4- حكايت مرگ پسر 11 ساله حافظ قرآن و جريان خواب پدر او
از محمد بن ابى خلف نقل شده كه مىگويد: ابراهيم حربى[1]پسر يازده سالهاى داشت كه حافظ قرآن بود و علاوه بر اين مقدار زيادى از فقه و حديث نيز به او ياد داده بود، اين فرزند وفات كرد. من به نزدش رفتم تا او را بر مرگ فرزندش تسليت گويم. وقتى به او تسليت گفتم گفت: من خودم مشتاق مرگ او بودم. من از گفته او تعجب كردم و به او گفتم: اى ابا اسحق! تو كه عالم هستى چگونه اين حرف را در مورد مرگ فرزند نجيبى كه حافظ قرآن بود و علاوه بر اين حديث و فقه زيادى نيز به او ياد داده بودى مىزنى؟ ابراهيم حربى گفت: بلى در خواب ديدم كه قيامت بر پا شده است و اطفال در حالى كه ظرفهايى از آب بهشتى در دست دارند به استقبال مردم مىآيند كه به آنها آب بياشامانند، روز بسيار گرمى بوده من به يكى از آن اطفال گفتم قدرى از آن آب به من بده آن طفل نگاهى به من كرد و گفت: تو پدر من نيستى، من گفتم شما كيستيد؟ گفتند ما اطفالى هستيم كه در دنيا قبل از پدرانمان مرديم و حال به استقبالشان مىرويم تا به آنها آب دهيم.
بدين جهت بود كه آرزوى مرگ فرزندم را مىنمودم.
5- حكايت خواب شخصى كه حاضر نمىشد ازدواج كند
از غزالى در اخبار روايت شده است: مدتى بود به يكى از افراد
[1]- ابو اسحق ابراهيم حربى از علما اهل تسنن و مرد زاهدى بود او در سال 198( متولد و در سال 285 در بغداد وفات كرد.
صالح هر چه براى ازدواج اصرار مىكردند قبول نمىكرد و حاضر نبود ازدواج نمايد، تا اين كه روزى از خواب بيدار شد و به بستگان و دوستانش گفت مىخواهم ازدواج نمايم آنها هم بلافاصله براى او زن اختيار كردند و او را تزويج نمودند، سپس از علت اين تصميم فورى سؤال كرده به او گفتند: چرا قبلا هر چه اصرار مىكرديم كه ازدواج نمايى قبول نمىكردى و اكنون تصميم گرفتى؟ آن مرد در جواب گفت: ازدواج كردم اميد است خدا فرزندى نصيبم فرمايد و سپس او را از من بگيرد تا در آخرت پيشتاز من باشد.
سپس گفت: من در خواب ديدم كه قيامت برپا شده است، گويا من هم از جمله خلائق در موقف حساب هستم، به قدرى تشنه شدم كه نزديك بود جگرم از تشنگى پاره شود همچنين ساير مردم نيز در تشنگى شديد بسر مىبردند.
در اين هنگام ناگهان كودكانى را ديدم كه در ميان جمعيت محشر هستند با قنديلهاى نور، در حالى كه كوزه و ليوانهايى از نقره و طلا در دست دارند مردم را به ترتيب آب مىدهند، اكثر مردم اهل محشر را آب دادند سپس من دستم را به طرف يكى از آن اطفال دراز كردم و گفتم به من هم آب دهيد كه تشنگى مرا بىطاقت كرده است، آن طفل در جواب من گفت: تو در ميان ما فرزندى ندارى تا به تو آب دهد و ما فقط به پدرانمان آب مىدهيم، من گفتم شما كيستيد؟ گفتند ما اطفال وفات يافته مسلمين هستيم (اين بود علت تصميم فورى من در ازدواج).
6- حكايت مردى كه نامه نوشت كه آن را كنار سر پيامبر دفن كنند
شيخ ابو عبد اللّه بن نعمان در كتاب «مصباح الظلام» از بعضى از موثقين حكايت مىكند: كه مردى به يكى از دوستانش كه عازم حج خانه خدا بود سفارش كرد كه سلام او را به پيامبر خدا6برساند و كاغذى مهر و موم كرده نيز به او داد و گفت: آن را كنار سر شريف آن حضرت دفن كند. آن شخص هم مطابق سفارش رفيقش عمل كرد.
وقتى كه از حج مراجعت كرد آن مردى كه به او سفارش كرده بود از آن حاجى بسيار تشكر و قدردانى كرد و گفت: خدا به تو جزاى خير دهد كه به سفارش من عمل كردى؛ آن مرد حاجى از اين پيشگويى او تعجب كرد و گفت: قبل از اين كه من به تو خبر دهم از كجا متوجه شدى كه من به سفارشت عمل كردهام يا نه؟
آن مرد جريان را بازگو كرد و گفت: قضيه از اين قرار است كه من برادرى داشتم كه وفات كرد و از او پسرى صغيرى مانده است، من متكفل تربيت او شدم و به بهترين وجه او را تربيت نمودم اين بچه قبل از اين كه به حد بلوغ برسد وفات كرد، من شب در خواب ديدم كه قيامت برپا شده است و همه مردم محشور شدند و تشنگى شديدى بر اثر شدت تلاش و كوشش بر مردم محشر عارض شده است. در اين حال ديدم در دست برادرزادهام يعنى همين كه تازه وفات نموده بود آبى است و من از او درخواست كردم كه به من آب دهد او از آب دادن امتناع ورزيد و به من آب نداد، گفت: پدر من به اين آب از تو سزاوارتر است. من فريادى كشيدم و از خواب بيدار
شدم، چون صبح شد چند دينارى صدقه دادم و از خداوند درخواست كردم كه پسرى نصيبم فرمايد، خداوند دعايم را مستجاب فرمود و پسرى به من عطا نمود، اتفاقا شما هم در همان موقع عازم حج بوديد اين بود كه آن نامه را نوشتم و گفتم آن را كنار سر حضرت رسول6دفن كن، مضمون آن نامه اين بود كه به وسيله پيامبر6از خداوند عز و جل خواستم كه اين فرزند را از من قبول كند و او را قبض روح كرده و از من بگيرد تا اميد روز قيامت من كه روز فزع اكبر است باشد، طولى نكشيد كه اين بچه وفات كرد و وفات اين بچه مصادف بود با روزى كه شما به مدينه رسيديد، از اين جهت متوجه شدم كه شما به سفارش من عمل كرديد و كاغذ را بالاى سر حضرت رسول6دفن نموديد.
باب دوم در مورد صبر
باب دوم: در مورد صبر صبر در لغت به معنى خوددارى كردن از داد و فرياد در برابر ناراحتىها است. صابر حقيقى كسى است كه ظاهرا و باطنا خويشتن دار باشد، يعنى از اعضاى ظاهريش حركات غير عادى و نامناسب سر نزند و باطنش نيز مضطرب و متزلزل نباشد و آن بر سه نوع است:
1- صبر عوام 2- صبر پرهيزكاران 3- صبر عارفان 1- صبر عوام عبارت است از خويشتن دارى و اظهار ثبات و پايدارى نمودن ظاهرى؛ يعنى شخص عامى در برابر مصيبتها و مشكلات خود را ظاهرا صابر نشان مىدهد (ولى قلبا مضطرب و ناراحت است) تا حالتش نزد خردمندان و عموم مردم پسنديده باشد و مورد سرزنش آنها قرار نگيرد.
يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ[1].
«اكثر مردم تنها به ظواهر و نمودهايى از زندگى دنيا آگاهى دارند. و از آخرت (يعنى جهان ما وراى نمودها و پديدهها)
[1]- روم: 7
بىخبر و ناآگاهند.» 2- نوع دوم صبر زاهدان و عابدان و اهل تقوى و صاحبان حكمت است اينها براى اميد ثواب آخرت صبر مىكنند:إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ[1]؛ «خداوند صابران را به حد كامل و بدون حساب پاداش خواهد داد.» 3- نوع سوم صبر عارفان است (اينها نه به خاطر نايل شدن به ثواب آخرت مشكلات را تحمل مىكنند و نه از سختىها ناراحت مى شوند) بلكه آنان از مصيبتها و مشكلات لذت مىبرند و بلاها را نوعى موهبت خاص الهى قلمداد مىكنند و آن را دليل بر عنايت و توجه خاص خدا مىدانند.
وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ* الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ* أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ[2].
«بشارت بده به استقامتكنندگان. آنان كه وقتى مصيبتى به آنها برسد مىگويند: ما از خدا هستيم و به سوى او بازمىگرديم. اينها كسانى هستند كه الطاف و رحمت خدا شامل حال آنان شده و آنها هدايت يافتگانند.» اين نوع از صبر، رضا ناميده مىشود. در آينده نزديك در باب مخصوص خودش (باب سوم اين كتاب) پيرامون آن بحث مىگردد.
نوع اول صبر (يعنى صبر عوام) هيچ گونه پاداشى نزد خدا ندارد
[1]- زمر: 10
[2]- بقره: 156 و 157
زيرا اين عمل را براى خدا انجام ندادهاند كه سزاوار ثواب گردند، فقط اين عمل را به خاطر مردم انجام داده بلكه در حقيقت اين نوع صبر رياى محض است و آنچه كه در روايات در مورد ريا وارد شده است در اين مورد مصداق دارد، گرچه اين حالت ظاهرى از جزع و فزع بهتر است يعنى با اين كه اين گونه صبر ريا است و مذموم ولى داد و فرياد از اين بدتر است زيرا بشر زود از اخلاق و روش نيك و زشت همنشينان و افراد جامعه خود خو مىگيرد و تحت تاثير واقع مىگردد.
در اين صورت اگر شخص عامى كه ظاهرش صبور و باطنش ناراحت است جزع و فزع و داد و فرياد و بىتابى كند اين عمل در ميان مردم شيوع پيدا مىكند. ولى اگر ظاهرا خود را به صورت صابران نشان دهد و مردم حالت او را ببينند متمايل به اخلاق او مىگردند؛ چه بسا همين باعث كمال آنها مىگردد. بنا بر اين صبر عامى با اين كه ريا است از بىصبرى و بىتابى بهتر است چون اين حالت او براى نظام نوع مفيد است گرچه براى خودش فايدهاى نداشته باشد نتيجتا صبر به طور مطلق شامل قسم دوم مىشود (زيرا همان طور كه گفته شد قسم اول در حقيقت صبر نيست بلكه رياست و قسم سوم هم رضاست قسم دوم نيز صبر زاهدان و پرهيزكاران است).
اوصاف صابرين در قرآن
بدان كه خداوند سبحان در قرآن كريم صابرين را به اوصاف زياد توصيف نموده و متجاوز از هفتاد جاى قرآن از آنها ياد كرده و اكثر