بسياري از مواقع منظور از تقيه ترك واجبات و انجام محرمات نيست ; بلكه منظور از آن، علني انجام ندادن واجبات است . البته در موارد معدودي اين حكم متوقف ميشود. مثل مجبور شدن بر قتل ديگران كه نمي توان - به صرف ترس از كشته شدن خود در صورت سرپيچي از دستور ستمگران - كشتن بي گناهي را مجاز شمرد. اين موارد عمدتا به حق الناس مربوط ميشود، ولي در حق الله - در صورت حصول شرايط - تقيه جايز و در برخي موارد واجب است . بايد امور اهم و مهم شوند و مهم به خاطر اهم ترك گردد. نمي توان به خاطر اندك خطر يا ضرري، از انجام وظايف اجتماعي خودداري ورزيد; به عبارت ديگر تقيه نبايد بهانه اي براي حفظ قدرت يا ثروت و يا موقعيت اجتماعي قرار گيرد. شرع مقدس با حفظ اهميت هر امري در جاي خود، اهميت آبرو، مال و جان مؤمن را در نظر داشته و با تشريع حكم تقيه همه راهها را براي حفظ حيثيت انسان در نظر گرفته است . هر مكلف مسلماني ميتواند در حوادث زندگي به تفكيك اهم و مهم به صورت فردي اقدام كند و در موارد ضرورت با حفظ جهات شرعي تقيه نمايد. البته درباره حقوق ساير مردم، تنها قوانين اجتماعي پذيرفته شده جاري است و اصولا تقيه در اين بخش به شدت مشروط است و جزئيات آن را در كتب فقهي تفصيلي بايد جستجو كرد. قسمي ديگر از تقيه نيز وجود دارد كه در اصطلاح به آن "تقيه مداراتي" گفته ميشود; و نوعي رعايت جامعه، مذاهب اسلامي و شرايط بين المللي است كه به مناسبت وظايف سياسي در صفحات آتي بيان خواهد شد.
حضور در اجتماع و ممنوعيت عزلت
يكي از حالاتي كه ممكن است بر افراد مستولي شود، روحيه عزلت و گوشه گيري و يا رهبانيت است كه اسلام از آن منع كرده و بر حضور فعال انسانها در
اجتماع اصرار ورزيده است . در روايات بسياري از رهبانيت و از نشستن در كنج عزلت - حتي به بهانه عبادت - منع شده است . در قرآن كريم آمده است : (و لا تنس نصيبك من الدنيا)[1]"بهره خودت را از دنيا فراموش نكن ." در روايت آمده است : "لارهبانية في الاسلام"[2]"گوشه گيري در اسلام نيست ." "و رهبانية امتي الجهاد في سبيل الله"[3]"و رهبانيت امت من جهاد در راه خداست ." در قرآن درباره مسيحيان آمده است : (و رهبانية ابتدعوها ما كتبناها عليهم )[4]"رهبانيتي كه از پيش خود آوردند، ما آن را براي ايشان مقرر نكرديم ." در بخش امر به معروف و نهي از منكر يادآوري شد كه اساس آن حكم بر ضرورت نظارت مستمر همه افراد جامعه و توجه مسؤوليت شرعي همه آنان استوار است، و كسي كه عزلت ميگزيند اين بخش از احكام خدا را تعطيل ميكند; احكامي كه از اهميت بسزايي برخوردار است .
ب - وظايف سياسي - اجتماعي عمومي مسلمانان
برخي از احكام شريعت صرف نظر از مسؤوليت فردي مسلمانان، به عنوان قانون اجتماعي تشريع شده و مسؤول اجراي آن جامعه اسلامي و متوليان اداره امور جامعه هستند. در اموري كه احتياج به سازماندهي و مديريت دارد و از عهده تك تك افراد خارج است، بايد حكومت به نيابت از عموم براي انجام آن اقدام كند. گستردگي اين امور از يك طرف و حضور همه جانبه دين از طرف ديگر، وظيفه مسؤولان امر را سنگين و تشخيص صحيح راه حل ها را مشكل كرده است . امور فرهنگي،
[1]سوره قصص (28)، آيه 77 .
[2]قاضي نعمان، دعائم الاسلام، ج 2، ص 193، حديث 701 .
[3]نوري، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل، باب 60 از ابواب الدفن، ج 2، ص 401، حديث 42 .
[4]سوره حديد (57)، آيه 27 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :646
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
اقتصادي، سياسي، نظامي، امنيتي و قضايي در اين بخش قرار ميگيرند; ولي بعد اجتماعي اين احكام و نقش آن در قوام و ثبات سياسي مورد نظر است، نه پرداختن به ريز وظايف و حقوق افراد جامعه . اكنون با تفكيك كل مسائل به موارد عمده احكام سياسي و وظايف عمومي مسلمانان ميپردازيم .
1 - امور فرهنگي
مقصود از امور فرهنگي كارهايي است كه رويكرد صرفا فرهنگي آن بيشتر مورد نظر شارع بوده است، كه در اينجا به موارد مهم آن ميپردازيم :
الف - تعليم و تربيت عمومي
برنامه ريزي براي تعليم و تربيت افراد جامعه و رشد علمي و فرهنگي آنان از جمله وظايف دولت ها و زمامداران است . حكومت ديني مسؤوليت گسترش علم و دانش و رشد و ارشاد مسلمين را دارد و بايد حداكثر تدبير و توان خود را در اين راه به كار گيرد. "طلب العلم فريضة علي كل مسلم"[1]"در جستجوي دانش بودن بر هر مسلماني لازم است ." اين دستور تمامي زنان و مردان مسلمان را موظف به آموختن ميكند. وظيفه انبياي الهي و به دنبال ايشان وظيفه آناني كه در جايگاه انبيا قرار ميگيرند تعليم و تربيت عموم مردم است ; (و يعلمهم الكتاب و الحكمة ).[2]تأكيد دين بر لزوم يادگيري دانش حتي در دورترين مكانها مثل چين در زمان رسول خدا6: "اطلبوا العلم و لو بالصين"[3]و يا آموختن حكمت از نا اهل ترين انسانها: "خذ الحكمة و لو من اهل النفاق"[4]به اين علت است كه علم و دانش نوري
[1]كليني، كافي، ج 1، ص 30، حديث 1) .
[2]سوره جمعه (62)، آيه 2 .
[3]حر عاملي، وسائل الشيعة، باب 4 از ابواب صفات القاضي، ج 27، ص 27، حديث 20 ; مجلسي، بحارالانوار، ج 1، ص 177، حديث 55: "دانش را بجوييد، هرچند در چين باشد."
[4]سيد رضي، نهج البلاغه، حكمت 80، ص 481: "حكمت را بياموزيد، هرچند از منافقان ."نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :647
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
است كه تاريكي هاي جهل را ميشكافد و زندگي را آسان ساخته و فرصت تدبير و تفكر را افزون ميسازد. پيشرفت هاي علمي و فني و نوآوري ها و باز شدن دريچه هاي بيشتر به اسرار هستي، استواري دين را افزون ساخته و قدرت لايزال خداوند را نمايان ميسازد و در نهايت عبوديت را عقلاني و هموار ميسازد. در برخي از روايات از علم به "نور" تعبير شده است : "ليس العلم بكثرة التعلم و انما هو نور يقذفه الله في قلب من يريد الله أن يهديه".[1]به اين دليل كه دانش بايد راهگشايي داشته باشد; و چه بسا علومي كه وسيله آزار و زحمت ديگران شود. از اين رو بايد به سمت علمي روي آورد كه براي فرد و جامعه، و دنيا و آخرت مفيد باشد. بنابراين زندگي مادي و آسايش و آرامش بشر را علم تأمين ميكند. كوشش جدي زمامداران در راه بسط علم و دانش سبب استحكام حكومت و ديانت است ; و هر گونه سهل انگاري و يا بي اعتنايي به علم و دانش و بي توجهي به دانشمندان، بي اعتباري و سستي حكومت و ديانت را در پي خواهد داشت . لازم است برنامه ريزي ها براي تربيت و تعليم به گونه اي باشد كه بالاترين اعتبار اجتماعي مخصوص علم و دانش و تحقيق و فن آوري باشد و جايگاه اجتماعي دانشمندان و كارشناسان و محققان جامعه برتر از زمامداران باشد، كه فرموده اند: "العلماء حكام علي الملوك"[2]"دانشمندان فرمان دهندگان بر حاكمان هستند."
ب - تبليغ دين
دين مجموعه اي از احكام و باورهاست كه در برخي موارد پذيرفتن جزئيات آن مشروط به فهميدن برخي ظرافت هاي علم و حكمت است، و برخي از احكام آن براي بازداشتن تجاوز به حقوق ديگران وضع شده است . هيچ كس در تبليغ متاع خود از نكات مبهم و پيچيده و دور از فهم و ذهن مخاطب بهره نمي گيرد; بلكه
[1]مجلسي، بحارالانوار، ج 1، ص 225، حديث 17) ; شهيد ثاني، منية المريد، ص 167) .
[2]مجلسي، بحارالانوار، ج 1، ص 183، حديث 92 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :648
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
مطالب نزديك به فهم مخاطب و حتي امور رغبت برانگيز و تشويق كننده را براي جلب توجه اوليه ابراز ميكند تا انس و رغبت ايجاد شود و اندك اندك تمامي اجزا و شرايط متاع را معرفي ميكند. در تبليغ دين و شريعت اسلام بايد از مزاياي شريعت مصطفوي در برابر ساير شرايع آغاز كرد و وجوه مشترك را در جاي خود عرضه نمود. حقايق شرعي موقعي براي مردم قابل پذيرش است كه به عنوان قوانين گريزناپذير و قطعي تصوير زيبايي از يك جامعه متوازن اخلاقي، سياسي، اقتصادي و اجتماعي را به نمايش بگذارد; ولي معرفي دين با احكام شديد كه براي ممانعت از ظلم و تجاوز وضع شده - و احيانا لازم هم هست - ممكن است قابل پذيرش مردم نباشد و ضد تبليغ به شمار آيد. قرآن كريم شريعت محمدي6را اين گونه معرفي ميكند: (الذين يتبعون الرسول النبي الامي الذي يجدونه مكتوبا عندهم في التوراة و الانجيل يأمرهم بالمعروف و ينهاهم عن المنكر و يحل لهم الطيبات و يحرم عليهم الخبائث و يضع عنهم اصرهم و الاغلا ل التي كانت عليهم )[1]"آناني كه از فرستاده [ي ما]، آن پيامبر امي، كه وصف او را نزد خويش در تورات و انجيل نوشته مييابند پيروي ميكنند، او ايشان را به شايسته ها امر كرده و از ناشايسته ها نهي ميكند و پاكها را بر ايشان حلال كرده و آلوده ها را حرام ميكند و موانع و زنجيرهاي بسته شده به فكر و جسم ايشان را از آنان برمي دارد." در روايات تأكيد شده است : "رغبوا الناس في دينكم"[2]"مردم را به دين خود ترغيب كنيد." اگر به سبب تبليغ سوء دين و شريعت، مانع از هدايت كسي شده يا هدايت شده اي را از دين متنفر گردانيم، يكي از بزرگترين گناهان را مرتكب شده ايم . قرآن كريم در جمله اي كوتاه معيار صحيح و مناسب براي تبليغ دين و گرايش جذاب را بيان كرده است : (ادع الي سبيل ربك بالحكمة و الموعظة الحسنة و جادلهم
[1]سوره اعراف (7)، آيه 157) .
[2]صدوق، الخصال، باب السبعة، ص 355، حديث 35 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :649
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
بالتي هي أحسن )[1]"با حكمت و اندرز نيكو به راه پروردگار خود دعوت كن و با آنان به شيوه اي كه نيكوتر باشد مجادله نما." زمامداران كه معمولا امكانات مادي و معنوي فراواني در اختيار دارند، وظيفه دارند براي بسط فرهنگ دين و دينداري تبليغ كنند، و اولين و مهمترين كار تبليغي آنان عملكرد صحيح ايشان در مسؤوليت هاي اجتماعي و انجام وظايف قانوني است ; و اگر رفتار نامناسبي داشته باشند، بدترين ضربه را به دين و مذهب ميزنند. از امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمود: "كونوا دعاة الناس بغير السنتكم"[2]"مردم را با رفتارتان به حق دعوت كنيد." حكومت به نام دين اين مسؤوليت ها را ظريف تر و توجهات ديگران را دقيق تر ميكند. امام صادق (ع) فرموده است : "ان الحسن من كل احد حسن و انه منك احسن لمكانك منا، و ان القبيح من كل احد قبيح و انه منك اقبح"[3]"به راستي كه نيكي از هر كس نيكو است و به سبب انتسابت به ما اگر از تو صادر شود نيكوتر است ; و زشتي از هر كس زشت است و به سبب انتسابت به ما اگر از تو صادر شود زشت تر است ." اين بيان نشان ميدهد كه حكومت ديني كاري بس دشوار در پيش رو دارد و كوچك ترين خطا ميتواند بزرگترين صدمات را به وجهه شريعت وارد آورد. استفاده از رسانه ها و امكانات ارتباطي گسترده دنياي امروز همراه با رفتار منطقي و معقول و مطابق تعهدات شرعي و قانوني داخلي و خارجي، وظيفه اي سنگين بر دوش حاكمان مسلمان قرار داده است ; و هر گونه هزينه از بيت المال در جهت تبليغ مثبت شريعت با توجه به اولويت هاي قانوني و منطقي، جايز و بلكه لازم است ; و بيش از همه، رفتار صحيح حاكمان است كه نقش اساسي را در تبليغ دارد، و به همين جهت نظارت و مراقبت از كار ايشان در مجموعه دولت و ملت ضروري است .
[1]سوره نحل (16)، آيه 125) .
[2]مجلسي، بحارالانوار، ج 67، ص 309 .
[3]همان، ج 47، ص 349 و 350 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :650
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
ج - روابط فرهنگي بين المللي
روابط بين المللي در دنياي امروز تابعي از رفتار زمامداران كشورهاست . دوستي ها و دشمني هاي حاكمان سبب ايجاد يا قطع روابط شده و گاه ملت ها را با تمام وجود در برابر هم قرار ميدهد. در شريعت اسلام اين امر تابع منافع عمومي افراد جامعه اسلامي است، و اگر منافع ايشان مقتضي ارتباط باشد، بر حاكمان لازم است به ايجاد ارتباط اقدام كنند; و اگر داشتن رابطه ضررهاي بيشتري داشته باشد، بايد از ايجاد رابطه صرف نظر كنند. البته درنظر گرفتن منافع عمومي افراد جامعه اسلامي نبايد به گونه اي باشد كه به حقوق ساير ملت ها يا افراد انساني - هرچند مسلمان نباشند - لطمه وارد آورد. بايد توجه داشت كه از ديدگاه اسلام، همه انسان ها از حيث انسانيت و صرف نظر از عقيده و مرامي كه دارند، در اين دنيا محترم اند و حقوق ايشان بايد مراعات گردد. تبيين اين مسأله و استدلال نسبت به آن در جاي خود ذكر شده است .[1]در امور فرهنگي معمولا وجود ارتباط مفيد است ; و به جز در موارد بسيار نادر نبايد روابط فرهنگي مسلمانان با ساير ملت ها و دولت ها قطع شود. تبادل علم و فرهنگ از نظر شريعت محمدي6هميشه مطلوب است و جز هنگام ضرورت نمي توان جلوي آن را گرفت ; زيرا اسلام داراي منطقي قوي است و از مواجهه با برخي افكار ناصحيح واهمه اي ندارد. اطلاع يافتن مسلمانان از دانش ديگران و كسب علم و هنر از ايشان و رساندن كالاها و انديشه هاي علمي و هنري مسلمانان به ملت ها، از جمله وظايف اسلامي ملت و دولت است . و علوم بسياري در اختيار غيرمسلمانان است كه بايد با كسب
[1]ر.ك : رساله حقوق، ص 15) و 32 - 39 ; جزوه درس خارج مكاسب محرمه، ذيل عنوان "سب المؤمن"، تكميل : "حرمة سب الانسان بما هو انسان"، ص 5 - 7 ; ديدگاهها، ج 1، ص 109، 144، 145، 461، 462 و 576.نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :651
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
دانش از آنها فرا گرفته شود، و لذا فرموده اند: "اعلم الناس من جمع علم الناس الي علمه"[1]"برترين دانشمندان كسي است كه دانش ديگران را به علم خويش بيفزايد." اجزاي فرهنگ و تمدن بشري به تمامي قابل انتقال به مملكت اسلامي نيست، بلكه برخي آثار غيرمنقول - مثل بناها و سرزمين ها - بايد با مراجعه به مكانهاي خاص خويش در منظر مسلمانان قرار گيرد تا حقايق نهفته در دل آنان تجلي كند و از آنها درس گرفته شود. دستور قرآن به سير در زمين و توجه به عواقب كار امت هاي گذشته و ديدن آثار باقي مانده از آنان، كاري فرهنگي است كه جز با ارتباط فرهنگي مثبت امكان دست يابي به آن ممكن نيست و يا به دشواري صورت خواهد گرفت . زمامداران بايد از تجربيات ملت ها و دولت هاي جهان مطلع شوند و راههايي را كه ميتواند مسلمانان را به مقصود برساند يا از مقصود بازدارد شناسايي كنند و اين تجارب را به ملت مسلمان منتقل كنند تا عقب ماندگي هاي مسلمانان جبران شود.
د - كتاب و رسانه هاي جمعي
مسؤولان و دولتمردان در جامعه اسلامي براي رشد مسلمانان بايد امكانات لازم را فراهم سازند و زمينه هاي ارتقاي علمي و تبادل فرهنگي و نقد و انتقاد را به وجود آورند. و جز در موارد ضروري، از اطلاع رساني هر چه بيشتر و بهتر و سريع تر پشتيباني كنند. رسانه هاي عمومي و خصوصي و وسايل ارتباط جمعي و خصوصا آثاري كه قابليت رجوع مكرر و بهره مندي هاي مجدد را دارند (مثل آثار مكتوب يا فيلم ها و...) از لحاظ ميزان تأثيرات مثبت و منفي بايد مورد توجه قرار گيرد و تنها در صورتي كه ضرر آنها بيش از منافعشان باشد - به گونه اي كه اكثريت كارشناسان بهره گيري از آنها را مضر تشخيص دهند و هيچ راه حل جايگزيني نداشته باشد و اطمينان شود كه ضرر آنها بيش از نفعشان است - از انتشار آنها جلوگيري كرد.
[1]صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج 4، ص 282، حديث 836 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :652
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست