بهره مند ميباشند، يا در اثر تحصيلات و ارتقاي سطح علمي به توانايي بالايي رسيده اند. طبيعي است هر كس از توانايي بالاتري برخوردار باشد، بهره مندي او از امكانات و منابع طبيعي بيشتر خواهد بود; و هر كس ناتوان باشد، توانايي استفاده كمتري خواهد داشت . دين اين تفاوت طبيعي را به رسميت ميشناسد و براي اين كه اين تفاوت موجب تبعيض فاحشي در جامعه نگردد و باعث نشود كه عده اي از همه امور رفاهي برخوردار باشند و عده اي به نان شب محتاج، وظايفي را بر عهده ثروتمندان قرار داده است و توصيه هايي به آنان در مورد فقرا و مستمندان كرده و به طور كلي از بين بردن خلاهاي اجتماعي و اقتصادي را كه مربوط به همه جامعه ميشود، يادآور شده است ; تا جايي كه در روايتي از پيامبر اكرم6نقل شده است كه فرمودند: "هر كس صداي انساني را بشنود كه از مسلمانان ياري ميطلبد و جوابي به او ندهد، مسلمان نيست ."[1]توصيه ها و تكاليف ديني در اين رابطه بسيار و قابل توجه است و مسلمانان ملزم هستند كه آنها را رعايت نمايند; كه به مواردي چند از وظايف مالي اشاره ميگردد.
1 - انفاق
گسترده ترين موضوع قرآني در رابطه با وظايف اقتصادي "انفاق" است . اين كلمه بيش از هشتاد بار در قرآن با تعبيرهاي مختلف آمده و مسلمانان را تشويق به پرداخت قسمتي از عطاياي الهي به ديگران كرده است . بر اساس فرهنگ اسلامي مالك حقيقي خداوند متعال است . (و آتوهم من مال الله الذي آتاكم )[2]"از مالي كه خدا به شما داده به آنان بدهيد." و نيز: "مؤمنان كساني هستند كه از آنچه به آنان روزي داديم انفاق ميكنند."[3]خداوند به مؤمنان توصيه ميكند قبل از آن كه مرگشان فرا برسد و اموالشان ديگر به كار آنان نيايد انفاق
[1]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 59 از ابواب جهاد العدو، ج 15، ص 141، حديث 1) .
[2]سوره نور (24)، آيه 33 .
[3]سوره بقره (2)، آيه 3 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :574
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
كنند: (و أنفقوا من ما رزقناكم من قبل أن يأتي أحدكم الموت ).[1]شيطان از انفاق و از فقر و ناداري ميترساند، اما خداوند به مغفرت و رضوان خود براي شخص انفاق كننده وعده ميدهد: (يا أيها الذين آمنوا أنفقوا من طيبات ما كسبتم و مما أخرجنا لكم من الارض ... الشيطان يعدكم الفقر و يأمركم بالفحشاء و الله يعدكم مغفرة منه و فضلا).[2]خداوند براي فقرا و سائلان و محرومان جامعه در اموال ثروتمندان حقي قرار داده است .[3]اين حق منطبق بر همان صدقات و زكاتهاي واجب و مستحب ميباشد كه شرايط و كيفيت جمع آوري و مصرف آنها در بحث زكات آمده است . در روايات متعددي آمده است : "خداوند آنچه مقتضاي عدالت بوده انجام داده و حق فقرا و محرومان را تأمين كرده و در اموال ثروتمندان قرار داده است ; ولكن به خاطر امتناع ثروتمندان از انفاق است كه در جامعه فقير و تهيدست وجود دارد."[4]به هر حال اگر درآمد بسيار با انفاق همراه نباشد، به انحراف اقتصادي منجر ميشود; كه در اين صورت تحريم شده است .
2 - ممنوعيت زراندوزي
يكي از وظايف انسان مسلمان پرهيز از گنج اندوزي است . خداوند ميفرمايد: (و الذين يكنزون الذهب و الفضة و لا ينفقونها في سبيل الله فبشرهم بعذاب أليم يوم يحمي عليها في نار جهنم فتكوي بها جباههم و جنوبهم و ظهورهم هذا ما كنزتم لانفسكم فذوقوا ما كنتم تكنزون )[5]"به آنها كه زر و سيم انباشته و ذخيره ميسازند و در راه خدا انفاق نمي كنند، مژده عذابي دردناك بده . روزي كه با طلاها و نقره هاي گداخته در آتش سوزان، صورت ها و پهلوها و پشت هايشان را داغ ميكنند (و به آنها ميگويند) اين
[1]سوره منافقون (63)، آيه 10) .
[2]سوره بقره (2)، آيات 267 - 268 .
[3]سوره معارج (70)، آيات 24 - 25 .
[4]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 1) از ابواب ماتجب فيه الزكاة، ج 9، ص 9 تا 13، حديث 2 و 3 و 6 و 9 .
[5]سوره توبه (9)، آيات 34 - 35 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :575
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
همان چيزي است كه براي خود گنج ميكرديد; پس بچشيد چيزي را كه براي خود مياندوختيد." "كنز" به معناي روي هم انباشتن و گرد آوردن ثروت است .[1]اين عمل در تعاليم دين ممنوع شده و ثروت اندوزان سخت نكوهش شده اند. امام صادق (ع) ميفرمايد: "اموال زيادي را كه خداوند به شما داده براي اين است كه در آن جهت و راهي كه خدا خواسته به كار ببريد، و آنها را براي گنج اندوزي نداده است ."[2]به هر حال، علت حرام بودن گنج اندوزي آن است كه هم انباشته كردن اموال در يك جا موجب محروميت ديگران ميشود و هم زمينه ساز كارهاي ناپسندي از قبيل ربا ميگردد و در نهايت موجب طغيان و سركشي در برابر خداوند خواهد شد.
3 - پرداخت زكات
يكي ديگر از وظايف مالي افراد ثروتمند براي جبران كاستي هاي اقتصادي جامعه "زكات" است . زكات در قرآن و احاديث معمولا در رديف نماز قرار گرفته است . در نگاه تعاليم اسلامي رفع بسياري از كمبودهاي اجتماعي و تأمين معيشت فقرا و مستمندان جامعه به وسيله زكات ميباشد. در زمان حكومت پيامبر اكرم6و حضرت امير(ع) عمده كمبودها و نيازهاي جامعه به وسيله زكات برطرف ميشد; و نه چيزي كه مشمول زكات ميشد درآن روزگار ثروت مهم مردم بوده است . درباره اهميت زكات و تأكيد بر پرداختن آن، روايات زيادي نقل شده است . از امام جعفر صادق (ع) نقل شده كه فرمودند: "اموال خود را با پرداخت زكات حفظ كنيد و بيماران خود را با دادن صدقه مداوا نماييد، و هيچ مالي در بيابان يا دريا تلف
[1]راغب اصفهاني، مفردات الفاظ القرآن، ص 727 .
[2]كليني، كافي، ج 4، ص 32، حديث 5 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :576
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
نمي شود مگر به سبب ترك زكات ."[1]در حقيقت زكات بيمه كردن مال است ; همان گونه كه زكات فطره بيمه عمر ميباشد. بنابر مشهور زكات در نه چيز واجب است : گندم، جو، خرما، كشمش، طلا، نقره، شتر، گاو و گوسفند. اگر كسي مالك يكي از اين نه چيز بوده و بالغ و عاقل باشد و قدرت تصرف در مال خود را داشته باشد و آن مال به مقدار نصاب رسيده باشد، زكات بر او واجب ميشود. در غلات چهارگانه هنگام تعلق زكات، و در چهارپايان و طلا و نقره براي كسي كه در آنها تصرف ميكند، بايد يازده ماه مالك آنها بوده باشد. هر چند بنابر نظر مشهور فقها، زكات فقط در اين نه چيز واجب ميشود ولي علاوه بر اين موارد - بنابر احتياط - زكات "سلت" كه دانه اي است به نرمي گندم و خاصيت جو را دارد و "علس" كه شبيه گندم است و نيز زكات "برنج"، "ذرت" و "ساير حبوبات" هم مطابق شرايط "گندم و جو" پرداخت شود. بلكه شايد بتوان گفت موضوع زكات وسيع تر از موارد مذكوره ميباشد و حاكم اسلامي با در نظر گرفتن كمبودهاي اقتصادي و نيز ثروت و درآمد عمومي، برحسب نياز زكات را در اموال مردم قرار ميدهد و در نتيجه مالياتها به عنوان زكات واجب دريافت ميشود.
مصارف زكات
زكات را ميتوان در موارد زير مصرف نمود:1 -فقير، يعني كسي كه همه يا بخشي از هزينه هاي ساليانه خود و افراد تحت تكفل خود را نداشته باشد; پس كسي كه ميتواند از راه درآمد املاك يا صنعت، كارگري، گرفتن اجاره و مانند آن مخارج ساليانه خود را تأمين نمايد فقير نيست .2 -مسكين، و او كسي است كه وضع اقتصادي اش از فقير بدتر است .3 -عامل زكات، يعني كسي كه مأمور جمع آوري و نگهداري و حسابرسي زكات است .
[1]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 3 از ابواب ما تجب فيه الزكاة، ج 9، ص 24 و 25، حديث 8 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :577
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
4 -كافري كه اگر زكات به او بدهند در جنگ به مسلمانان كمك ميكند و يا به دين اسلام گرايش پيدا ميكند; همچنين مسلماني كه ايمان وي ضعيف است و اگر به وسيله زكات دلجويي شود ايمانش قوي ميشود. و به اين مورد "سهم مؤلفه" گفته ميشود.5 -پرداخت بدهي كسي كه توان پرداخت آن را ندارد; به شرط اين كه قرض خود را در معصيت صرف نكرده باشد.6 -سبيل الله، يعني هر كاري كه منفعت عمومي و ديني دارد; مانند ساختن مسجد، مدرسه، حمام، پل، اصلاح راه و... .7 -ابن السبيل، يعني مسافري كه در سفر درمانده باشد; هرچند وضع اقتصادي او در شهر خودش خوب باشد.
زكات فطره
زكات فطره يكي از زكاتهاي واجبي است كه همه ساله بر هر مكلف واجد شرايط واجب ميشود، و به مصرف فقرا و مستمندان جامعه ميرسد. زكات فطره انسان را از مرگهاي ناگهاني در آن سال حفظ ميكند; و مطابق بعضي از روايات، "تماميت روزه رمضان به زكات فطره است، چنان كه تماميت نماز به صلوات بر پيامبراكرم6ميباشد."[1]كسي كه هنگام غروب شب عيد فطر بالغ و عاقل باشد و بيهوش و فقير نباشد، بايد به قصد قربت و به نيت فطره براي خودش و هر يك از نان خورهاي خود يك صاع كه تقريبا سه كيلوگرم است گندم يا جو يا خرما يا كشمش يا برنج يا ذرت و يا مانند اينها را به فقير بدهد، و بنابر احتياط فطره را از آنچه غذاي متعارف مردم شهر اوست بدهد; و اگر پول يكي از اينها را هم بپردازد كافي است .
[1]همان، باب 1) از ابواب زكاة الفطرة، ج 9، ص 318، حديث 5 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :578
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
4 - خمس
"خمس" به يك پنجم از درآمدها و بهره هايي گفته ميشود كه از راههاي گوناگون به دست ميآيد; و در زمان غيبت امام زمان (عج) بايد زير نظر مجتهد اعلم و جامع الشرايط به مصارفي برسد كه در شرع معين شده است . در حقيقت خمس بودجه اي است كه با آن در زمان غيبت امام معصوم (ع) علاوه بر رفع نيازهاي مشروع سادات فقير، اساس علمي و عملي حكومت حق كه مبتني بر مذهب جعفري است پايه گذاري ميشود. از اين رو در زمان غيبت بايد توسط كساني كه از نظر علمي و عملي صلاحيت نيابت از ائمه اطهار(ع) را دارا هستند به مصارف معين برسد، و به همين جهت نيز در بعضي روايات از خمس به عنوان "حق الامارة" ياد شده است . در احاديث تأكيد زيادي درباره پرداختن خمس شده است ; از جمله در روايتي آمده است كه حضرت امام رضا(ع) در جواب نامه يكي از تجار فارس چنين مرقوم فرمودند: "... همانا ما به وسيله خمس ميتوانيم دين را تقويت و ياري نموده و نيازهاي كساني كه سرپرستي آنها به عهده ماست و نيازهاي شيعيان را تأمين كنيم و آبروي خود را در برابر دشمنان حفظ نماييم . پس خمس را از ما دريغ نكنيد و خودتان را از دعاي ما محروم نسازيد و بدانيد كه پرداختن خمس موجب گشايش رزق و وسعت درآمد شما و مغفرت و پاك شدن شما از گناه و ذخيره آخرتتان خواهد بود. مسلمان كسي است كه به آنچه با خدا پيمان بسته وفا كند، نه اين كه با زبان اقرار كند و در دل مخالف باشد."[1]از امام باقر(ع) نقل شده است : "هر كس چيزي از مال خمس داده نشده را بخرد، عذرش نزد خدا پذيرفته نيست ; زيرا چيزي را خريده كه براي او حلال نمي باشد."[2]
[1]همان، باب 3 از ابواب الانفال، ج 9، ص 538، حديث 2 .
[2]همان، باب 1) از ابواب ما يجب فيه الخمس، ج 9، ص 484، حديث 5 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :579
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
پس بر هر مسلماني لازم است كه خمسي را كه به مالش تعلق ميگيرد، از ملك خود خارج نمايد; و هر گونه تصرف در آن مال قبل از بيرون كردن خمس آن حرام است و نماز در آن مال نيز صحيح نمي باشد. و اگرچه اين واجب براي رفع كمبودهاست، ولي در عين حال يك واجب عبادي است و بايد با قصد قربت انجام شود. در هفت چيز خمس واجب است : درآمد كسب و كار، معدن، گنج، مال حلال مخلوط با حرام، جواهري كه با غواصي در دريا به دست آيد، غنيمت جنگ، و زميني كه كافر ذمي از مسلمان بخرد. احكام اينها به تفصيل در توضيح المسائل بيان شده است .[1]
مصرف خمس
بنابر مشهور خمس را بايد به دو قسمت مساوي تقسيم كرد. يك قسمت به عنوان "سهم امام (ع)" كه در اين زمان بايد به مجتهد جامع الشرايط سپرده شود يا در راهي كه او اجازه داده به مصرف برساند، و قسمت ديگر "سهم سادات" است كه بايد به مجتهد جامع الشرايط تحويل داده شود يا با اجازه او به سادات فقير يا ساداتي كه در سفر درمانده شده اند - گرچه فقير نباشند - و يا به سيد يتيمي كه فقير باشد داده شود. ولي اگر سهم سادات از سادات مستحق اضافه آيد، مجتهد جامع الشرايط آن را به مصارف سهم امام (ع) ميرساند; چنان كه اگر سهم سادات كفاف سادات را ندهد، مخارج سادات فقير از سهم امام (ع) تأمين ميشود. و در حقيقت خمس مخصوصا خمس درآمد كسب و كار، حق واحدي است متعلق به امام مسلمين، ولي بايد كمبود فقراي سادات از ناحيه آن تأمين شود.
[1]ر.ك : توضيح المسائل، مسائل 1623) - 1725) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :580
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
سياست