تجهیزات و تکنولوژی اکتشافی
تجهیزات اکتشافی شوروی حدود 10 سال قدیمیتر از تجهیزات مشابه آن در غرب است. وارد کردن
تجهیزات زلزله سنج غربی و کامپیوترهای دیجیتال در کشف گاز و نفت شوروی، بخصوص در مناطقی از
سیبری که یکی از لایه های زمین دائماً یخ زده است و نیز در مناطق اروپای شرقی و آسیای مرکزی اهمیت
بسزایی دارد. البته این گونه تجهیزات چه روسی و چه غربی باشند، میزان تولید را در حوزه های کنونی بالا
نخواهد برد، لیکن برای کشف حوزه های جدید که در بالا بردن تولید در سالهای 1980 نقش عمده دارد،
بسیار حائز اهمیت خواهد بود.
منابع بازیافتی ثانی و ثالث
حدود نیمی از نفت شوروی از چاههایی به دست می آید که در آنها آب تزریق می کنند. در مقایسه با
کارخانه های غربی، روسها پس از حفر چاههای نفتی از آبشویی زیاد استفاده کرده، برای بالا بردن تولید
از تزریق آب و یا نفت بهره برداری می کنند و برای صرفه جویی در سرمایه، فضای چاه را بازتر انتخاب
می کنند. تزریق بیش از حد آب(1)، سبب ایجاد شکاف در منبع شده مانع جریان یکنواخت آنها می گردد(2)،
زمانی که آب جای نفت را در این منابع تغییر می دهد، سبب ایجاد یک ستون عمودی یا یک مخروط
می گردد. طرح اصلی منبع که حدود 50 تا 65 هکتار را شامل می گردد، تولید نیاز به چاههای اضافی دارد؛
البته اگر لازم باشد تولید از همین منابع به میزان قبلی ادامه یابد.
شوروی از پروژه های بازیافتی ثالث (استفاده از مواد شیمیایی و حرارتی بر بخشهای سنگی منابع)
استفاده کرد و توانست در سال 1975 تنها 20 میلیون بشکه نفت بدست آورد. کار بر روی روشهای ثالث
بازیافتی ادامه دارد و از طریق آن می توان حدود 70 تا 80 درصد نفت موجود را نیز استخراج کرد، لیکن
هزینه آن زیاد است و نظارت شدید لازم است و علاوه بر آن مدت زیادی وقت صرف خواهد شد تا بتوان به
تولید اضافی دست یافت. شوروی قراردادهایی در زمینه علمی و تکنیکی با دو شرکت آمریکایی منعقد
ساخته است که یکی از جنبه های آن در بر گیرنده منابع بازیافتی ثانی و ثالث می باشد.
ضمیمه پ
همکاری مشترک پیشنهادی در زمینه گاز مایع طبیعی
احتمالاً شوروی در ازای فروش درازمدت گاز مایع طبیعی خواهد توانست به کمک شرکتهای غربی
حوزه های گازی خود را در سیبری توسعه بخشد. در سال 1972 پیشنهاد شد که شرکت نورث استار و
یاکوتسک به همکاری بپردازند و در عوض 85 میلیون متر مکعب گاز به آمریکا فروخته شود. پس از یک
سال کار به علت وجود اختلاف بر سر قیمت گاز طبیعی و تأمین هزینه مالی تأسیسات فعالیت متوقف
1- تزریق افراطی آب در پاهها زمانی که نفت را نیز نمی توان به همان سرعت خارج نمود سبب می شود که به جای به وجود آمدن یک سطح افقی دلخواه یک سطح مخروطی شکل ایجاد شود و به همین دلیل اگر چاه و یا پاههای دیگری در اطراف آن حفر نشود مقدار زیادی نفت از دست می رود 2- جریان ناهماهنگ آب در بخش های نفوذپذیر منابع سبب می شود که آب با شدت بیشتری فرار نموده در جریان نفت چیزی شبیه یک ستون عمودی را پدید آورد.
گردید. لیکن در مورد هر دو پروژه در ماههای اخیر مذاکرات آغاز شده است.
نورث استار
پروژه نورث استار بوسیله کنسرسیومی مرکب از سه شرکت آمریکایی یعنی تناکو تگزاس، ایسترن
ترانسمیشن و براون اندروت آغاز به کار کرد. قرار بود گاز طبیعی مایع بوسیله یک خط لوله 48 اینچی به
طول 2400 کیلومتر از حوزه گازی یورنگوی در غرب سیبری به یک کارخانه تبدیل مایع در نزدیکی
مورمانسک حمل شده و از آنجا بوسیله تانکرهای مخصوص حمل گاز مایع به ساحل شرقی آمریکا
رسانده شود. قرار است تحویل گاز در سال 1980 آغاز شده و بالغ بر 57 میلیون متر مکعب (یعنی 5/2
درصد مصرف آمریکا و 10 درصد مصرف ساحل شرقی) به مدت 25 سال ادامه یابد. سرمایه لازم حدود
5/7 میلیارد دلار آمریکایی و یک میلیارد روبل روسی برآورده شده بود. قرار بوده درباره قیمت گاز بعداً
مذاکره گردد؛ چون احتمال می رفت که گاز حاصله با گاز موجود در آمریکا رقابت بنماید.
کنسرسیوم امیدوار بود که بانک صادرات و واردات در این زمینه سرمایه گذاری نماید؛ لیکن قانونی که
در سال 1974 از کنگره گذشت این احتمال را از بین برد.(1)با این وصف، به اصرار شوروی قرار شد از
سرمایه گذاری و تجهیزات اروپایی برای آغاز کار استفاده شود. سرمایه لازم برای این پروژه در حال
حاضر 10 میلیارد دلار برآورده شده است که 7 میلیارد دلار آن باید از طریق فرانسه، آلمان غربی و
احتمالاً انگلیس تأمین اعتبار گردد.
لوله و تجهیزات مورد نیاز برای این پروژه بجای اینکه از آمریکا وارد شود از اروپا تأمین خواهد
گردید. فرانسه حدود یک چهارم گاز استخراج شده را دریافت خواهد کرد، و 40 میلیون متر مکعب
باقیمانده نیز در صورتی که کمیسیون نیروی فدرال تصویب نماید، با قیمت تعیین شده وارد آمریکا خواهد
گردید.
در هنگام مذاکرات نفتی در ژانویه 1976 در مورد قیمت، توافقی پدید نیامد. لیکن علیرغم این امکان
که ممکن است دولت آمریکا اجازه ورود چنین گازی را به کشور خود ندهد، شورویها خواستار آغاز
مذاکرات بوده اند. هنوز در مورد تصاحب و یا کنترل 20 تانکر مخصوص حمل گاز که قرار است ساخته
شود تصمیمی گرفته نشده لیکن شوروی مایل است تعدادی از آنها را در اختیار داشته باشد. در صورتی که
حامیان شوروی بتوانند در این زمینه تأییدیه ای به دست آورند، در ماه ژوئن قراردادی منعقد خواهد
گردید. کنسرسیوم آمریکایی نیز سعی خواهد کرد برای وارد کردن این گاز به آمریکا از طرف کمیسیون
نیروی فدرال تأیید و تصویب لازم را بدست آورد تا نورث استار بتواند کار خود را در سال 1978 آغاز
نماید. کنسرسیوم امیدوار است که ارسال گاز در سال 1981 آغاز شود و جریان اصلی کامل نیز در سال
1983 به وجود آید. دولت آمریکا نیز با وجود اینکه از کنسرسیوم خواسته است که به مذاکرات خود با
شوروی ادامه دهد، هنوز رسما آنرا تأیید ننموده است.
1- سرمایهگذاری بانک صادرات و واردات در پروژه های انرژی شوروی اکنون با تأئید کنگره ٬ سالانه بالغ بر 300 میلیون دلار آمریکا می شود.
یاکوتسک
این طرح در بر گیرنده همکاری آمریکا ژاپن شوروی به منظور بهره برداری از منابع گاز طبیعی
موجود در نزدیکی یاکوتسک در بخش خاور دور شوروی است. مذاکرات کنسرسیوم نیز در برگیرنده
شرکت گاز طبیعی الپاسو، اکسیدنتال پترولیوم و شرکت بکتل می باشد. در اصل قرار بود سرمایه گذاری
غربی بالغ بر 4 تا 5 میلیارد دلار در زمینه اکتشاف و توسعه حوزه های گازی، انتقال گاز از طریق یک خط
لوله 3500 کیلومتری به یک کارخانه گاز مایع در نزدیکی ناخورکا و تحویل 28 میلیون متر مکعب به
آمریکا و ژاپن در طول 20 سال باشد. ژاپنیها مایل هستند برای تغییر انرژی این کار را آغاز کنند ولی از
آمریکا نیز خواسته اند که در زمینه مالی و فنی همکاری نماید.
برخلاف منابعی که در یورنگوی وجود دارد، منابع یافته شده در یاکوتسک قادر نیست نیاز این
سرمایه گذاری مشترک را برآورده سازد. قبلاً پیش بینی شده بود که برای تحکیم این منابع 400 میلیون
دلار هزینه لازم است که شوروی دویست میلیون و ژاپن و آمریکا نیز هر یک 100 میلیون می بایست
بپردازند. بعدها شورویها ادعا کردند که خودشان در امر اکتشاف پیشرفتهایی کرده اند و از ژاپن و آمریکا
خواستند که هر یک فقط 25 میلیون دلار سرمایه گذاری نمایند. انعقاد رسمی قرارداد در اواخر ماه مارس
انجام گرفت و حدود 2 تا 3 سال وقت لازم است تا بتوان کار اکتشاف را به پایان رساند.
کنسرسیوم آمریکایی به علت محدودیتهای سرمایه گذاری بانک صادرات و واردات هنوز نمی داند که
باید در کارها شرکت نماید یا خیر. هنوز معلوم نیست که اگر آمریکاییها از زیر بار شانه خالی کنند آیا
ژاپنیها به تنهایی وارد کار خواهند شد یا نه.
ضمیمه (ت)
جداول آماری
جدول 1
شوروی: تولید نفت خام و گاز طبیعی
نفت خام1 گاز طبیعی سال میلیون تن متریکمیلیون بشکه در روز2میلیارد متر مکعب میلیون متر مکعب در روز معادل میلیون بشکه نفت در روز319609/14796/23/458/12377/019659/24286/47/1278/34916/2197035306/79/1973/54235/319711/37754/74/2129/58160/319724/40001/84/2219/60475/3
197342958/83/2365/647419749/45818/96/2608/71342/419757/49081/93/2896/79290/4برنامه 19765204/1031132/85530/5برنامه1980
640620
8/124/12
43540011881093
37/778/6
1. شامل گاز فشرده
2. هر تن متریک معادل 3/7 بشکه است
3. یک میلیون متر مکعب گاز شوروی معدل 6180 بشکه نفت حرارت تولید می کند
جدول 2
شوروی: برآورد تولید و مصرف منابع اولیه انرژی
1965 1970 1974 1975 1980
منبع انرژی کمیت %کمیت %کمیت %کمیت %کمیت %کل06/1410087/1710073/2110007/231004/48100زغال سنگ76/54106/69/2372/69/3085/67/298/75/27نفت186/45/3406/705/3918/93/4281/95/428/115/41گاز طبیعی6/24/1535/38/1842/43/2090/43/217/66/23نیروی هیدروالکترویک47/03/064/06/364/09/263/07/28/08/2نیروی هسته ایقابل اغماضقابل اغماض02/01/008/04/011/05/05/08/1منابع دیگر281/08/574/01/469/02/377/03/38/08/2مصرف کل 55/1210080/1510020/1910024/201009/24100زغال سنگ51/59/4383/59/3650/69/3365/68/325/71/30نفت62/68/2823/51/3395/62/3636/74/364/98/37گاز طبیعی15/21/1736/33/2138/48/2278/46/2361/24نیروی هیدروالکترونیک
46/07/362/09/360/01/357/08/27/08/2انرژی هسته ایقابل اغماضقابل اغماض02/01/008/04/011/06/05/02/0منابع دیگر2 81/05/674/07/469/06/377/08/38/02/3
1. شامل گاز فشرده
2. سنگ نفت زا، تورب یا زغال سنگ نارس، چوب برای سوخت
جدول 3
شوروی: برآورد عرضه و تقاضای نفت میلیون بشکه در روز
196019701974197519761980عرضه 90/415/729/269/95/101/12تولید داخلی 86/406/781/981/94/1018/112واردات 04/009/011/015/01/03/0تقاضا 90/415/729/969/95/101/12مصرف داخلی 62/323/595/636/78/734/94موجود برای صدور 28/192/134/260/26/27/2به اروپای شرقی 45/081/081/126/13/15/1به دیگر کشورهای کمونیست 13/020/026/029/03/03/0به کشورهای غیرکمونیست 70/091/090/005/119/0که از آن: ارز به دست آمده 47/046/062/077/08/07/0
1. شامل گاز فشرده
2. رقم مورد نظر در برنامه پیش بینی شده
3. برنامه خواستار تولید به میزان 8/12 4/12 میلیون بشکه در روز است
4. با فرض بر اینکه میزان مصرف سالانه داخلی در سالهای 80 1976، 5% افزایش خواهد داشت
جدول 4
شوروی: حفاری برای گاز و نفت
سال
حفاریهای اکتشافی
حفاریهای توسعه ای
مجموع
1960
02/4
69/3
71/7
1965
57/5
15/5
72/10
1967
80/5
91/5
17/11
1970
15/5
74/6
98/11
1971
25/5
88/6
3/12
1972
14/5
58/7
72/12
1973
22/5
41/8
63/13
1974
36/5
90/8
26/14
برآورد
1975
00/15
جدول 5
شوروی: برآورد عرضه و تقاضای گاز طبیعیمیلیون بشکه در روز
1965
1970
1974
1975
1976
1980
عرضه 8/349
552
5/746
6/826
882
1106
تولید داخلی 8/349
524
8/713
6/792
8471
10662
واردات .....
7/9
7/32
34
35
40
تقاضا8/349
552
5/746
6/826
882
1106
مصرف داخلی
7/348
534
708
6/773
812
946
صادرات 1/1
9
5/38
53
70
160
به اروپای شرقی 1/1
4/6
4/23
31
35
90
به اروپای غربی .....
6/2
1/15
22
35
70
تجارت خالص 1/1
7/0-
8/5
19
35
120
1. برنامه خواستار تولید 313 میلیارد متر مکعب یا 855 میلیون بشکه در روز است.
2. برنامه بزده 400 تا 435 میلیارد متر مکعب یا 1093 تا 1188 میلیون متر مکعب در روز را پیش بینی می کند.
جدول 6
شوروی منابع گاز طبیعی
منطقه 1965
1970
1974
مجموع 3220
12100
22500
غرب سیبری 315
7116
14400
شرق سیبری 91
439
700
بخش اروپای شرقی 1771
2583
4400
آسیای مرکزی و قزاقستان1043
1962
3300
منابعی که با الف + ب + پ 1 علامت گذاری شده اند در شوروی به معنی منابع کشف شده است ولی در آمریکا به معنی منابع
قابل بهره برداری می باشد.
جدول 7
شوری: کیفیت نفت خام تولید شده در حوزه های مهم
مشخصات
ساموتلر
روماشینکو
موخانفو
تویمازی
آرلان
اوزن
قدرت تولید کننده نیشنوارتوفسک تاتار
کوب بیشف
باشکیر
باشکیر
مانگیشلات
منطقه تولیدی غرب سیبری
اورالز ولگا
اورالز ولگا
اورالز ولگا
اورالز...
آسیای مرکزی جاذبه35
33
35 34
34
30 27
34 33
میزان درصد سولفور9/0
6/1
2/1 8/1
4/1
4/3 7/2
1/0 2/0
پایه متوسط
متوسط
متوسط
متوسط
متوسط
دارای ترکیبات
پارافینی
نقطه جریان یابی محصول،حجم، درصد15 5
0
18
22-
15
85 90
گازولین و نفت 30
24
25
26
20
15
نفت مصرفی سوخت خانگی 22
20
25
20
20
15
نفت سنگین و مواد زائد38
48
43
44
52
61
گاز و مقدار از دست رفته 2
2
2
2
2
2
جدول 8
شوروی: تولید نفت خام1 در هر منطقهمیلیون بشکه در روز
1965
1970
1971
1972
1973
1974
19752
19803
مجموع 86/4
06/7
54/7
01/8
58/8
18/9
81/9
6/412
اورالز ولگا48/3
17/4
23/4
31/4
40/4
44/4
48/4
7/3
غرب سیبری 01/0
63/0
90/0
25/1
75/1
23/2
96/2
1/64
آسیای مرکزی 28/0
60/0
68/0
72/0
77/0
80/0
82/0
0/1
شمال قفقاز 41/0
68/0
72/0
69/0
59/0
53/0
50/0
4/0
آذربایجان شوروی43/0
40/0
38/0
37/0
36/0
35/0
34/0
3/0
اوکراین شوری 15/0
28/0
29/0
29/0
28/0
27/0
26/0
2/0
کومی 04/0
11/0
12/0
13/0
13/0
14/0
16/0
5/0
بایلوروسیان شورویناچیز
08/0
11/0
12/0
14/0
16/0
18/0
3/0
خاور دور05/0
05/0
05/0
05/0
05/0
05/0
05/0
05/0
مناطق دیگر 01/0
06/0
06/0
08/0
11/0
11/0
06/0
05/0
1. شامل گاز فشره
2. برآورده شده
3. طرح ریزی شده
4. حد وسط بازده برنامه ریزی شده
جدول 9
شوروی: تولید گاز طبیعی در هر منطقهمیلیون متر مکعب در روز
1965
1970
1971
1972
1973
1974
19751
19802
مجموع 8/349
32/542
9/581
9/604
5/647
8/713
6/792
11413
آسیای مرکزی 49
7/131
1/148
8/162
196
226
4/257
326
شمال قفقاز 4/110
8/104
1/99
1/82
8/70
68
1/65
57
اوکراین شوروی 9/107
8/166
177
1/184
6/186
2/187
188
170
غرب سیبری 9
5/26
5/26
1/31
45
7/67
103
383
کومی 2/2
17
5/27
4/36
2/38
7/46
1/48
59
آذربایجان شوروی17
15
9/15
7/18
9/22
9/24
2/27
31
اورالز ولگا3/54
5/80
8/87
7/89
88
3/93
8/103
115
1. برآورد شده
2. برنامه ریزی شده
3. حدوسط بازده پیش بینی شده
جدول 10
شوروی: برآورد ظرفیت پالایش هر منطقه، 1975
اولیه تقطیر ظرفیتهزار بشکه در روز درصد از مجموع مجموع8000
100
بخش اروپائی شورویو شمال پالایشگاههای عمده: 2600
33
پولوتسک 580
...
کیرشی 480
...
گورکی 440
...
ریاضان420
...
موزیر240
...
اورالز ولگا2100
26
پالایشگاههای عمده:یوفا480
...
کویبیشف350
...
پرم270
...
ولگوگراد240
...
سیزران230
...
قفقاز 1400
18
پالایشگاههای عمده:باکو750
...
گروزنی500
...
سیبری و خاور دور 1000
12
پالایشگاههای عمده:
آنگارسک530
...
اومسک240
...
اوکراین 500
6
پالایشگاههای عمده:
کرمنچوگ240
...
آسیای مرکزی 400
5
پالایشگاههای عمده: کراسنوودسک 150
...
جدول 11
شوروی: برآورد تولید محصولات نفتی
1965
1970
1974
1975
مجموع 50/3
00/5
70/6
20/7
گازولین (بنزین)73/0
05/1
45/0
55/1
نفت مصرف خانگی135/0
42/0
50/0
53/0
گازوئیل98/0
45/1
90/1
05/2
روغن ماشین آلات 13/0
18/0
25/0
26/0
مواد دیگر213/1
90/1
60/2
81/2
1. شامل سوخت جت
2. شامل نفت سوختی اضافی، آسفالت، واکس، کوک نفتی و غیره
جدول 12
شوروی: مصرف محصولات نفتی
1965
1970
1974
1975
مجموع113/3
45/4
00/6
45/6
گازولین (بنزین) 70/0
98/0
33/1
40/1
نفت سفید33/0
38/0
45/0
50/0
گازوئیل 83/0
22/1
58/1
70/1
روغن موتور13/0
18/0
24/0
25/0
مواد دیگر14/1
69/1
40/2
60/2
1. کمبودی که در مقایسه با جدول 3 وجود دارد در نتیجه احتساب نفت از دست رفته خام بین چاه و نفت بود و علاوه بر آن
در نتیجه کم کردن گاز و به هدررفتن آن در پالایشگاه به دست آمده است.
جدول 13
شوروی: حمل و نقل نفت خام و محصولات نفتی1
سال
خط لوله
ریل
رودخانه
مجموع
1965
51/4
44/4
50/045/9
1970
80/6
06/6
67/0
35/13
1971
05/7
46/6
70/0
21/14
1972
77/7
81/6
67/0
25/15
1973
43/8
21/7
68/0
32/16
1974
94/9
هیچ چیز
هیچ چیز
هیچ چیز
1. دربر گیرنده حمل و نقل وسیله تانکرهای نفتی چرخدار که در اینباره اطلاعاتی در دست نیست.
جدول 14
شوروی: شبکه خطوط لوله گاز و نفت
سال
نفت خام و محصولات نفتی گاز طبیعی
1965
2/28
8/41
1970
4/37
5/67
1971
0/41
5/71
1972
9/42
7/77
1973
2/47
5/83
1974
0/53
1/92
1975
5/57
4/99
جدول 15
شوروی: خلاصه تجارت نفتیمیلیون بشکه در روز
صادرات
نفت خام
محصولات نفتی
مجموع
1965
87/0
41/0
28/1
1970
34/1
58/0
92/0
1971
50/1
61/0
11/2
1972
52/1
62/0
14/2
1973
71/1
67/0
38/2
1974
61/1
73/0
34/2
1975
86/1
74/0
60/2
واردات
1965
...
04/0
04/0