کتاب اسناد لانه جاسوسی آمریکا

ضمیمه الف تهران الف 7سری

حضور شوروی در ایران نوامبر 1976

طبق اظهارات دولت ایران کل تعداد پرسنل رسمی آژانسهای دولتی شوروی در این کشور 325 نفر

می باشد و با این وصف گمان می رود که تعداد آنها در سال 1976 به میزان 25 نفر افزایش یافته باشد. چون

این رقم وابستگان آنها را شامل نمی شود، برای درنظر گرفتن همسران آنها این رقم دو برابر خواهد شد و

برای در نظر گرفتن تعداد فرزندان آنها نیز می توان 100 نفر به آنها اضافه کرد که رقم کلی به 800 نفر

خواهد رسید.

حضور رسمی در جدول زیر نشان داده شده است.

سفارت شوروی

تهران

اداری71

بخش کنسولی7

دفتر وابسته نظامی8

دفتر مشاوره اقتصادی26

نمایندگی بازرگانی شوروی67

بیمارستان شوروی68

خبرگزاری تاس2

ائروفلوت5

اینگستراخ (شرکت بیمه دولتی شوروی)5

بانک ایران و روس5

ایرسوت (کمپانی خصوصی مشترک ایران و شوروی)7

جمع پرسنل در تهران271

اصفهان:

سرکنسولگری شوروی19

بانک ایران و شوروی2

رشت:

سرکنسولگری شوروی10

تبریز:

نمایندگی بازرگانی شوروی1

اینگستراخ1

مشهد:

اینگستراخ1

بندر پهلوی:

مورفلوت (آژانس تجاری دریایی شوروی)4

ایرسوت7

نمایندگی بازرگانی شوروی2

جلفا:

ایرسوت6

نوشهر:

ایرسوت1

جمع کل پرسنل خارج از تهران54

جمع کل پرسنل شوروی در ایران325

برنامه کمک نظامی شوروی در ایران، مسئولیت آموزش ایرانیها را در نحوه استفاده و تعمیر و نگهداری

توپخانه، تجهیزات حمل و نقل و مهندسی ارائه شده توسط شوروی به نیروهای ایرانی به عهده دارد. در

حال حاضر حدود 120 نفر متخصص نظامی در مناطقی چون کارخانه بابک (پروژه تعمیر و نگهداری

وسائط نقلیه در حومه تهران)، مرکز توپخانه اصفهان، و گروه لجستیکی نیروی زمینی شاهنشاهی ایران به

کار مشغول هستند. گروهی از متخصصین خانه های پیش ساخته روسی نیز در تهران، کرمانشاه، اهواز و

جلفا در رابطه با همین پروژه سرگرم کار می باشند. دفتر مشاور اقتصادی که به سفارت شوروی وابسته

است ولی در واقع مطیع کمیته دولتی روابط اقتصادی خارجی در مسکو می باشد، در مورد تمام پروژه های

کمکی نظامی و اقتصادی شوروی در ایران سمت نظارت دارد. کنترل تمام متخصصین و پروژه های

شوروی در ایران از طریق یک گروه مدیریت (در تهران) که دارای 100 کارمند است اعمال می گردد.

پروژه های تحت کنترل این دفتر حوزه وسیعی از فعالیتهای ایران و شوروی را در رابطه با بانکداری، بیمه،

ذوب آهن، گاز و نفت، نیروگاهها، معادن، اکتشاف معادن، زغال سنگ، ماهیگیری، احداث سیلوهای گندم

و سردخانه، برق رسانی به راه آهن، پروژه خانه های پیش ساخته و مراکز آموزش حرفه ای در بر می گیرد.

فهرست زیر نشان دهنده پروژه های مهم شوروی با رقم تقریبی تعداد پرسنل و تغییراتی که از زمان ارسال

آخرین گزارش صورت گرفته (الف 238، 26 نوامبر 1975، ضمیمه الف) می باشد.

کارخانه ماشین سازی اراک با گسترش یافتن این کارخانه در سالهای 76/1975 پرسنل بیشتری

مورد نیاز گردید و احتمالاً در حال حاضر 35 تکنیسین روسی در این کارخانه سرگرم کار هستند.

معادن زغال سنگ در دسامبر 1975 نیاز پرسنلی شوروی افزایش و تعداد آنها در این رابطه به 410

نفر رسید.

سردخانه تا ژانویه 1976 تعداد 76 متخصص روسی در مورد پنج سردخانه موجود مشغول به کار

بوده اند.

پرورش ماهی به علت افزایش شش تأسیسات در پرورش ماهی مشترک ایران و شوروی، تعداد

متخصصین روسی حداقل به سطح 25 نفر افزایش یافته است.

خط لوله گاز و نفت در دسامبر 1975 بین ایران، آلمان غربی و شوروی یک قرارداد گاز منعقد گردید.

به علت احداث خط لوله مربوطه، تعداد 200 متخصص روسی حاضر بدون شک تا پایان سال 1976

افزایش خواهد یافت.

سیلوی گندم چهار سیلوی گندم در اواخر 1975 (در میانه، شاه گارد، داراب و بردجان) افتتاح گردید

و سه سیلوی دیگر در (ساری، سمنان و فسا) در دست ساختمان است و منطقه احداث سه سیلوی دیگری

نیز احداث شده است. تنها رقم موجود در مورد متخصصین روسی مشغول به کار در این پروژه ها رقم 25

نفر است.

پروژه های مسکن تا سپتامبر 1976 تعداد 150 متخصص روسی در رابطه با خانه های پیش ساخته

که عظیمترین آن پروژه خانه های پیش ساخته آریاشهر اصفهان است، مشغول به کار بوده اند. متخصصین

نظامی شوروی نیز در پروژه خانه های پیش ساخته برای نیروهای مسلح ایران در تهران سرگرم کار

می باشند.

معادن در تعداد 160 نفر متخصص روسی مشغول به کار به عنوان مشاور و تکنیسین در صنعت معادن

و یا به عنوان محققین منابع در سال 1975 تغییری پدید نیامده است.

نیروگاهها علاوه بر نیروگاه اهواز، کار احداث نیروگاه اصفهان نیز آغاز شده است. با این وصف حدود

229 متخصص شوروی بر روی این پروژه ها کار می کنند.

راه آهن پس از امضای قرارداد برق رسانی راه آهن تبریز جلفا در اوایل سال 1976 حدود 50 متخصص

روسی در تبریز و مرند رؤیت گردیدند. لیکن گمان می رود که 500 مهندس و متخصص روسی در مورد این

پروژه به کار مشغول شوند. (تبصره کنسول آمریکا در تبریز معتقد است که تعداد کنونی تکنسینهای روسی

150 نفر است که اکثر آنها در مرند به کار مشغول هستند.)

ذوب آهن ذوب آهن آریامهر در اصفهان 1586 متخصص روسی را به خود اختصاص داده است. در

اواخر سال 1975، دستور افزایش تولید صادر و در مارس 1976 این کارخانه به طور کامل پیاده شد. در

آوریل 1976،386 متخصص روسی دیگر به کار در این ذوب آهن مشغول شدند.

مراکز آموزش حرفه ای در 16 مدرسه آموزش حرفه ای که به وسیله وزارت آموزش و پرورش ایران

و شوروی به طور مشترک اداره می گردد حدود 70 متخصص روسی مشغول به کار هستند. بر اساس ارقام

و برآوردهای موجود از پرسنل روسی مستقر در پروژه های متعدد اقتصادی و نظامی کل پرسنل این کشور

در ایران 3236 نفر می باشد. برای درنظر گرفتن تعداد همسران آنها این رقم دو برابر شده و علاوه بر 800

پرسنل سفارت شوروی، حضور شوروی در ایران به سطح 7272 نفر می رسد. گرچه این برآورد

محافظه کارانه به نظر می رسد، ولی این ارقام نشان می دهد که 1633 نفر یا 29 درصد به پرسنل شوروی در

ایران اضافه شده اند.

تجارت ایران با درنظر گرفتن کالاهای اصلی با مهمترین شرکای کمونیستی

در سال 2534 (21 مارس 1975 تا 20 مارس 1976)

1 شوروی

واردات از شوروی میلیون دلار آمریکا

صادرات به شوروی میلیون دلار آمریکا

کل واردات غیر نظامی 3/169

کل صادرات 3/232

محصولات آهن و پولاد 4/35

گاز طبیعی حاصل از چاه نفت 1/120

روغن آفتاب گردان 2/18

سرب، روی و دیگرفلزات 21

کودهای شیمیائی 9/15

صابون و پودرهای رختشویی8/15

ماشین آلات و قطعات یدکی آنها7/13

میوه خشک شده 8/13

چوب، و محصولات آن 1/12

کالاهای بافتنی 2/13

وسائط نقلیه غیر از راه آهن 9/9

غیره5/17

کاغذ و تخته کاغذ54

غیره....27

2 جمهوری خلق چین

واردات از چینمیلیون دلار آمریکا

صادرات به چین میلیون دلار آمریکا

کل واردات غیر نظامی 7/61

کل صادرات 4/22

شکر 5/20

پنبه خام 4/20

محصولات سرامیک 6/5

آلومینیوم خام 4/1

ماشینهای خیاطی و دیگر ماشین آلات و

قطعات8/3

غیره 6/0

محصولات آهن و پولاد 9/2

ترکیبی از فلزات پایه 9/2

فرش، زیلو و کاردستی 1/2

چای، قهوه و ادویه جات8/1

رنگ مو، رنگ نقاشی، رنگ و پاک کننده

رنگ3/1

غیره 8/20

3 رومانی

واردات از رومانی میلیون دلار آمریکا

صادرات به رومانیمیلیون دلار آمریکا

کل واردات غیر نظامی 3/167

کل صادرات غیر نفتی 1/10

غلات 7/20

پنبه خام 4/5

تراکتور و وسائط نقیله از راه آهن0/39

وسائط نقلیه غیر از راه آهن2/1

محصولات آهن و پولاد 6/13

کالاهای بافتنی و...1/1

گوسفند زنده، بره و مرغ 5/13

پارچه های ابریشمی و یا بافته های دیگر9/5

ماشین آلات و قطعات یدکی مربوطه2/13

غیره 5/1

گوشت و انواع گوشت خوراکی 8/9

کود شیمیائی 4/9

محصولات لبنیاتی 1/9

غیره 39

4 چکسلواکی

واردات از چکسلواکی به میلیون دلار

صادرات به چکسلواکی به میلیون دلار

کل واردات غیر نظامی 2/44

کل صادرات غیرنفتی6/10

ماشین آلات و قطعاتمربوطه 9/14

پنبه خام 5/4

محصولات آهن و پولاد6/13

میوه خشک شده 5/2

چوب، الوار ومحصولات آن3/4

پوست و چرم2/1

غیره 4/11

محصولات بافته شده 8/0

غیره 6/1

5 مجارستان

واردات از مجارستان به میلیون دلار

صادرات به مجارستان به میلیون دلار

کل واردات غیرنظامی1/35

کل صادرات غیرنفتی 3/23

محصولات آهن و پولاد 9/17

پنبه خام 4/16

لبنیات 9/2

کفش و انواع پاپوش6/2

ماشین آلات و قطعات مربوطه 7/2

میوه خشک شده 3/1

گوشت و مواد گوشتی خوراکی 2/2

غیره 3/0

چرخهای غیرموتوریزه (شامل سه

چرخه) 9/1

غیره 5/7

6 بلغارستان

واردات از بلغارستان به میلیون دلار

صادرات به بلغارستان به میلیون دلار

کل واردات غیرنظامی 1/43

کل صادرات غیرنظامی 7/2

گوشت و مواد خوراکی گوشتی1/17

کالاهای بافته شده 8/1

گوسفند، بره و مرغ5/10

غیره 9/0

لبنیات 3/4

محصولات آهن و پولاد 2/4

ماشین آلات و قطعات مربوطه 2/2

غیره 8/4

7 لهستان

واردات از لهستان به میلیون دلار

صادرات به لهستان به میلیون دلار

کل واردات غیرنظامی 6/35

کل صادرات غیرنفتی4/9

لبنیات 9/8

پنبه خام4

ماشین آلات و قطعات مربوطه 8/5

روی و کرم 8/1

کودهای شیمیائی 7/4

جواهرآلات و قطعات مربوطه1/1

ماشین آلات و قطعات برقی 2/4

میوه خشک شده 9/0

محصولات آهن و پولاد 4/2

غیره 6/1

غیره 6/9

تجارت ایران با کشورهای کمونیستی در سه سال گذشته

1352 - 1354 به میلیون دلار آمریکا

وارداتصادرات135213531354135213531354 میلیون دلار درصد واردات میلیون دلار درصد واردات میلیون دلار درصد واردات میلیون دلار درصد واردات میلیون دلار درصد واردات میلیون دلار درصد وارداتشورویرومانیچکسلواکیمجارستانلهستانبلغارستانآلمان شرقیچینآلبانیکوباکره شمالیویتنام شمالیمغولستانمجموع تجارت ایران7/2146/478/220/210/152/97/00/251/0× 1/0 2/3560/37517/53/16/06/04/02/0...7/0 5/91003/2714/589/282/191/220/245/25/117×2/08/0×4/03/5451/66381/49/04/03/03/04/0...8/1 2/81003/1693/1672/441/356/351/432/97/611/01/06/02/01/06/5668/117764/14/14/03/03/04/01/05/0 8/41008/1829/135/114/132/106/13/27/7× 4/2434/7300/259/16/18/14/12/03/01/1 3/331002/2048/129/91/131/65/21/12/7× 2/0× 1/2576/7079/288/14/18/19/03/02/00/1 - -3/361003/2321/106/103/234/97/29/24/22× × 2/09/3135/7365/34/04/02/33/14/04/00/3 - -- -- -6/42100

توجه: واردات غیرنظامی بوده و صادرات غیرنفتی ولی گاز طبیعی به شوروی را دربر می گیرد.

منبع: آمار تجارت خارجی ایران، وزارت دارایی و ا مور اقتصادی

نرخ تبدیل: در سالهای 1352 و 1353 یک دلار (=دلار) آمریکا برابر است با 5/67 ریال و در سال 1354 برابر است با 68 ریال

×: کمتر از 50000 دلار

سند شماره (3)

خیلی محرمانه13 ژوئن 1977 23 خرداد 56

دکتر جان دی. استمپل کنسول آمریکا در اصفهان تعداد روسها در اصفهان

تعداد روسهای مشغول به کار در ذوب آهن که به وسیله دیک گزارش گردیده و به همراه یادداشتی از

تعداد افراد که ما قبلاً شنیده بودیم یا به ما گزارش شده بود، کیرن بران عادت داشت که رقم 1500 را به کار

ببرد. دبیر کنسول روسیه قبول نمود که این تعداد در حدود 1300 نفر می باشند. این ضریبی را تشکیل

می دهد که جمعاً شامل رقم 300 نفر مدیر در قسمت ذوب آهن و وابستگانشان، تعداد بین 13 تا 15 نفر

میران کنسولگری به اضافه وابستگان کارمندان بانک ایران و روس (فکر می کنم که فقط یا یا دو نفر) و آمار

مشاورانی که در طرح بررسی نیروگاه برق و بررسی ژئودتیک می شود. من هرگز آماری در مورد محل

آخری نشنیده ام ولی فکر می کنم که تعداد افراد این قسمت خیلی کم باشد.

گفتگویی بین سفیر شوروی در ایران و نخست وزیر آموزگار در رابطه با پروژه های...

سند شماره (4)

تاریخ: 25 ژانویه 78طبقه بندی: سری هشدار اطلاعاتی غیر قابل رؤیت برای بیگانگان

کشور: ایران / شوروی

منبع : یکی از مقامات دولت ایران که قابلیت اعتماد به وی مشخص نیست و به یادداشتهای این جلسه

دسترسی داشته است.

موضوع: گفتگویی بین سفیر شوروی در ایران و نخست وزیر آموزگار

در رابطه با پروژه های پیشنهادی شوروی در ایران

1 اظهارنظر و خلاصه مطلب حوزه ای: در تاریخ 26 آبان 1356 سفیر شوروی در ایران، ولادیمیر

میخائیلویچ وینوگرادوف، با نخست وزیر ایران، جمشید آموزگار، پیرامون پروژه های پیشنهادی شوروی

در ایران به گفتگو پرداخت. مهمترین پروژه های مورد بحث عبارت بود از گسترش کارخانه ذوب آهن

اصفهان، احداث بندری جدید در ساحل دریای خزر، احداث یک خط انتقال نیروی قوی بین تهران و

تبریز، و احداث خط لوله نفتی بین اصفهان و کرمان. (پایان اظهارنظر و خلاصه مطلب حوزه ای)

2 در پاسخ به پرسشهای پیشین وینوگرادوف در رابطه با توانایی ایران نسبت به گسترش کارخانه

ذوب آهن اصفهان که توسط روسیه ساخته شده بود، نخست وزیر آموزگار گفت که مهمترین مشکل

موجود ایران در زمینه این پروژه، کمبود نیروی انسانی است. به منظور جریان این کمبود، کارگران لازم

برای این پروژه از ارتش ایران به کار گرفته می شوند. این روش در گذشته نیز ادامه داشته است.

3 آموزگار به وینوگرادوف اطلاع داد که وی به وزارت راه و ترابری دستور داده است که برای احداث

بندر جدید در ساحل دریای خزر با کمک شوروی منطقه مناسبی را انتخاب نماید. آموزگار گفت که ایران

مایل است در این بندر یک ترمینال راه آهن نیز احداث نماید و راههای ارتباطی مکفی نیز از بندر به این سو

ایجاد نماید. وی گفت محل بندر باید تا حد امکان نزدیک به یکی از بنادر شوروی در دریای خزر باشد و

تجهیزات بارگیری و دیگر مکانیزمهای پشتیبانی نیز باید مشابه تجهیزات موجود در بندر روسی باشد.

4 در پاسخ به پیشنهاد شوروی مبنی بر فروش موشکهای هواشناسی خاص به ایران برای جلوگیری

از بروز طوفان تگرگ در مناطق محصول خیز آموزگارگفت که وی به وزارت کشاورزی دستور داده است

که با سفارت شوروی برای خرید تعدادی از این موشکها تماس حاصل کند تا به مرحله آزمایش گذارده

شوند.

5 آموزگار گفت که پیشنهاد شوروی در مورد احداث یک خط انتقال نیروی برق از تبریز به تهران

پذیرفته شده و قرارداد مزبور به یک شرکت انگلیسی واگذار شده است. آموزگار خاطر نشان ساخت که

انگلیسیها قبلاً در مورد طرح این پروژه کار کرده اند و اعطای این قرارداد به شوروی موجب می شد که

ایران تعهدات خود نسبت به انگلیس را نادیده بگیرد.

6 آموزگار به وینوگرادوف گفت که ایران نسبت به مناقصه شوروی در مورد احداث خط لوله نفتی بین

اصفهان و کرمان اعتراضی ندارد. وی توصیه کرد که روسها با شرکت ملی نفت ایران تماس گرفته و مستقیماً

با آنها مسائل مربوطه را در میان بگذارند. آموزگار یادآور شده که شرکت ملی نفت ایران در حال بررسی

چند پروژه است و در مورد هر یک از آنها چند پیشنهاد دریافت کرده است.

7 پروژه های دیگر مطروحه عبارت بودند از: مرتبط سازی نیروگاههای برق ایران و شوروی و انجام

مطالعات پیرامون احداث یک نیروگاه روسی در رابطه با مجتمع پولاد آریامهر در اصفهان که در پاراگراف

2 ذکر آن رفته است. در مورد هیچ یک از این پروژه ها جزئیات لازم مورد بحث قرار نگرفت.

سند شماره (5)

خیلی محرمانه 2 نوامبر 78 12 آبان 57

ایران در سال 1978 قرارداد خرید تسلیحاتی جدیدی را با شوروی امضاء نکرده است. فعالیتهای

عمده در سال 1978 شامل تحویل و آموزش مفاد دو قرارداد قبلی مربوطه به اواخر سال 1976 و ماه مه

1977 می باشد. تحویل 4 23 ZSU (تفنگ ضدهوایی خود کششی) کامل شده است و در حالی که تمام

تجهیزات مربوطه در اصفهان باقی مانده است تا آموزشهای لازم داده شود، همه یا قسمت اعظم نفربرهای

پی ام پی 1 تحویل داده شده است و در مورد موشکهای سام 7 و تفنگهای 130 میلیمتری نیز به همین

ترتیب است. در رابطه با دو فقره جنس آخر پروژه هایی در دست تهیه است تا موشک سام 7 و نیز مهمات

استرلاس و تفنگ 130 میلیمتری در محل تولید شود.

مسئله آموزش هنوز هم یک مشکل جدی است. دولت ایران پرسنل نظامی ایرانی را برای مدت

طولانی جهت دریافت آموزش به شوروی نخواهد فرستاد، گرچه گروههای کوچکی برای مدت کوتاهی

به این کشور رفته اند. چند گروه از تکنسینهای روسی در ایران هستند تا پرسنل را درباره تجهیزات جدیداً

خریداری شده آموزش دهند. لیکن مقامات ایرانی از کیفیت و کارایی این گونه آموزشها چندان خشنود

نمی باشند.گرین

روسها به دریافت گاز بیشتری از ایران علاقه نشان می دهند..

سند شماره (6)

تاریخ: 19 مهر 57 11 اکتبر 78 طبقه بندی: خیلی محرمانه

از: سفارت آمریکا در تهران به: وزارت امورخارجه واشنگتن دی. سی.

موضوع: روسها به دریافت گاز بیشتری از ایران علاقه نشان می دهند

1 در تاریخ 18 مهر، مدیر عامل شرکت ملی گاز ایران یعنی تقی مصدق (به دقت حفاظت شود) در

گفتگو با کارمند امور نفتی گفت که روسها اخیرا با وی تماس گرفته و اظهار داشته اند که مایلند پیرامون یک

خط ثالث صدور گاز که احداث خط لوله دوم آن به نام ایگات 2 (تا سال 1360 پایان نخواهد یافت)

مذاکراتی را آغاز نماید.

مصدق گفت که هدف از احداث این خط لوله ثالث تأمین گاز مصرفی داخلی شوروی است و از آن در

زمینه انعقاد و قراردادهای فروش چندجانبه گاز با کشورهای اروپایی بهره برداری خواهد شد. وی گفت

سوئد و چکسلواکی از جمله کشورهای مایل به مشارکت در این گونه قراردادهای سه جانبه هستند.

2 مصدق گفت که شرکت ملی گاز ایران به احداث یک خط لوله دیگر جهت صدور گاز به شوروی

علاقه مند نیست و اظهار داشت که این موضوع به مقامات شوروی اطلاع داده شده است. عدم علاقه

مصدق به این پروژه نشانگر سیاست دولت ایران است که طی آن در سال قبل اعلام کرده بود که ایران

خواستار پیگیری پروژه های صدور گاز ایران نیست و همین سیاست منعکس سازنده منافع اقتصادی

ناچیزی است که از این راه نصیب ایران می شود و علاوه بر این نشانگر فزونی نیاز مصرف داخلی بخصوص

در زمینه تزریق گاز به حوزه های نفتی خوزستان می باشد.سولیوان

سند شماره (7)

شوروی: خط لوله گاز طبیعیمرجع کمکی

تحقیق مربوط به این رساله در 15 فوریه 1979 به پایان رسید

مؤلفین این رساله کنت کسل و فیلیپ هیرتس از دفتر تحقیقات اقتصادی بخش شوروی اروپای شرقی

می باشند. با هماهنگی دفاتر تجزیه و تحلیل تصویری و تحلیل سیاسی انجام گرفته است. نقطه نظرها و

انتقادها را به آقای کسل، شماره تلفن 7107 351 ارسال دارید.

مقدمه

این رساله مکمل گزارشی است که قبلاً درباره شبکه خطوط لوله گاز شوروی در سال 1963 (سیا / 3

36 PRERشوروی: نقشه حمل و نقل گاز طبیعی شوروی، مارس 1963) منتشر گردیده است. این رساله

یک مرجع کمکی است و به همین دلیل شرح مختصری درباره خطوط لوله گاز شوروی و مشکلات آن را

در بر دارد. در صورتی که مایل به دریافت اطلاعات بیشتر در مورد صنعت گاز شوروی و آینده و

مشکلات آن هستید به: توسعه صنعت گاز شوروی، ژوئیه 1978، سیا / 10393 78 RRERشوروی،

مراجعه نمایید.

نقشه ای که در ضمیمه وجود دارد و هسته اصلی این گزارش را تشکیل می دهد، همه خطوط لوله گازی

در حال عملکرد و در حال ساختمان شوروی را نشان می دهد. جدولی نیز که در گزارش آمده است در

مورد خطوط لوله گاز شوروی (جدول 1) محدود است (الف) به خطوط لوله 40 اینچی و (ب) خطوطی که