نفي برتري هاي قومي و تساوي آنان در بهره مندي هاي اقتصادي و سياسي و فرهنگي و جلوگيري از تفاخر عرب بر عجم و برعكس، از جمله افتخارات اسلام است ; تا جايي كه اميرالمؤمنين (ع) در آغاز حكومت خويش، برخي امتيازات اعطا شده در دوران خلفاي پيشين را لغو كرد و تساوي در بخشش را مجددا برقرار نمود. در باب حفظ حقوق اقليت هاي ديني، آثار مكتوب پيامبر گرامي اسلام6در قراردادهاي ايشان با مسيحيان و يهوديان بهترين گواه است ; و رفتار مسلمانان با آنها در اكثر زمانها رفتار انساني بوده كه بيانگر اهتمام اسلام به حقوق اهل كتاب است . در قرارداد پيامبراكرم6با مسيحيان نجران آمده است : "لا يغير ما كانوا عليه و لا يغير حق من حقوقهم و امثلتهم"[1]"پيامبر هيچ تغييري در زندگي آنان ايجاد نكند و هيچ حقي از حقوقشان را دگرگون نسازد و سنن و آداب ايشان را تغيير ندهد... ." همچنين در عهدنامه پيامبراسلام6با يهود مدينه آمده است : "يهوديان بني عوف، امتي هستند در كنار مسلمانان ; يهوديان دين خود را دارند و مسلمانان دين خويش را، هر يك دوستان و خويشان خود را خواهند داشت، مگر اين كه كسي ستم روا دارد و گناه كند."[2]اما در باب اقليت هاي سياسي كه در بين خود مسلمانان و با گرايش هاي سياسي متفاوت پديد ميآيد به دليل روشن بودن موضوع و يكساني در حقوق، بحث كمتري در ميان علماي دين صورت گرفته است ; ولي به طور قطع و از باب رعايت حق مسلمان و مؤمن بايد حقوق اقليت هاي سياسي و مذهبي مسلمان را رعايت كرد. رواياتي از معصومين (ع) وارد شده است كه رعايت حقوق مخالفان سياسي را ضروري ميشمارد و سيره معصومين (ع) نيز اين معنا را تأكيد ميكند. امير مؤمنان (ع) در نامه خود به مالك در رعايت حقوق مردم ميفرمايد: "فانهم صنفان، اما اخ لك في الدين و اما نظير لك في الخلق"[3]"اين مردم دو دسته هستند،
[1]بلاذري، فتوح البلدان، ص 76 .
[2]ابن هشام، السيرة النبوية، ج 2، ص 149) .
[3]سيد رضي، نهج البلاغه، نامه 53، ص 427 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :633
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
يا برادران ديني تو و يا همنوعان تو هستند." يعني چه موافق با تو باشند يا مخالف فكري و عقيده اي تو باشند، بايد حقوق آنان را رعايت كني . و اين به جز رواياتي است كه در مذمت اهانت به مردم[1]يا تصرف و مصادره كردن اموال آنان آمده است .[2]در روايتي از امام صادق (ع) نقل شده است : خداي تبارك و تعالي عزم دارد كه خائن را در كنار خويش مأوي ندهد. راوي ميپرسد: خائن كيست ؟ حضرت جواب ميدهد: "من ادخر عن مؤمن درهما او حبس عنه شيئا من امر الدنيا"; "كسي كه درهمي را از مؤمني دريغ كند، يا چيزي از امور دنيوي را از او ممانعت كند." سپس فرمود: "خداوند تصميم گرفته است سه دسته را در بهشت جا ندهد: كسي كه خدا و احكام او را رد كند، يا امام و پيشواي هدايتگري را نپذيرد، و يا كسي كه از حق مؤمني ممانعت كند."[3]در حديث معتبر از امام صادق (ع) روايت شده است : در روز قيامت صدايي به گوش ميرسد كه ميگويد: "اين الصدود لا وليائي" كجايند آناني كه راه را بر دوستان من بستند. آنگاه آدمياني كه صورتشان كريه است برمي خيزند و همان صدا ميگويد: اينها كساني هستند كه مؤمنان را آزار داده و حقشان را انكار كرده و با آنان دشمني ورزيده و آنها را به خاطر دين و باورهايشان مورد ستم قرار داده اند; سپس آنها را راهي جهنم ميكنند. قسم به خدا عقايد ديني آنان يكسان بوده ولكن حقوق مخالفانشان را حبس كرده و اسرار آنان را فاش ميساختند. "و لكنهم حبسوا حقوقهم و اذاعوا عليهم سرهم".[4]در روايت معتبر ديگري از امام صادق (ع) نقل شده است : "من حبس حق المؤمن اقامه الله عزوجل يوم القيامة خمسمأة عام علي رجليه حتي يسيل عرقه او دمه و ينادي مناد من عند الله : هذا الظالم الذي حبس عن الله حقه . قال : فيوبخ اربعين يوما ثم يؤمر به
[1]صدوق، معاني الاخبار، باب معني الغايات، ص 195) و 196، حديث 1) .
[2]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 1) از ابواب كتاب الغصب، ج 25، ص 385 .
[3]صدوق، الخصال، باب الثلاثة، ص 151، حديث 185) .
[4]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 145) از ابواب احكام العشرة، ج 12، ص 264 و 265، حديث 2 و 3 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :634
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
الي النار"[1]"كسي كه حق مؤمني را حبس كند خداي عزوجل روز قيامت او را پانصد سال روي پايش نگه ميدارد تا عرق يا خونش روان شود، و از جانب خدا ندا داده ميشود: اين ظالمي است كه حق خدا را منع كرده است . سپس چهل روز توبيخ ميشود و پس از آن دستور داده ميشود تا در آتش افكنده شود." صرف نظر از سيره اميرالمؤمنين (ع) درباره مخالفاني كه به مخالفت علني و تشكيلاتي با او پرداختند و او هيچ يك از حقوق و امكانات عمومي و سهميه بيت المال ايشان را قطع نكرد و آزادي رفتار و گفتارشان را از آنان نگرفت، از دلايل ديگر بر ضرورت حفظ حقوق اقليت ها بيان رساي ايشان در عهدنامه خويش با مالك اشتر است كه : "بارها از رسول خدا6شنيده ام كه فرمود: امتي كه حق ضعيف از قوي در آن بدون لكنت زبان گرفته نشود هرگز مقدس نيست ." اين روايت با سندهاي مختلف از طريق فريقين نقل شده است .[2]همين مضمون در روايتي با سند صحيح از امام صادق (ع) نيز نقل شده است كه فرمود: "ما قدست امة لم تأخذ لضعيفها من قويها بحقه غير متضع"[3]"امتي كه حق ضعيف را بدون تواضع كردن او در برابر قوي نگيرد مقدس نيست ." و در جاي خود به طور مستدل به چهارده حقوق براي مخالفان اشاره شده است ; اعم از اين كه مخالف عقيدتي يا سياسي باشند، و نيز اعم از اين كه اصل نظام و حاكميت ديني را قبول داشته يا نداشته باشند، يا ساختار سياسي نظام و يا صلاحيت حاكمان را پذيرفته يا نپذيرفته باشند. اين حقوق - كه برخي از آنها مشترك ميان موافق و مخالف است - عبارتند از:1 -حق آزادي بيان و اظهارنظر در عرصه هاي مختلف .2 -حق فعاليت تشكيلاتي و اقدام عملي .
[1]كليني، كافي، ج 2، ص 367، حديث 2 .
[2]متقي هندي، كنز العمال، ج 3، احاديث 5544 - 5549، 5587، 5588، 5590، 5591، 5606 - 5611 .
[3]طوسي، تهذيب الاحكام، ج 6، ص 180، حديث 371 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :635
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
تنها محدوديت براي استيفاي اين دو حق، عدم تضييع حقوق ديگران است .3 -حق اطلاع از تصميم گيري هاي حاكميت و اسرار آنها، جز اسرار جنگ در همان زمان .4 -حق دستيابي به حقوق مشروع خويش ; حاكميت موظف است ترتيبي اتخاذ كند تا افراد ضعيف و دور از قدرت - اعم از موافق و مخالف - بتوانند به حق خويش دست يابند.5 -حق استيفاي حقوق مشروع و عدم تأخير و وقت گذراني از سوي حاكميت .6 -حق برخورد عادلانه و بدون تبعيض حاكميت با وي در آنچه حق است .7 -حق برخورداري از كرامت انساني و رعايت همه مصاديق آن از ناحيه حاكميت .8 -حق مصونيت جان، آبرو، مال و شغل وي از هرگونه تعرض .9 -حق مصونيت از تعرض قضايي به صرف مخالفت با حاكميت .10 -حق مستور ماندن عيوب وي و عدم افشاي آنها.11 -حق عفو و گذشت نسبت به لغزشها.12 -حق ديدار خصوصي و بدون حاجب با حاكمان .13 -حق برخورداري از حقوق اجتماعي و مدني ; و در اين جهت تفاوتي ميان مسلمان و غيرمسلمان و شيعه و غيرشيعه وجود ندارد. اين دسته از حقوق پس از قبول قواعد اجتماع توسط هر فرد و عضويت او در آن ثابت خواهد شد و سلب هر يك از آنها نيازمند دليل است .14 -حقوق مخالفان در رابطه با زندان و دادگاه ; هرچند زنداني نمودن مخالفان سياسي كه با شيوه هاي غيرمسلحانه عليه حاكميت فعاليت سياسي ميكنند، فاقد مشروعيت بوده و در زمان پيامبراكرم6و اميرالمؤمنين (ع) سابقه اي نداشته است .[1]
[1]براي تفصيل، ر.ك : ديدگاهها، ج 1، ص 478 - 498 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :636
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
احكام سياسي
دين اسلام واجد احكامي است كه زندگي سياسي و اجتماعي مسلمانان را مورد توجه قرار داده و براي بهبود مناسبات آنان دستورهايي را صادر كرده است، يا برخي رفتارهاي معقول را تشويق و ترويج كرده و يا از برخي رفتارهاي ناپسند جلوگيري كرده است . اين قسم از احكام در دو بعد "وظايف فردي" و "وظايف اجتماعي" است .
الف - وظايف سياسي - اجتماعي فردي مسلمانان
برخي از احكام سياسي اجتماعي اسلام از ديدگاه وظيفه فردي مورد توجه قرار گرفته و تحولات اجتماعي تأثير چنداني بر چگونگي انجام آن نمي گذارد. يعني هر فردي به صورت انفرادي موظف است كه كار خود را به درستي انجام دهد; خواه ديگران او را همراهي كنند و يا نكنند. و برخي احكام اگرچه ناظر به وظايف فردي است ولي متأثر از تحولات اجتماعي است و اقبال و ادبار مردم تأثير بسزايي در لزوم يا عدم لزوم انجام آن ميگذارد. در اين بخش عمدتا به احكامي توجه شده است كه در همه حال به عنوان وظيفه فردي متوجه مسلمانان است و وظيفه آنان مشروط به اقدام ديگران نيست .
نماز جماعت، جمعه و عيدين
عبادت ذاتا امري فردي است كه با قصد تقرب به معبود و نيت صحيح تحقق مييابد و دستور به اجتماع امري سياسي است كه به خاطر زندگي اجتماعي و فوايد تجمع انسانها تشريع شده است . صرف نظر از تكليف عمومي مسلمانان به اجتماع و پرهيز از تفرقه، هر مسلماني موظف است روح اجتماع با ساير انسانها خصوصا هم فكران و هم كيشان را در خويش تقويت كند.
لزوم شركت در نماز جمعه و عيدين به هنگام برگزاري آنها با رعايت تمام شرايط و حتي تأكيد بر شركت در نماز جماعت، وظيفه اي كاملا فردي است و تك تك افراد بايد خود را موظف به انجام آن بدانند و هر يك به ديگري واگذار نكند. در حقيقت هر حكم غير كفايي در اسلام شامل همه مسلمين ميشود; و حتي اگر وظيفه اي اجتماعي و سياسي باشد، جنبه فردي آن هم مورد توجه شارع مقدس بوده است ; و نمازهاي ياد شده از آن جمله است . از طرفي ضرورت پرداختن امام به مشكلات و نيازهاي مسلمانان در خطبه هاي نماز و جزء نماز قرار دادن خطبه ها، ترديدي باقي نمي گذارد كه نمازجمعه جنبه سياسي هم دارد. تأكيد بر ضرورت حضور افراد ساكن در فواصل معين، نشان از تأثير جدي اجتماعي اين حضور دارد و هيچ يك از اين وظايف مشروط به اقدام ديگران نشده است . در روايتي از حضرت رضا(ع) نقل شده است : "خداوند خطبه را از آن جهت در نماز قرار داده است كه امام راهي داشته باشد براي موعظه و ترغيب مردم به اطاعت از خدا و پرهيز از معصيت او و شناخت آنچه مصلحت مردم در دنيا و آخرتشان است و شناساندن آن مصلحت به مردم و اعلام آفت ها و روش هاي صحيح زندگي، كه شامل ضرر و نفع ايشان ميشود."[1]امام بايد مردم را از ستم برحذر بدارد و مانع از روحيه ظلم پذيري در آنان گردد و با شجاعت وظايف اجتماعي و فردي مسلمانان را به آنان گوشزد نمايد. اين اجتماع ضروري اگر با تمامي شرايط تحقق يابد، ميتواند مانع عظيمي در برابر حكام ستمگر و قدرت كم نظيري در حمايت از ستمديدگان باشد و حضور مستمر مردم را در زندگي اجتماعي تأمين كند.
[1]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 25 از ابواب صلاة الجمعة، ج 7، ص 344، حديث 6 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :638
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
حج ، اجتماع عبادي - سياسي بين المللي
آن روزي كه فريضه حج از سوي شارع مقدس تشريع شد، شايد ضرورت حضور در زمان معين، چندان كه لازم بود مورد توجه همگان قرار نگرفت ; ولي در عصر ارتباطات ميتوان فهميد كه روشن بيني و فرصت آفريني اين شريعت تا چه حد دورانديشانه و مدبرانه بوده است . امروز هيچ قدرتي توان بسيج چنين جمعيت عظيمي، با اين تنوع قومي و زباني را ندارد; جمعيتي كه اگر قدرتهاي سياسي مانع نشوند، بسيار بيشتر از آنچه هست گردهم ميآيند و ميتوانند در سرنوشت مسلمانان تأثير جدي بگذارند. افسوس كه اين توانايي در اثر بي توجهي برخي متصديان امور مسلمين در اعصار و قرون متمادي بدون استفاده مانده و ارزش اين فريضه الهي بر مسلمانان همچنان پوشيده است . هر چند وسايل ارتباطي در دنياي جديد بدون زحمت تا درون منازل نفوذ كرده، ولي هرگز زمينه اي مناسب تر از زمينه فرهنگ سازي حج در اختيار مسلمانان قرار نگرفته است . بي توجهي متصديان امور مسلمين، مانع از انجام وظيفه فردي مسلمانان براي ايجاد ارتباط با حجاج ساير ملل و فهميدن مشكلات و توانايي هاي آنان و بسط روح برادري و همبستگي نمي شود. هر مسلماني بايد خود را موظف بداند تا از اين اجتماع عظيم براي تفاهم بيشتر ملل مسلمان بهره بگيرد; چرا كه روح اصلي تشريع حج ، پس از عبادت خدا، ارتباط و تفاهم مسلمين است . هشام بن حكم از امام صادق (ع) نقل كرده است : "خداوند مسلمانان را به حج امر كرده است تا مصلحت دين و دنياي ايشان را تأمين كند. و اجتماع ايشان را از شرق و غرب عالم به صورت فريضه قرار داد تا يكديگر را بشناسند و بهره هاي تجاري و مادي برند و افكار و انديشه هاي ديني را يادآور شوند...; و اين علت واجب بودن حج است ."[1]
[1]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 1) از ابواب وجوب الحج، ج 11، ص 14، حديث 18) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :639
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
امر به معروف و نهي از منكر
يكي از مهمترين دستورات سياسي اجتماعي اسلام مسأله امر به معروف و نهي از منكر است كه به گفته اميرمؤمنان (ع): "در حكم اقيانوسي است كه ساير احكام دين در برابر آن همچون چند قطره آب بيش نيستند."[1]مفاد اين حكم عظيم الهي پذيرش مسؤوليت اجتماعي از سوي همه مسلمانان است و تك تك افراد در برابر رفتار ديگران مسؤول شناخته شده اند. در حقيقت نقش تربيتي جامعه و مسؤوليت آن به گونه اي است كه همه افراد موظف به ايفاي نقش اجتماعي خود ميشوند تا رفتارهاي صحيح و پسنديده تبديل به روندي عمومي گردد و رفتارهاي ناپسند با واكنش منفي افراد جامعه روبرو شود و زمينه زياد شدن آن از بين برود. برخي "معروف" و "منكر" را در رديف احكام واجب و حرام تصور كرده و گمان كرده اند مسأله امر به معروف و نهي از منكر بيان احكام و الزام مردم به احكام است . معروف در جامعه بايد به گونه اي باشد كه همه مردم خوب بودنش را بشناسند، لذا در جايي كه حكم به اين مرحله نرسيده، بايد زمينه آشنايي و آگاهي مردم را فراهم كرد. امر به معروف و نهي از منكر داراي مراحلي است : مرحله اول امر به معروف و نهي از منكر اين است كه هر مسلماني بايد در برابر كارهاي ناشايست قلبا ناراحت باشد و اين نارضايتي بايد در رفتار ظاهري او پديدار گردد تا مرتكب منكر، متوجه زشتي رفتار خود گردد و تأثير منفي آن را مشاهده كند و از روش ناپسند خويش دست بردارد. در برابر كارهاي پسنديده هم بايد رفتارهاي حاكي از رضايت و خشنودي و توجه و تشويق كه علني كننده رضايت قلبي در برابر انجام معروف است انجام گيرد تا كارهاي پسنديده تشويق شود و منجر به بسط معروف گردد.
[1]سيد رضي، نهج البلاغه، حكمت 374، ص 542 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :640
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست