د - خمس و زكات
در منابع ديني به بعضي از مالياتها تصريح و تأكيد شده است كه عمومي ترين و مؤكدترين آنها خمس و زكات است . اساس تشريع اين دو واجب مالي بر اين قاعده استوار است كه براي برخي از امور اجتماعي - مانند رسيدگي به وضع فقرا و در راه ماندگان و امثال آنان، و حتي برخي امور خيريه كه گسترش آن به نفع تمامي مسلمين است - بايد از راه پرداخت زكات و خمس اقدام شود. درآمدهاي حاصل از خمس و زكات در زمان غيبت امام معصوم (ع) بايد زيرنظر مجتهد جامع الشرايط به مصارفي برسد كه در شرع معين شده است . اين قبيل مالياتهاي شرعي بايد تحت نظام و ترتيب مشخصي دريافت و پرداخت شود و واگذاري دريافت و پرداخت آن به تك تك مكلفان نمي تواند مقصود شارع را تأمين كند.
ه - اوقاف عمومي
دولت اسلامي مسؤوليت اوقاف عمومي را بر عهده دارد و متولي شرعي آن است . گرچه مورد وقف بايد طبق نظر واقف مصرف شود، ولي عنوان كلي صدقه جاريه (كارهاي خوب مستمر) بايد بر آن منطبق باشد و خداي نخواسته به خاطر بي توجهي متوليان وقف تبديل به سيئه جاريه نگردد. متولي وقف و متصديان جامعه اسلامي بايد آن را حتي المقدور در همان موارد تعيين شده از سوي واقف، و براساس مصالح مسلمين هزينه كنند.
روابط بين المللي اقتصادي
در زماني كه زندگي بشر به نحو چشمگيري به يكديگر نزديك شده و امكانات حمل و نقل و تجارت گسترش يافته و قراردادهاي بين المللي اقتصادي منعقد شده و ميشود، نقش دولت ها در تأمين عادلانه منافع افراد جامعه خود تأثير فزونتري
يافته است ; به گونه اي كه روابط سياسي و فرهنگي مثبت موجب بهره مندي هاي اقتصادي عظيم ملت گرديده و روابط سرد و منفي، ضررها و خسارتهاي زيادي را تحميل ميكند. به همين جهت بايد در ايجاد و تقويت روابط بين المللي با نگرشي همه جانبه اقدام كرد و بيهوده راه قهر و قطع و سستي را پيش روي ملت ها قرار نداد; چرا كه انسانها در نهايت از يك اصل و ريشه اند و شديدا محتاج همزيستي مسالمت آميزند. درباره قراردادهاي اقتصادي بين المللي وظيفه حاكمان اسلامي حفظ منافع افراد كشور - و عدم تعرض به حقوق مشروع ساير انسان ها - ميباشد كه بايد با حضور و مشاركت بخش هاي غير دولتي و توجه به نيازهاي ضروري عموم مردم اقدام شود. مزاحمت هاي دولتي و سخت گيري هايي كه منجر به پايين آمدن قدرت رقابت اقتصادي در صحنه جهاني ميشود، بايد برطرف شده و آزادي تجارت و واردات و صادرات به گونه اي باشد كه ضمن رعايت استقلال و حاكميت ملي و حمايت از توليدكنندگان، منافع مصرف كنندگان كه بخش اصلي جامعه را تشكيل ميدهند در نظر گرفته شود. از سلطه اقتصادي بيگانگان كه موجب سلب استقلال و آزادي جامعه اسلامي ميشود بايد جلوگيري شود و از انعقاد قراردادهايي كه چنين تسلطي را موجب ميشوند پرهيز گردد. قرآن كريم ميفرمايد: (و لن يجعل الله للكافرين علي المؤمنين سبيلا)[1]"هرگز خداي كريم راه سلطه و سيطره كافران بر مؤمنان را تجويز نكرده است ." عقل و منطق نيز حكم ميكند كه زمامداران جامعه براي استقلال و آزادي جامعه برنامه ريزي كنند و مانع از تسلط ديگران گردند. وضعيت پيچيده تجارت جهاني در عصر ما محتاج دقت ها و كارشناسي هايي است كه از صاحبان علم اقتصاد و سياست برمي آيد و بايد دولتمردان جامعه اسلامي با بهره گيري از دانش ايشان راههاي مطلوب را شناسايي و در آن مسير حركت كنند.
[1]سوره نساء (4)، آيه 141) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :659
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
سستي و سهل انگاري يا استبداد و خودكامگي در اين امر مهم باعث خيانت و بروز خسارتهايي ميشود كه شايد سالها نتوان آن را جبران كرد. ولي در صورت مشورت كافي و عمل به رأي كارشناسان، در پيشگاه خداوند معذور بوده و معمولا راه صحيح پيش روي بشر قرار ميگيرد. بايد دانست كه سخت گيري در روابط اقتصادي بين المللي و يا سهل انگاري در چند و چون قراردادها معمولا سبب تضييع حقوق ملت و از دست رفتن اعتبار يك كشور ميشود، و آناني كه با رفتار ناپسند خويش چنين خسارتهايي را موجب ميشوند، مورد غضب خداوند قرار ميگيرند. در روايت آمده است : "من ولي شيئا من امور المسلمين فضيعهم ، ضيعه الله"[1]"كسي كه متصدي كاري از كارهاي مسلمانان شود و حق ايشان را ضايع كند، خدا او را ضايع ميگرداند." اگر دولت اسلامي بنابر مصالح عمومي كشور و ملت قراردادي را امضا كرد كه در مفاد آن برخي الزامات در منع و جواز اموري پذيرفته شده باشد، رعايت آن بر تمامي افراد جامعه لازم است و كسي حق تخلف از آن را ندارد. به همين جهت در بدو پذيرش و امضاي قرارداد بايد دقت كافي مبذول گردد كه برخلاف مصالح و منافع عمومي تعهدي صورت نگيرد; و اگر به اشتباه امري اتفاق افتاد، پاي بندي به قرارداد، اهم از رعايت ساير قوانين است و بايد از راههاي پذيرفته شده و معقول در صدد تغيير رضايتمندانه آن برآمد.
عدالت اقتصادي
دولت ها نقش بسزايي در تأمين عدالت اجتماعي و توازن اقتصادي و مساوات عمومي دارند; چرا كه منابع اصلي ثروت عمومي تحت اختيار و در گرو تصميمات آنهاست . تغيير در تصميمات و وضع قوانين ميتواند عده اي را چندان بهره مند كند
[1]صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ص 309، حديث 1) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :660
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
كه فاصله طبقاتي شديد ايجاد شود، و يا عده اي را از اوج اقتدار مالي به زير كشيده و هستي آنان را تباه كند. اسلام هر چند با انباشت ثروت و فاصله طبقاتي مخالف است، ولي برخي ضرورت هاي اجتماعي مانع از محدوديت ها ميشود. در نظام اسلامي به اين جهت مسأله عدالت اجتماعي مطرح شده است كه جامع نگري و توازن در تصميمات اجتماعي به عنوان يك اصل اساسي مدنظر مديران قرار بگيرد. بايد مجموعه تصميمات و اقدامات عملي دولت مورد مطالعه و بررسي كارشناسان و انديشمندان جامعه قرار بگيرد تا معلوم شود كه در جهت عدالت اجتماعي و بهره مندي عموم افراد جامعه اقدام شده يا به تبعيض و عدم انصاف روي آورده شده است . آيا توزيع ثروت هاي عمومي و سرمايه گذاري هاي دولتي به گونه اي بوده كه منافع عمومي را تأمين كند، و آيا واقعيت زندگي جامعه حركت به طرف توازن و تعادل اجتماعي بوده و شاخص ها در اين جهت حركت كرده است، و يا منافع گروهي و فردي بعضي از افراد در نظر بوده و به تبعيض بيشتر منجر شده است . مديريت توزيع درآمدها و امكانات عمومي در جهت تأمين نيازهاي امروز و فرداي جامعه اسلامي امري است دقيق كه به تدبير صحيح مديران نيازمند است و در اين راه رضايت عمومي را بر رضايت خواص بايد ترجيح داد. تفاوت هاي طبيعي و توانايي ها و استعدادهاي متفاوت و گوناگون و اولويت ها كه هم معقول است و هم فطري و منطبق با عدل و انصاف، بايد مراعات شود. مقصود از عدالت اجتماعي يكسان ديدن استعدادها و ناديده گرفتن تفاوت هاي طبيعي نيست ; ولي بايد دقت شود كه تحت اين عناوين صحيح، اميال و تصميمات ناعادلانه بر جامعه تحميل نگردد. ميتوان با آمارگيري دقيق و به كارگيري محاسبات صحيح، نتايج تصميمات و اقدامات سياسي، اقتصادي و فرهنگي را اندازه گيري كرد و انطباق يا عدم انطباق آن با خواسته هاي مشروع و اهداف مورد نظر را سنجيد. يك تصميم صحيح تأثير
مثبت در روند حركت اجتماع ميگذارد، و كمترين اشتباه تأثير منفي اش را آشكار ميسازد. بايد از امكانات موجود براي سنجش عملكردها و تصميمات اقتصادي زمامداران بهره گرفت و از خسارت هاي هنگفت ناشي از استمرار تصميمات غلط پيشگيري كرد. در روايتي صحيح در كتاب هاي كافي و تهذيب از امام صادق (ع) و در كتاب من لايحضره الفقيه از امام باقر(ع) نقل شده است كه : "ما اوسع العدل ، ان الناس يستغنون اذا عدل فيهم و تنزل السماء رزقها و تخرج الارض بركتها باذن الله تعالي"[1]"چقدر گسترده است عدالت ! همانا اگر در ميان مردم به عدالت رفتار شود مردم بي نياز ميشوند و آسمان روزي را نازل ميكند و زمين بركاتش را با اذن خداي تعالي خارج ميگرداند." يادآوري اين نكته لازم است كه در جوامع اسلامي دوره هايي از تبعيض و ستم سپري شده است كه منشاء تفاوتهاي فاحش طبقاتي و فاصله هولناك بين فقرا و اغنيا گرديده است . زمامداران عادل نمي توانند بدون توجه به گذشته، مدعي اجراي عدالت گردند. اجراي عدالت در زماني كه همه گونه تبعيض در يك جامعه نهادينه شده و فاصله هاي عميق طبقاتي پديد آمده، بايد با ريشه يابي و جبران گذشته همراه باشد; و گاهي بايد امكانات عمومي را به مناطقي گسيل داشت كه مردم در فقر و محروميت شديد به سر برده اند. البته بايد دقت كافي را به عمل آورد و مصلحت عمومي را در نظر گرفت تا به ناحق تحت عنوان برگرداندن حق، اقدامي نادرست صورت نگيرد; و در صورت طولاني بودن مدت تبعيض و عدم امكان دستيابي به صاحبان اصلي اموال، بايد به رفع محروميت از طريق توجه بيشتر در اختصاص منابع عمومي به محرومين اقدام كرد.
[1]صدوق، من لايحضره الفقيه، ج 2، ص 29، حديث 104; كليني، كافي، ج 3، ص 568، حديث 6; طوسي، تهذيب الاحكام، ج 4، ص 136، حديث 380 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :662
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
اميرمؤمنان علي (ع) به مالك ميفرمايد: "ثم الله الله في الطبقة السفلي من الذين لاحيلة لهم من المساكين و المحتاجين و اهل البؤسي و الزمني ... و اجعل لهم قسما من بيت مالك و قسما من غلا ت صوافي الاسلام في كل بلد فان للا قصي منهم مثل الذي للا دني ..."[1]"رضايت خدا را درباره طبقه پايين جامعه در نظر بگير; آنان كه راه گريزي از محروميت نيافته و محتاج و درمانده اند و در سختي به سر برده و زمينگير شده اند... سهمي از بيت المال را براي آنان قرار ده و سهمي از غلات به دست آمده از زمين هاي در اختيار دولت اسلامي را نيز در هر شهري به ايشان اختصاص ده ; چرا كه محتاجان در دورترين و نزديك ترين شهرها بايد يكسان ديده شوند." بر دولت هاست كه علاوه بر برنامه ريزي براي عموم مردم و اداره كشور، افرادي را كه ناتوانند و يا به دليلي زندگي آنها تأمين نمي شود، تحت نظر داشته باشند و به آنها عنايت بيشتري كنند. "و تفقد امور من لايصل اليك منهم ممن تقتحمه العيون و تحقره الرجال ففرغ لا ولئك ثقتك من اهل الخشية و التواضع"[2]"و دلجويي كن از كساني كه به تو دسترسي ندارند، كساني كه چشم ها آنها را خوار ميبينند و مردم آنها را كوچك ميشمارند. پس اختصاص بده براي آنها افراد خداترس و متواضع و فروتن را كه مورد اطمينان تو هستند." "ثم اعمل فيهم بالاعذار الي الله يوم تلقاه"[3]"عمل تو درباره فقرا به گونه اي باشد كه روز قيامت پيش خدا بتواني عذر بياوري ." بگويي خدايا من آن اندازه اي كه توانستم مأمور قرار دادم و تحقيق كردم . به من گزارش دادند من هم آن خدمتي كه بايد نسبت به فقيران انجام بدهم انجام دادم . و در جاي ديگر ميفرمايد: "ان السلطان لا مين الله في الارض و مقيم العدل في البلاد و العباد و وزعته في الارض"[4]"حكومت و دولت، امانتدار خدا در زمين و برپادارنده عدالت در شهرها و بين بندگان خدا و توزيع كننده و نگهبان نعمت هاي او در زمين است ."
[1]سيد رضي، نهج البلاغه، نامه 53 .
[2]همان .
[3]همان .
[4]آمدي، غررالحكم، ص 341، حديث 7797 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :663
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
3 - امور سياسي
الف - وحدت و اخوت اسلامي
قرآن كريم با تأكيد بسيار به وحدت و يكپارچگي امت اسلامي دستور ميدهد: (و اعتصموا بحبل الله جميعا و لا تفرقوا)[1]"همگان به ريسمان الهي چنگ بزنيد و پراكنده نشويد." در اين آيه هم به وحدت امر ميكند و هم از تفرقه نهي مينمايد. معمولا در احكام شرعي يا امر ميشود و يا نهي ; و لوازم آن را به عهده مكلف ميگذارد. يعني مكلف ميداند كه امر به كاري به مفهوم پرهيز از خلاف آن است . ولي در خصوص وحدت، كه ضد آن تفرقه است، به هر دو تصريح ميكند و واجب بودن وحدت را با حرام بودن تفرقه در كنار هم صريحا بيان ميكند. شايد اين تأكيد براي جلوگيري از بهانه جويي هاي مختلف و تمسك به انواع حيله ها و عذرها براي فرار از وحدت است . توجه به واقعيت موجود ميان مسلمانان و تفرقه شديدي كه بيش از چهارده قرن است خسارتي چندين برابر خسارتهاي ناشي از درگيري با مخالفان اسلام پديد آورده است، ميتواند آن همه تأكيد خداي متعال را تفسير كند. به عبارت ديگر با اين همه تصريح قرآن به امر وحدت ميان تمام طوائف مسلمين و نهي از تفرقه و جدايي، همچنان شعله اختلاف سوزان است و كساني به بهانه هاي مختلف زمينه هاي اختلاف و درگيري را فراهم ميسازند; بلكه عده اي بر اين روش تأكيد ورزيده و با رضايت براي ادامه آن بنيان مرصوص بنا نهاده اند. حال اگر با تأكيد و صراحت تفرقه نفي نمي گرديد و به وحدت فرا خوانده نمي شد، چه حاصلي به دست ميآمد؟!
ب - گفتگو با اديان
قرآن كريم پيامبر خدا را مأمور ميكند كه از اهل كتاب بخواهد تا پيرامون توحيد عبادي جمع شوند: (قل يا أهل الكتاب تعالوا الي كلمة سواء بيننا و بينكم ألا نعبد الا
[1]سوره آل عمران (3)، آيه 103) .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :664
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
الله و لا نشرك به شيئا و لا يتخذ بعضنا بعضا أربابا من دون الله )[1]"بگو: اي اهل كتاب ! بياييد به سوي كلمه اي كه تمسك به آن بر ما و شما لازم است ; و آن اين است كه جز خدا را نپرستيم و هيچ چيز را شريك او نگيريم و اين كه هيچ يك از ما ديگري را در جايگاه ربوبيت و اطاعت مطلق قرار ندهد." در اين فرمان نامي از پذيرش پيامبري رسول خدا6به ميان نمي آورد تا كلمه اختلاف، هر چقدر كه مهم و قطعي باشد، به ميان نيايد و وحدت مورد نظر در اولين گام با شكست روبرو نگردد. بنابراين بر همه مسلمانان لازم است با دامن نزدن به اختلافات و احيانا بدگماني، كلمه "سواء" را مبناي وحدت خويش قرار دهند و از هرگفتار يا كرداري كه سبب ايجاد يا تشديد تفرقه ميان آنان گردد پرهيز نمايند. همكاري جوامع اسلامي با يكديگر و نيز با ساير جوامع در زمينه هاي مختلف لازم است و بايد كارشناسان راههاي عملي اين مهم را جستجو كرده و آن را در اختيار متصديان و مسؤولان قرار دهند. بايد با سعه صدر و روش كريمانه راههاي صحيح بهبود مناسبات تمامي كشورهاي اسلامي با يكديگر و با كشورهاي غيراسلامي را شناخت و در آن مسير حركت كرد. البته وظيفه نهادهاي غيردولتي مثل احزاب و گروههاي صنفي و سياسي و مذهبي و مراكز فرهنگي و آموزشي و اقتصادي كمتر از دولت ها نيست، و شايسته است حركتي عمومي و همه جانبه در مسير وحدت و برادري ميان همه ملل و اقوام انجام گيرد تا خسارتهاي گذشته جبران گردد. مهم ترين راه عملي وحدت، به رسميت شناختن اختلاف نظرها و سليقه ها و دوري جستن از اهانت نسبت به يكديگر و معتقدات ديگران و تأكيد بر مشتركات است . البته دانشمندان همه فرقه ها و اديان، حق بحث و طرح نظريات گوناگون را دارند; ولي بهتر است مسائل اختلافي را در محيطهاي علمي، با مباحثه و مناظره به وفاق و اتفاق نظر نزديك كنند و سپس آن را در ساير مجامع مطرح كنند; و در صورت بقاي اختلاف نظر، هر كس تابع دليل و استدلال خويش بماند.
[1]سوره آل عمران (3)، آيه 64 .نام کتاب :اسلام دين فطرتنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :665
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست