت آلود خود را به چهره و زينت زنان ندوزند و دامن عفت خود را به هيچ وجه آلوده نكنند.[1]
احكام نگاه و لمس و صدا
1 -نگاه كردن مرد به بدن زن نامحرم - گرچه به قصد لذت نباشد - حرام است . بلكه نگاه كردن عمدي به دست و صورت نامحرم بدون قصد لذت نيز محل اشكال است، مگر در صورت ضرورت كه اشكال ندارد.2 -نگاه كردن به صورت، دست و موي زناني كه عمدا حجاب را مراعات نمي كنند و نيز جاهايي از بدن زنهاي غير مسلمان كه معمولا آن را نمي پوشانند، در صورتي كه با قصد لذت و مقدمه گناه نباشد، اشكال ندارد.3 -گرفتن فيلم و عكس توسط مرد از زن نامحرم حرام نيست ; به شرط آن كه به واسطه آن مجبور نشود كار حرام ديگري را انجام دهد.4 -نگاه كردن به عكس و فيلم زن نامحرم، اگر آن زن بي پروا و يا ناشناس باشد اشكال ندارد; مشروط به آن كه اين نگاه كردن نتيجه مفسده آميزي نداشته باشد.5 -كسي كه ميخواهد ازدواج نمايد، فقط به مقدار متعارف براي پسنديدن جايز است به صورت و مو و دست هاي زن يا دختر مورد نظر نگاه كند; و چنانچه با نگاه اول غرض حاصل نشود، تكرار آن اشكال ندارد. ولي به هر حال نبايد قصد لذت داشته باشد، هر چند حصول لذت قهري اشكال ندارد.6 -اگر پزشك براي درمان ناچار شود به بدن نامحرم نگاه كند يا دست بزند و مراجعه به پزشك زن يا محرم مشكل باشد، اشكال ندارد; و در موردي كه تنها با نگاه كردن و يا با دست زدن ميتواند درمان بكند، بايد به همان اندازه ضرورت اكتفا نمايد; و در اين جهت اگر هيچ چاره اي نباشد، فرقي بين عورت و غير آن نيست .
[1]سوره نور (24)، آيه 30 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :512
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
7 -زن و مرد نامحرم ميتوانند صداي يكديگر را بدون قصد لذت بشنوند; خواه به صورت صحبت كردن باشد يا به شكل ديگر، و خواه به طور مستقيم باشد يا غير مستقيم . ولي اگر صداي زن مهيج باشد، بنابر احتياط از گوش دادن به آن اجتناب شود.
تكاليف خانوادگي
1 -به محض اجراي عقد ازدواج، حق همسري ميان طرفين به وجود ميآيد و تعهدات و وظايفي به شرح زير براي هر يك از دو طرف ايجاد ميشود.الف -تعهدات شوهر براي پرداخت مهريه، نفقه و رعايت حقوق زن . طبق دستور اسلام شوهر به محض جاري شدن عقد، مهريه را بدهكار ميشود و اگر زن مطالبه كند بايد بپردازد: (و آتوا النساء صدقاتهن نحلة );[1]مگر اين كه در متن قرارداد قيد خاصي قرار داده باشند و يا خود همسر راضي باشد همچنان بر عهده شوهر باقي بماند. شوهر همچنين موظف است مخارج لازم و خوراك و پوشاك و احتياجات همسر را طبق شئون وي با در نظر گرفتن استطاعت و توانايي خودش فراهم كند. در روايت آمده است : "هر كس همسر دارد و خوراك و پوشاكش را تأمين نمي كند، وظيفه پيشواي مسلمانان است كه آنها را از هم جدا كند."[2]ضمنا بنابر دستور قرآن كريم هر شوهري موظف است با همسرش خوش اخلاق و خوش رفتار باشد،[3]و آنچه را كه خارج از وظايف زناشويي است به شريك زندگي خود تحميل نكند. از جمله حقوق هر زن دائمي نسبت به شوهرش اين است كه اگر نمي تواند هر شب در منزل زن باشد، حداقل هر چهار شب يك شب بايد در منزل او به سر برد; مگر اين كه زن از حقش گذشت كند.
[1]سوره نساء (4)، آيه 4 .
[2]صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 279، حديث 1330) .
[3]سوره نساء (4)، آيه 19) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :513
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
ب -وظيفه زن نسبت به همسرش اين است كه خوشخو باشد و براي او تمكين كند و عفيف و امانتدار باشد. زن بايد حقوق زناشويي همسرش را شناخته و به آن پايبند باشد. در قرآن آمده است : خدا در ميان شما همسران، دوستي صميمانه و مهرباني قرار داده است .[1]البته شوهر نيز بايد مصالح همسر خود را كاملا مراعات كند. همچنين زن بايد در هر حال امانت و صداقت را در جهات مختلف نسبت به همسر رعايت نمايد; به ويژه از جهت تربيت اولاد، حفظ مال شوهر و نداشتن توقع بيجا و خارج از توانايي او كه موجب زحمت و يا ناراحتي و يا مبتلا شدن به امور خلاف گردد. در حديث آمده است : "زماني ميآيد كه هلاكت مرد به دست همسر اوست ; براي اين كه او را به نداشتن بعضي از وسايل ظاهري سرزنش ميكند تا آنجا كه وادار به انجام كارهاي حرام مانند رشوه و غير آن گردد."[2]حقوق مشتركي نيز ميان زن و شوهر وجود دارد كه بايد هر كدام از آن دو، آنها را رعايت كنند:الف -حق بهره مندي و لذت ; و آن حقي است كه هر كدام از طرفين حق دارند بر اساس حدودي كه شارع تعيين كرده از ديگري بهره مند شوند، مگر اين كه مانع شرعي وجود داشته باشد. همچنين مرد نبايد تمام اوقات خود را حتي به عبادت مشغول كند و از سر و سامان دادن به وضع زن و زندگي و رسيدگي به امور خانه و فرزندان و تأمين اوقات فراغت خانواده باز ماند.ب -حسن معاشرت ; هر كدام از طرفين بايد سعي كنند رضايت ديگري را جلب كنند و از مسائلي كه موجب نزاع ميگردد دوري جويند. از پيامبراكرم6نقل است كه فرمود: "بهترين زنان شما آنانند كه زاينده و با مهر و محبت باشند و در مراقبت خودشان از نظر حفظ عفت بكوشند و نسبت به شوهر خود حالت نافرماني و تكبر
[1]سوره روم (30)، آيه 21 .
[2]ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج 10، ص 47 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :514
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
به خود نگيرند، آرايش و خودنمايي آنان براي شوهرشان باشد."[1]از اميرالمؤمنين (ع) نقل شده است كه : "جهاد زن، خوب شوهرداري كردن است ."[2]2 -پدر و مادر و فرزندان يك سلسله حقوق و تكاليف متقابل نسبت به يكديگر دارند، به طوري كه هر يك از آنان اگر آن تكاليف را نشناسند يا به آن عمل نكنند نسبت به ديگري ستم كرده اند. از آنجا كه مادر در دوران حاملگي فرزند خود را با سختي حمل كرده و از ثمره جان خود به او داده و با تمام وجود از نوزادش حمايت نموده و خود را از شيريني آسايش و راحتي خواب محروم ساخته و تلخي ها و سردي و گرمي زندگي را تحمل نموده است تا نوزادش رشد كند، حق دارد كه فرزندش در مقابل زحمت و رنج هاي او شكرگزار او باشد و به وظايف خود در قبال او عمل نمايد. پدر نيز حقوقي دارد كه رعايتش واجب است . پدر اصل است و فرزند فرع بر او. اگر پدر نبود فرزند نيز نبود. هر نعمتي كه به فرزند ميرسد به وسيله پدر به او رسيده است ; پس بايد خدا را ستايش كند و از شكر نعمت پدر لحظه اي غفلت نكند. فرزندان نيز حقوقي دارند كه رعايت آنها از سوي والدين لازم و ضروري است . حق فرزند آن است كه والدين بدانند او جزئي از وجود آنهاست و منسوب به پدر و مادر ميباشد و مسؤوليت سلامت و تربيت و راهنمايي فرزند در امر خداشناسي و اطاعت از پروردگار با والدين ميباشد و در آخرت پاداش حسن تربيت يا كيفر سوء تربيت او را خواهند ديد. پس او را بايد چنان تربيت كنند كه در دنيا مايه سرفرازي و در آخرت نزد خداوند معذور باشند. والدين بايد با فرزندان خود در بخشش و رفتار عدالت را رعايت كنند. پيامبرخدا6فرمود: "اعدلوا بين
[1]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 6 از ابواب مقدمات النكاح، ج 20، ص 29، حديث 2 .
[2]سيد رضي، نهج البلاغه، حكمت 136، ص 495 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :515
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
أولادكم"[1]"ميان فرزندانتان به عدالت رفتار نماييد." و نيز در روايت آمده است : "ساووا بين أولادكم في العطية"[2]"در بخشش ميان فرزندان به مساوات عمل كنيد."3 -برادر يا خواهر به منزله دست و بازو و تكيه گاه و مايه عزت و شوكت يكديگرند; و حق آنان اين است كه همديگر را وسيله اي براي انجام گناه و تجاوز به حريم خداوند يا مردم قرار ندهند و در كارها و مشكلات، يكديگر را ياري نمايند.
نفقه و سرپرستي خانواده
در هر اجتماعي حتي در يك خانواده، دو نوع مسؤوليت وجود دارد: يكي مسؤوليت هر يك از اعضا نسبت به ديگري و حقوقي كه بايد رعايت شود، و ديگري وظيفه جمعي و همگاني نسبت به يكديگر. در اين صورت جامعه مسؤول استمرار و استحكام و همبستگي آن است . به عبارت ديگر براي پيشبرد درست هر جمعي لازم است كه برنامه دقيقي وجود داشته باشد. اگر برنامه ريزي صحيحي نباشد و كارها بر اساس تناسب روحي و توانايي هاي هر كسي تقسيم نشود و تداخل مسؤوليت ها صورت بگيرد، يا از ظلم و اجحاف سر در ميآورد و يا موجب سست شدن بنيان آن جامعه و خانواده ميگردد. مهمترين مسأله در خانواده تأمين زندگي اعم از پوشاك، خوراك و مسكن، و فراهم كردن شرايط تعليم و تربيت است . مسؤوليت اين بخش از زندگي بر عهده مرد ميباشد. و بر همين اساس مسؤوليت سرپرستي خانواده نيز به عهده مرد
[1]مجلسي، بحارالانوار، ج 101، ص 92، حديث 16) .
[2]متقي هندي، كنز العمال، ج 16، ص 444، حديث 45346 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :516
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
است .[1]اين مسؤوليت مانند مسؤوليت هاي مشابه آن، مستلزم فداكاري و از خودگذشتگي است . لذا دستور داده شده است كه اگر دشمني به انسان و يا خانواده اش حمله كرد، دفاع از آنها واجب است، هر چند بداند كه كشته و يا مجروح ميشود. بنابراين اگر براي پدر سرپرستي و نگهداري فرزنداني كه به سن بلوغ نرسيده اند قرار داده شده، يا اجازه پدر در مورد ازدواج دختر دوشيزه خود لازم شمرده شده، و يا براي شوهران براي اداره امور خانه حقوقي پيش بيني شده، براي اين است كه از اختلال و از هم پاشيدگي كانون خانواده جلوگيري شود و كارها انتظام و جريان شايسته خود را داشته باشد. با توجه به اين واقعيت، مرد مسؤول امور خانواده است و اگر از حدود خود خارج شود و تخلفي از ناحيه وي صورت بگيرد و برخلاف مصالح خانواده رفتار كند و يا از موقعيت خود سوءاستفاده نمايد، حقي براي او باقي نخواهد ماند. مسأله تأمين نيازمنديهاي زندگي و سامان دادن امر آن به وسيله مرد، عامل بسيار مهمي در ايجاد راحتي و آسايش خاطر اعضا و از جمله زن است . چنين تدبيري به اعضاي خانواده اين فرصت را ميدهد كه با خيال آسوده سهم خود را در هر چه بهتر تنظيم كردن امور خانواده ادا كنند. البته اين مسأله هرگز نبايد به صورت ابزاري براي زورگويي و سلطه گري بي چون و چراي مرد بر زن و يا فرزندان درآيد. مديريت و مسؤوليت اداره خانواده به معناي تحكم و آمريت بي چون و چرا و همراه با خشونت نيست . مديريت در خانواده - و در هر جا - نيازمند تدبير و برنامه ريزي و استفاده از روشهاي سودمند براي اداره و تربيت صحيح است . برخي از اين راهها با استفاده از مشورت با اعضاي خانه و به كارگيري آنها ممكن است، و برخي با تشويق و زبان رفق و مدارا، و برخي با انذار و هشدار دادن . در هر صورت زن و مرد در تربيت فرزندان، هر دو داراي مسؤوليت ميباشند و بايد با همكاري و كمك يكديگر در اين مهم كوشا باشند.
[1]اشاره است به آيه 34 سوره نساء: (الرجال قوامون علي النساء بما فضل الله بعضهم علي بعض و بما انفقوا من اموالهم) "مردان سرپرست و نگهبان زنانند، به دليل آن كه خدا برخي از ايشان را بر برخي ديگر برتري داده و به دليل آن كه از اموالشان خرج ميكنند."نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :517
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
افراد واجب النفقه
بر انسان واجب است مخارج زندگي چند دسته را تأمين كند:1 -زن دائم، همچنين زن موقتي كه هنگام اجراي عقد، شرط نفقه كرده باشد.2 -پدر و مادر و همچنين پدران و مادران آنان، هر چه بالا روند.3 -پسر و دختر و نيز اولاد آنان، هر چه پايين روند. به جز زن كه در هر صورت، چه فقير باشد چه بي نياز، مخارج زندگي او بر عهده مرد ميباشد، نفقه دادن به خويشان، مشروط به فقر و نياز آنان است . اما اگر آنها بتوانند با كاري كه مناسب با حال و شأنشان باشد مخارج خود را تأمين نمايند، تأمين مخارج آنان واجب نيست . البته خويشان ديگري همچون برادر، خواهر، عمه، عمو، دايي، خاله و اولاد آنان كه واجب النفقه نيستند، در صورت نيازمندي و توانايي بر كمك آنان، تأمين نفقه آنان مستحب است .
حقوق كودك
1 -شير دادن ; گرچه بر مادر واجب نيست به طور مجاني و يا با دريافت مزد كودك را شير بدهد، ولي در صورتي كه تغذيه او به شير مادر منحصر باشد و امكان استفاده از شير غير مادر وجود نداشته باشد و يا موجب ضرر و زيان براي كودك بشود، بر مادر واجب است او را شير بدهد. هرچند مادر ميتواند براي شير دادن مطالبه مزد نمايد، ولي سزاوار است مزد نگيرد. مدت شيردادن كامل دو سال تمام است ; و بيست و يك ماه هم كافي است . ولي كمتر از آن ظلم در حق بچه است و احوط رعايت اين مدت است ; مگر اين كه مقدور نباشد.2 -تربيت ; افزون بر تأمين مخارج تغذيه و لباس و تحصيل فرزند، تربيت صحيح و نظارت بر امور او و نيز ازدواج او از حقوق فرزند بر پدر ميباشد.