افراد واجب النفقه
بر انسان واجب است مخارج زندگي چند دسته را تأمين كند:1 -زن دائم، همچنين زن موقتي كه هنگام اجراي عقد، شرط نفقه كرده باشد.2 -پدر و مادر و همچنين پدران و مادران آنان، هر چه بالا روند.3 -پسر و دختر و نيز اولاد آنان، هر چه پايين روند. به جز زن كه در هر صورت، چه فقير باشد چه بي نياز، مخارج زندگي او بر عهده مرد ميباشد، نفقه دادن به خويشان، مشروط به فقر و نياز آنان است . اما اگر آنها بتوانند با كاري كه مناسب با حال و شأنشان باشد مخارج خود را تأمين نمايند، تأمين مخارج آنان واجب نيست . البته خويشان ديگري همچون برادر، خواهر، عمه، عمو، دايي، خاله و اولاد آنان كه واجب النفقه نيستند، در صورت نيازمندي و توانايي بر كمك آنان، تأمين نفقه آنان مستحب است .
حقوق كودك
1 -شير دادن ; گرچه بر مادر واجب نيست به طور مجاني و يا با دريافت مزد كودك را شير بدهد، ولي در صورتي كه تغذيه او به شير مادر منحصر باشد و امكان استفاده از شير غير مادر وجود نداشته باشد و يا موجب ضرر و زيان براي كودك بشود، بر مادر واجب است او را شير بدهد. هرچند مادر ميتواند براي شير دادن مطالبه مزد نمايد، ولي سزاوار است مزد نگيرد. مدت شيردادن كامل دو سال تمام است ; و بيست و يك ماه هم كافي است . ولي كمتر از آن ظلم در حق بچه است و احوط رعايت اين مدت است ; مگر اين كه مقدور نباشد.2 -تربيت ; افزون بر تأمين مخارج تغذيه و لباس و تحصيل فرزند، تربيت صحيح و نظارت بر امور او و نيز ازدواج او از حقوق فرزند بر پدر ميباشد.
البته تربيت به معناي راهنمايي و راهبري به مصالح و نيازهاي كودك است ; و در اسلام كودك آزاري ممنوع است و در صورت وارد آوردن هرگونه آسب بر بدن كودك، ديه واجب خواهد شد.
مستحبات پس از ولادت
پس از ولادت نوزاد مستحب است او را غسل دهند، جامه سفيد بپوشانند و در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه بگويند و نام خوبي براي او تعيين نمايند. عقيقه كردن براي نوزاد نيز مستحب است و درباره آن بسيار سفارش شده است و در سلامت فرزند تأثير بسزايي دارد.
ازدواج موقت
ازدواج ميتواند به دو گونه صورت بگيرد: "دائم" و "موقت". ازدواج موقت و دائم در برخي موارد يكسان هستند و در برخي احكام با هم تفاوت دارند. آنچه در درجه اول اين دو را از هم متمايز ميكند اين است كه در ازدواج موقت لازم است مدت آن و مهر را مشخص نمايند، و پس از پايان مدت، اگر مايل به تمديد بودند با عقد جديد تمديد ميكنند; و اگر نه از هم جدا ميشوند. تفاوت جوهري اين دو ازدواج در اين است كه ازدواج موقت از برخي قيود و حدودي كه بعدا براي ازدواج دائم ميشماريم آزاد است و به اراده و قرارداد طرفين بستگي دارد. حتي موقت بودن آن نيز در حقيقت به طرفين نوعي آزادي در تصميم ميبخشد.
چرا ازدواج موقت ؟
تأمين غريزه جنسي يك واقعيت و نياز انسان به ويژه در سنين جواني است . سهل انگاري و بي توجهي به اين نياز چه بسا ممكن است جامعه را به بحران جنسي دچار كند و در اثر عدم پاسخگويي به آن به آفت هايي چون هرزگي جنسي، مواد
مخدر، خشونت و بيماريهاي خطرناك مبتلا سازد. از سوي ديگر بسا براي همه مردم ازدواج دائم نه به مصلحت است و نه مقدور، و راه حلي كه قرآن كريم پيشنهاد داده ازدواج موقت است .[1]بنابراين ممكن است هدف اصلي از ازدواج، غير از تشكيل خانواده، امور ديگري نيز باشد:1 -زن و مردي كه به جهاتي آمادگي براي پذيرش تمام شرايط همسري دائمي را ندارند و نمي خواهند و يا نمي توانند تمام مسؤوليت ها و تكاليف زوجيت دائمي را به عهده بگيرند صرفا براي اين كه بتوانند تماس و برخورد معمولي با يكديگر داشته باشند و يا قبل از ازدواج دائم بتوانند نسبت به يكديگر شناخت و اطمينان كامل پيدا كنند، براي مدت معيني با هم ازدواج ميكنند. در اين صورت اگر اطمينان كامل به يكديگر پيدا كردند، ازدواج را ادامه ميدهند، و اگر نه از هم جدا ميشوند.2 -مرداني كه مدت زمان قابل توجهي به همسر خود دسترسي ندارند يا همسرشان بر اثر بيماري و غير آن، توان جنسي خود را از دست داده است و يا كسي كه همسر خود را از دست داده و امكان يا قصد ازدواج مجدد دائم را ندارد.3 -جواناني كه به سن بلوغ رسيده اند و امكان تشكيل خانواده و ازدواج دائم براي آنان مقدور نيست . فشار غريزه جنسي و محروم بودن از همسري شايسته، استعدادهاي آنان را مشغول و هدر ميدهد و يا به معصيت آلوده ميكند و نتايج تلخي چه از نظر اجتماعي و چه از نظر فردي به بار ميآورد. در اين صورت دو راه بيشتر وجود ندارد، يا اين كه آنان به حال خود رها شوند و رابطه نامشروع داشته باشند و يا از طريق مشروع به غريزه خود پاسخ بدهند. و چون امكان ازدواج دائم برايشان فراهم نيست، ازدواج موقت بهترين راه حفظ آنان از گناه و تأمين غرايز جنسي است . بنابراين آن دسته از قانون گذاران مخالف ازدواج موقت كه ارتباط غيرقانوني و
[1]سوره نساء (4)، آيه 24 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :520
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
غيررسمي زن و مرد يعني زنا را جايز نمي شمارند، يا بايد ادعا كنند كه هيچ يك از مردان و زنان، خارج از ازدواج رسمي دائمي هيچ گونه رابطه جنسي با هيچ كس ديگر ندارند و يا اگر عملا ميبينند كه تا حدود قابل ملاحظه اي ارتباطهاي گوناگون آزاد بين زنان و مردان وجود دارد، بايد ضمن تجديدنظر در روابط قانوني ازدواج اعتراف كنند كه بي توجهي به بعضي از نيازها و ضرورتها موجب اين تخلفات و روابط نامشروع و ايجاد عقده ها و يا بي بند و باريها شده است و براي آن ناچار بايد تدبيري انديشيد. در اسلام كه خواسته هاي فطري و نيروهاي مختلف جسمي و رواني انسان از نظر دور نمانده است، با واقع بيني كامل براي اين گونه مشكلات اجتماعي راه حل هاي عاقلانه و به دور از افراط و تفريط ارائه و پيشنهاد شده است ; و براي حل اين معضل، بهترين راه ازدواج موقت معرفي شده است . در بعضي روايات آمده است كه اميرالمؤمنين (ع) و امام صادق (ع) فرموده اند: "اگر از ازدواج موقت جلوگيري نشده بود هيچ كس جز فرد شقي تن به زنا نمي داد."[1]ممكن است افرادي از اين قانون سوءاستفاده كنند و يا وسيله بوالهوسي عده اي شود، اما هر قانوني در مواردي خاص و جزئي ميتواند زمينه سوء استفاده واقع شود. مهم آن است كه از راههاي سوء استفاده جلوگيري شود.
احكام ازدواج موقت
افزون بر تصريح به مدت و مهريه، در عقد ازدواج غير دائمي احكامي مقرر شده كه بايد به آنها توجه شود. از جمله :1 -زن و مرد ميتوانند در ازدواج موقت شرط كنند كه بهره برداري جنسي آنها محدود باشد و يا مثلا نزديكي صورت نگيرد، در اين صورت مرد مكلف است شروط مورد توافق در ضمن عقد را رعايت كند; مگر اين كه زن بعدا راضي شود.
[1]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 1) از ابواب متعة، ج 21، ص 5 و 10) و 11، حديث 2 و 20 و 24 و 25 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :521
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
2 -در ازدواج دائم در هر صورت مرد بايد عهده دار مخارج روزانه و لباس و مسكن و احتياجات ديگر زن از قبيل دارو و طبيب باشد; ولي در ازدواج موقت بستگي به قراري دارد كه ميان طرفين منعقد ميگردد. ممكن است مرد نخواهد يا نتواند متحمل اين مخارج بشود و يا زن نخواهد از پول مرد استفاده كند.3 -در ازدواج دائم مرد عنوان سرپرست خانواده را عهده دار است ; اما در ازدواج موقت به قراردادي كه ميان آنان بسته ميشود بستگي دارد.4 -در ازدواج دائم زوجين فقط با جلب نظر ديگري حق دارند از بچه دار شدن و توليد نسل جلوگيري كنند، ولي در ازدواج موقت جلب رضايت طرف ديگر ضرورت ندارد و مرد و يا زن ميتواند خود از بچه دار شدن جلوگيري كند.5 -اگر در اثر آميزش زن و مرد در اين نوع ازدواج كودكي متولد شد، مانند ازدواج دائمي مرد مسؤول اداره و تأمين زندگي اوست .6 -ممنوعيت ايجاد روابط جنسي زن با ديگران در مدت مورد توافق همانند ازدواج دائم است و تمام آن احكام را دارد.7 -پس از تمام شدن مدت تعيين شده، زن و شوهر خود به خود از هم جدا ميشوند و نياز به طلاق نيست ; ولي اگر آميزش صورت گرفته باشد، زن بايد عده نگه دارد تا اگر زن باردار است معلوم شود و مردي كه مسؤول اداره كودك است مشخص گردد. عده اين ازدواج در صورتي كه همبستر شده اند اگر عادت ميشود بنابراحتياط واجب گذشتن دوبار عادت ماهانه يا دو پاكي هركدام بيشتر است ميباشد، و اگر عادت نمي شود گذشتن چهل و پنج روز است . و اگر همبستر نشده اند يا زن يائسه است عده ندارد.8 -در اين نوع ازدواج حق توارث بين زن و شوهر نيست ; مگر درصورتي كه ارث بردن را در ضمن عقد شرط كرده باشند، كه در اين صورت بنابراحتياط با ساير ورثه مصالحه شود و ورثه او را راضي نمايند.
چند همسري
چند همسري يكي از واقعيت هاي جوامع و از مسائل مورد بحث در زمينه نظام خانواده از زمانهاي دور است . اسلام با توجه به اين واقعيت كه عده اي خواه ناخواه به يك همسر اكتفا نمي كنند و حتي ممكن است به صورت نامشروع به زن ديگري روي آورند، چند همسري را تشويق نكرده ولي آن را لغو هم نكرده است ; بلكه آن را محدود كرده است . يعني از سويي براي آن حداكثري قائل شده و از سوي ديگر براي آن قيود و شرايطي قرار داده و به هر كس اجازه نداده است كه همسران متعدد انتخاب كند. اسلام در حقيقت با اين قانون جانب زن را گرفته و با حق استفاده مشروط به عنوان همسر قانوني، تعهدي بر دوش مرد گذاشته است و مانع از هوسراني هاي سهل تر و بي دردسرتر مرد بدون عنوان ازدواج شده است . جهت آشنايي با فلسفه چند همسري، طرح چند نكته ضروري است :1 -چند همسري طبيعتا وقتي صورت ميگيرد كه اولا: تعداد زنان آماده ازدواج نسبت به مردان آماده ازدواج بيشتر باشد. ثانيا: به طور طبيعي موارد مقتضي از قبيل نازايي زنان يا مريضي و علل ديگر فراهم گردد. ثالثا: زناني وجود داشته باشند كه حاضر به ازدواج با مردان متأهل باشند، و اين اقدام را با ميل خود انجام دهند. بنابراين در صورت كمي تعداد زنان آماده به ازدواج نسبت به مردان، و عدم رضايت آنان به ازدواج با مرد متأهل، اين امر به خودي خود منتفي است .2 -اگر واقع بينانه نگاه كنيم، به متانت دستور جواز تعدد زوجات پي خواهيم برد. اين يك واقعيت است كه جواز چند همسري رسمي در مشرق زمين، مهمترين عامل بوده است كه تك همسري تقويت شود. در شرايطي كه موجبات تعدد زوجات پيدا ميشود و عدد زنان نيازمند به ازدواج از مردان فزوني ميگيرد، اگر حق تأهل اين زنان به رسميت شناخته نشود و به مرداني كه واجد شرايط اخلاقي، مالي و جسمي هستند اجازه چند همسري داده نشود، رفيق بازي و معشوقه گيري و به
طور كلي ارتباطهاي نامشروع ريشه ازدواجهاي رسمي را ميخشكاند. اين حكم با در نظر گرفتن مصلحت زنان و همچنين با در نظر گرفتن رسوم و عادات گذشته و حال به صورت زير تعديل شده است .
شرايط تعدد زوجات
تعدد زوجات با سه شرط تجويز شده است كه عبارتند از:1 -حفظ حقوق خانواده و اجتناب از تضييع حق همسر.2 -محدوديت در تعداد، و اين كه ازدواجها نبايد از چهار همسر تجاوز كند.3 -رعايت عدالت در رفتار با همسران . استفاده از اين امر مشروع، مشروط به اجراي عدالت كامل ميان همسران است، به گونه اي كه همسران بلاتكليف نمانند و از حقوق خود محروم نگردند. (فلا تميلوا كل الميل فتذروها كالمعلقة )[1]"يكباره به سوي يكي ميل نكنيد تا ديگري را سرگردان كرده باشيد." رعايت اين شرط مستلزم داشتن روحيه و امكانات خاصي در مردان است كه اگر فاقد آن باشند، نبايد بيش از يك همسر اختيار كنند; (فان خفتم ألا تعدلوا فواحدة )[2]"پس اگر ميترسيد كه نتوانيد عدالت را برقرار كنيد به يكي اكتفا كنيد." از نظر اسلام ترجيح يك همسر بر ساير همسران به هر صورت و به هر شكل كه موجب تبعيض عملي بين زنان شود، جايز نيست . از رسول اكرم6نقل شده : "هر كس دو همسر داشته باشد و در ميان آنها به عدالت رفتار نكند و به يكي از آنها بيشتر از ديگري رسيدگي نمايد، در روز قيامت در حالي كه به زنجير كشيده شده و يك طرف بدن خود را به زمين ميكشد محشور خواهد شد تا سرانجام داخل آتش شود."[3]و درباره عدالت آن حضرت ميان همسرانش از عايشه نقل شده است : "رسم پيامبر6اين بود كه هيچ يك از ما را بر ديگري ترجيح نمي داد. با همه به عدالت و
[1]سوره نساء (4)، آيه 129) .
[2]سوره نساء (4)، آيه 3 .
[3]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 4 از ابواب القسم والنشوز، ج 21، ص 342، حديث 1) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :524
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
تساوي كامل رفتار ميكرد. كمتر روزي اتفاق ميافتاد كه به همه زنان خود سر نزند و احوالپرسي و دلجويي نكند، ولي نوبت هر كس بود نسبت به ديگران به احوالپرسي قناعت ميكرد و شب را در خانه كسي به سر ميبرد كه نوبت او بود."[1]و نيز عايشه ميگويد: "اگر احيانا در وقتي كه نوبت زني بود ميخواست نزد زن ديگر برود اجازه ميگرفت . من شخصا اين طور بودم كه هر وقت از من اجازه ميخواست نمي پذيرفتم ."[2]به هر حال با توجه به اهداف اساسي زندگي، يعني آرامش خاطر اعضاي خانواده بر مبناي دوستي و مهرباني زن و شوهر به يكديگر، بهترين و مطمئن ترين شكل ازدواج در شرايط عادي همان شكل تك همسري است، و تنها در موارد استثنايي از تعدد زوجات آن هم با رعايت شرايط ياد شده ميتوان استفاده نمود.
طلاق
پيش از اين گذشت كه اسلام به ازدواج سفارش نموده و ازدواج سنت پيامبر6معرفي شده است . اساس ازدواج ميثاق و پيمان شديد بر اساس مهر و مودت و تقوا و خوشرفتاري است : (و أخذن منكم ميثاقا غليظا).[3]همچنين اسلام توصيه هاي فراواني درباره دقت در انتخاب همسر نموده و به هنگام بروز اختلاف، محكمه خانوادگي را جهت ايجاد صلح و آشتي پيش بيني كرده است،[4]و از سوي ديگر طلاق را مورد نكوهش و مذمت شديد قرار داده است . در روايت هاي بسياري طلاق ناپسندترين حلال در نزد خداوند معرفي شده است .[5]و لذا اسلام محدوديت هاي زيادي در شرايط و احكام طلاق قرار داده است تا كمتر تحقق يابد. در عين حال از آنجا كه ادامه زندگي و رابطه همسري ميان زن و شوهر گاهي موجب
[1]سنن ابي داود، ج 2، ص 243، حديث 2135 .
[2]همان، حديث 2136 .
[3]سوره نساء (4)، آيه 21 .
[4]سوره نساء (4)، آيه 35 .
[5]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 1) از ابواب طلاق، ج 22، ص 7 - 9 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :525
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست