حيات، سعادت وخوشبختى و يا شقاوت و بدبختى او مى باشد بنابراين، حركات و سكنات و كار و كردار بشر، سازنده حيات معنوى و پديد آرنده قدرت روحى است كه نتيجه آن سعادت و تعالى انسان و يا شقاوت و بدبختى او است. دستورات اسلامى و نواميس دينى هرچند در ظاهر به صورت يك رشته اعمال فردى و يا اجتماعى برگزار مى گردد، امّا همين دستورات، يعنى عمل به واجبات و ترك محرمات، در روح انسان، كمالاتى پديد مى آورد و در پس پرده حس، ذخيره مى سازد، و اين واقعيت روحى و معنوى است كه سازنده شقاوت و سعادت، و پديد آرنده برخى از نعمت هاى بهشتى و نقمت هاى دوزخى مى گردد.
در پس پرده زندگى ظاهرى (هنگامى كه زندگى ظاهرى، با رعايت نواميس دينى و قوانين الهى توأم باشد)«واقعيتى است زنده وحياتى است معنوى كه سرچشمه تمام خوشبختى ها است»واين واقعيت همان«ولايت»است كه در افراد انسان به طور متفاوت پديد مى آيد و مبدأ يك سلسله آثار شگرف مى گردد.
گروهى، اسرار دستورهاى اسلامى را در مسائل زندگى خلاصه مى كنند، تصور مى نمايند كه اين دستورها تنها براى زيستن است، ديگر توجه ندارند كه اين دستورها علاوه بر اين، نتيجه ديگرى نيز در بردارند و آن اين كه انسان در پرتو اين دستورات عملى و اجتماعى، موفق مى گردد، كه روح خويش را از صفات زشت پاك سازد، و قرب معنوى و كمال وجودى پيدا كند.
انسان در سايه عبوديت وبندگى خدا و اخلاص در عبادت، براى خود سيرى در تكامل باطنى دارد كه ربطى به زندگى فردى و اجتماعى او ندارد، و اين سير از حدود جسم وماده بيرون است، و هر فردى در اين سير معنوى خود، به فراخور حال خويش مقاماتى را به دست مى آورد كه چه بسا آنها را در
اين جهان و يا پس از مرگ مشاهده مى نمايد.
همان طور كه روح، بر تن اثر مستقيم دارد، مثلاً در موقع استيلاء ترس، چهره انسان زرد مى گردد و هنگام خجلت، صورت او برافروخته مى شود، همچنين اعمال ما در روح و روان ما اثر و واقعيتى از خود پديد مى آورد، و اساس يك رشته صفات ثابت و متغير مى گردد و چگونگى زندگى ما، در آينده در گرو همين آثارى است كه اعمال نيك و بد ما، در روان ما از خود به يادگار مى گذارد.
افرادى كه تحت مراقبت پزشكى قرار دارند و دستورات لازم ورزشى يا غذايى و دارويى را به كار مى بندند، تصور مى كنند كه يك رشته كارهاى ساده اى را انجام مى دهند ولى نمى دانند كه اين تمرين ها، چه آثارى در جسم و تن و روح و روان آنان به يادگار مى گذارد، هنگامى كه دوران مراقبت به پايان مى رسد و به گذشته خود مى نگرند متوجه مى شوند كه نتايج ارزنده اى در درون خود كسب و ذخيره كرده اند.
فرد بيمار، دستورهاى پزشك را يكى پس از ديگرى به كار مى بندد و به ظاهر مى انديشد كه دارويى مى خورد ولى از آن غافل است كه اين داروها چه آثار نيكى در مزاج او پديد مى آورد، وقتى دوران نقاهت به آخر رسيدمى فهمد كه در طول بيمارى با مصرف دارو و خوردن غذا چگونه تندرستى خود را ذخيره كرده است.
دستورهاى شرايع آسمانى و وظايفى كه خداوند براى بندگان خود تعيين كرده است از اين قاعده مستثنى نيست. عبادات ووظايف ظاهرى خود به خود مورد علاقه شارع نيست و اگر اسلام انجام دادن آنها را خواسته است به خاطر يك رشته آثارى است كه در درون انسان پديد مى آورد، به خاطر قربى است كه نسبت به حضرت حق پيدا مى كند و تكاملى است كه به وجود او مى بخشد،
افراد با ايمان از نخستين لحظه اى كه دستورهاى دينى خود را به كار مى بندد ناخود آگاه، گام در صراط تكامل نهاده و صفات و ملكات را در باطن ذخيره مى كنند به طور مسلم كمال روحى افراد يكسان نخواهد بود و مقاماتى كه در اين راه به دست مى آورند متفاوت مى باشد زيرا اطاعت وبندگى آنان يك نواخت نيست.
بندگى خدا يا نزديكى به كانون كمال
جاى بحث و گفتگو نيست كه اطاعت خدا، مايه قرب الهى و مخالفت با دستورهاى اومايه دورى از اوست، اكنون بايد ديد مقصود از اين قرب كه به معنى نزديكى است چيست؟
هرگز نمى توان گفت كه مقصود از اين قرب، نزديكى از نظر مكان است زيرا خداوند جهان، جسم وجسمانى و داراى مكان نيست، كه بنده اى از نظر مكان به او نزديكتر گردد در حالى كه او به ما از خود ما نزديك تر است[1]همچنين هدف از اين قرب، تقرب مقامى و اجتماعى نيست چنانكه مى گويند معاون از همه كس به وزير نزديك تر و درنزد او مقرب تر است، بلكه اين تقرب يك نوع قرب معنوى است و به كار بردن لفظ«قرب»در اين مورد يك نوع مجاز است و به حكم مناسبتى كه اين قرب، با قرب مكانى دارد در اين معنى به كار مى رود.
تقرب به خدا، نه قرب مكانى است و نه قرب اجتماعى ومجازى بلكه واقعيتى است حقيقى كه بندگان خدا در پرتو اطاعت وعبادت و اخلاص در عمل، آن را به دست مى آورند و از درجات تكامل بالا مى روند و به خدا نزديك تر مى شوند و فاصله ها را كمتر مى كنند.
ممكن است سؤال شود كه هرگاه خدا مكان ندارد و يك چنين تقرب
[1](نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيهِ مِنْ حَبْلِ الوَريدِ)(ق/16).
ارتباطى به قرب اجتماعى ندارد پس مقصود از قرب الهى،و نزديك شدن به خدا چيست؟
پاسخ سؤال اين است كه خداوند جهان، كمال مطلق و نامحدود است و پويندگان راه عبوديت و بندگى در پرتو كمالاتى از اين راه به دست مى آورند سرانجام حائز كمال مى شوند و از ديگران كه فاقد اين نوع كمالند، مقرب تر و نزديك تر مى گردند.
در جهان آفرينش هر كسى به تناسب كمال وجود خويش، قربى به ذات پروردگار دارد ولى هر فردى از نظر وجود كامل تر باشد به ذات الهى كه كمال محض و نامتناهى است، مقرب تر و نزديك تر خواهد بود.
به طور مسلم فرشتگان در پرتو كمالى كه دارند از بسيارى از موجودات جهان مقرب تر و نزديكترند، از اين جهت گروهى از آنان حاكم و مطاع وگروهى ديگر مطيع و فرمانبر هست.
انسان كه از نظر مرتبه وجودى در درجه اى بالاتر قرار دارد از جماد و نبات وحيوان به خدا نزديك تر است ومقياس در نزديكى و دورى همان، كمال وجودى است كه او را به كانون كمال مطلق نزديك تر ساخته و مى سازد.
انسان علاوه بر اصول كمالى كه به حكم ضرورت در وجود او است، بسيارى از كمالات را از راه عبوديت وبندگى و انجام وظايف دينى مى تواند به دست آورد، و با پيمودن طريق بندگى و اطاعت الهى، درجات قرب و نزديكى به خدا را طى مى كند و از مرحله حيوانى گام فراتر نهاده، وبالاتر از فرشته نيز مى رود.
مقصود از كمال چيست؟
وقتى مى گوييم خداوند كمال مطلق و نامتناهى است مقصود از آن،
همان صفات جمال خدا از قبيل علم و قدرت وحيات و اراده است هرگاه بنده اى در پرتو پيمودن راه اطاعت گام در درجات كمال مى گذارد، از نردبان كمال بالا مى رود مقصود اين است كه كمال وجودى بيشترى به دست آورده، وعلم بيش تر، قدرت زيادتر، اراده اى نافذتر، وحيات جاودانى تر پيدا مى كند در اين صورت مى تواند از فرشته بالاتر و از كمالات بيشترى بهره مند گردد.
بشر پيوسته خواهان آن است كه بر جهان خارج تسلط پيدا كند، و كارى را كه بشرهاى عادى نمى توانند انجام دهند، انجام دهد، گروهى ازمرتاضان از طريق رياضتهاى حرام و آزار دهنده به تقويت نفس و روح پرداخته و قدرتهايى را به دست مى آورند.
امّا راه صحيح كه سعادت هر دو جهان در آن نهفته است، اين است كهراه تذلل و خضوع را در برابر خداى جهان پيش گيرد و با پيمودن راه بندگى، مقامات و قدرت هايى به دست آورده و سرانجام بر خود و جهان مسلط گردد.
پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم)در ضمن حديثى به مقامات بلند سالكان راه حق و پويندگان راه عبوديت و بندگى، اشاره نموده سخن پروردگار را چنين نقل مى فرمايد:
«ما تقرّبَ إلىّ عبد بشىء أحبَّ إلىّ ممّا افترضتُ عليه، وأنّه لَيتقربُ إلىّ بالنافلة حتى أُحبَّه، فإذا أحببتُه كنتُ سمعَه الذى يَسمَع به، و بصَرَه الذى يُبصر به، و لسانَه الذى ينطق بها، و يدَه الّذى يبطش بها، إن دَعانى أجبتُه، و إن سألنى أعطيتُه».[1]
«هيچ بنده اى به وسيله كارى، نسبت به من تقرب نجسته كه محبوب تر از
[1]در اصول كافى، ج1، ص 352 اين حديث با سند صحيح نقل شده است.
انجام فرايض بوده باشد (آنگاه فرمود) بنده من با گزاردن نمازهاى نافله آن چنان به من نزديك مى شود كه او را دوست مى دارم وقتى او محبوب من شد، من گوش او مى شوم كه با آن مى شنود، وچشم او مى شوم كه با آن مى بيند . و زبان او مى گردم كه با آن سخن مى گويد و دست او مى شوم كه با آن كار صورت مى دهد، هرگاه مرا بخواند اجابت مى كنم، واگر چيزى از من بخواهد مى بخشم».
دقت در اين حديث ما را به عظمت كمالى كه انسان در سايه انجام فرايض و نوافل پيدا مى كند، به خوبى رهبرى مى كند زيرا قدرت درونى او به پايه اى مى رسد كه در پرتو موهبت هاى الهى صداهايى را كه با نيروى عادى نمى شنود، مى شنود، صور و اشباحى را كه با ديدگان عادى نمى بيند، مى بيند، بالأخره خواسته هاى او جامه عمل پوشيده، حاجت هاى او برآورده مى شود خلاصه دوست خدا مى شود وعمل او، عمل خدايى مى گردد.
جاى شك نيست كه خدا چشم و گوش ندارد، بلكه مقصود از اين كه خدا چشم و گوش او مى گردد، اين است كه ديده او در پرتو قدرت الهى نافذتر، وگوش او شنواتر و قدرت او گسترده تر مى گردد.
پيامبر گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم)براى انسان، استعداد و لياقت بس شگرفى معرفى مى كند و عبوديت و بندگى را يگانه راه سالم و صحيح براى كسب بينش هاى ژرف و شنوايى هاى بلند، ديگر كمالات مى شمارد و بس.
در كتابهاى اخلاق و سير و سلوك جمله معروفى وجود دارد كه غالباً به طور غير صحيح تفسير مى شود و آن اين كه مى گويند:«العبوديّةُ جوهرة كنهُها الرّبوبية»بندگى و پيمودن راه قرب به خدا، گوهرى است كه نتيجه آن خداوندگارى و كسب قدرت و توانايى بيشتر است.
مقصود از ربوبيت در اين جمله خدايى نيست ، زيرا هيچ گاه بشر
«ممكن»نمى تواند از حدود امكانى تجاوز كند، بلكه مقصود از آن خداوندگارى وكسب كمالات بيشتر و قدرت و نيروهاى بالاتر است.
آثار تكوينى بندگى خدا
اكنون ما به آثار شگرف عبوديت و بندگى در نتيجه پيمودن صراط مستقيم الهى اشاره مى كنيم و به اتكاى آيات قرآنى، تسلط انسان خداپرست را بر نفس و روح، جسم و تن، و عالم و جهان ثابت مى كنيم.
بندگى داراى آثار ياد شده در زير است:[1]
1. بندگى خدا نفس را مهار مى كند
نخستين اثر عبوديت، تسلط انسان بر خواهش هاى نفسانى وهواها و هوسها اين است، نفس امّاره مهار شده و روح انسانى بر نفس ولايت پيدا مى كند و فرد، از نظر كمال روحى به پايه اى مى رسد كه مى تواند اختيار نفس اماره را به دست بگيرد، يك چنين فرد كنترل نفس و خواهشهاى آن را به دست مى گيرد و از اين حقيقت به جمله«ولايت بر نفس»تعبير مى كنند.
در آيات قرآن به اين مرحله از ولايت اشاره شده است چنان كه مى فرمايد:
(...إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الفَحْشاء وَ المُنْكَر...).(عنكبوت/45)
«نماز انسان رااز بديها و منكرها باز مى دارد».
يعنى نماز در انسان حالتى به وجود مى آورد كه در پرتو آن، فرد نمازگزار
[1]در اين بخش هفت اثر بارز براى عبوديت و بندگى ياد شده است كه جملگى عبارتند از: تسلط بر نفس، 2. بينش خاص، 3. تسلط بر افكار پراكنده، 4. تخليه بدن از روح، 5. تصرف در بدن، 6. تصرف در جهان، 7. رؤيت اجسام لطيفه و تا آخر بخش مجموع اين آثار مورد بررسى قرار مى3گيرد چيزى كه هست اثر ششم به طور گسترده مطرح شده است.
از گناه باز مى ماند.
(...كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعلَّكُمْ تَتَّقُون). (بقره/183)
«روزه را بر شما بسان پيشينيان واجب كرديم تا پرهيزگار شويد».
روزه يك نوع عبوديت و بندگى براى ذات اقدس الهى است كه پديد آرنده تقوى و تمالك نفسانى و خويشتن دارى از گناه است و نتيجه آن ولايت بر نفس و هواها و هوسها است.
2. بينش خاصى بر انسان مى بخشد
از مزاياى عبوديت اين استكه انسان در سايه صفا و روشنايى، بينش خاصى پيدا مى كند، حق و باطل را به روشنى تشخيص مى دهد، و هرگز گمراه نمى شود. چنان كه مى فرمايد:
(يا أَيُّهَا الّذينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللّه يَجْعَلْ لَكُمْ فُرقاناً...).(انفال/29)
«هرگاه پرهيزكار باشيد خدا براى شما نيرويى مى بخشد كه با آن بين حق و باطل به خوبى تميز مى دهيد».
مقصود از«فرقان»همان بينش خاصى است كه سبب مى گردد كه انسان حق و باطل را خوب بشناسد.
در آيه ديگرمى فرمايد:
(وَ الّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا...).(عنكبوت/69)
«كسانى كه در راه ما سعى و كوشش كنند آنان را به راه خويش رهبرى مى كنيم».
و در آيه سوم مى فرمايد:(يا أَيُّها الّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَآمِنوا بِرَسُولِهِ يُؤتِكُمْ كِفْلَينِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ...). (حديد/28)