کتاب اصالت روح از نظر قرآن

آيه نخست:

شهيدان به آنان كه نپيوسته اند نويد مى دهند:

1.(وَ لا تَحْسَبَنَّ الّذِينَ قُتِلُوا فِى سَبِيلِ اللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ ربِّهِمْ يُرْزَقُونَ).

«گروهى را كه در راه خدا كشته شده اند، مرده مپنداريد، آنان زندگانند، كه نزد پروردگار خود روزى مى خورند».

2.(فَرِحينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ اَلاّ خوفٌ عليهِمْولا هُمْ يَحْزَنُون).

«از آنچه خدا از كرم خود به آنان داده است خوشحال و شادمانند به گروهى كه پشت سر آنان قرار دارند بشارت مى دهند كه براى آنان ترس و اندوهى نيست».

3.(يَسْتَبْشِروُنَ بِنِعْمَة مِنَ اللّهِ وَفَضْل وَأَنّ اللّهَ لا يُضيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنين)(آل عمران/169ـ171).

«به وسيله نعمت وكرم الهى شادمانند خداوند پاداش افراد با ايمان را ضايع نمى كند».

براى روشن شدن حقيقت خلاصه آنچه را كه از اين سه آيه استفاده مى شود، يادا ور مى شويم:

1. آيه نخست به روشنى مجاهدان و شهيدان راه حق را زنده مى خواند و با صراحت كامل مى گويد:(أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ).

2. براى اين كه روشن شود كه مقصود از اين حيات، حيات مجازى به معنى بقاى نام و نشان آنان در قلوب و نفوس مردم نيست، خدا يكى از آثار حيات را كه روزى خوردن است يادآور مى گردد و از اين طريق احتمال حيات مجازى را از ميان مى برد.

3. در آيه دوم يكى ديگر از آثار حيات را كه همان فرح و شادى است و از امور نفسانى و وجدانى به شمار مى رود، يادآور شده و مى فرمايد: آنان به نعمت هايى كه خداوند در اختيار آنان نهاده است. شاد و مسرورند آنجا كه فرمود:

(فَرِحينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلهِ).

«به آنچه كه خداوند از روى كرم خود لطف كرده خوشحال مى باشند».

آنان نه تنها از نعمتى كه به آنان داده اند خوشحالند بلكه نسبت به ديگر مجاهدان راه حق كه هنوز شربت شهادت ننوشيده اند بشارت مى دهند كه براى آنان در اين مرحله ترس و اندوهى نيست و اين حقيقت را خداوند با جمله ياد شده در زير بيان كرده و مى گويد:(يَسْتَبْشِرُونَ بِالّذينَ لَمْ يَلْحَقوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّخَوفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُون).

موضوع قابل تجزيه و تحليل معنى لفظ(يستبشرون)است زيرا كليد حل اين مسئله تعيين مفاد اين لفظ است اين لفظ را مى توان به سه نوع معنى كرد كه روشن تر آن ها، معنى اول است اينك هر سه احتمال:

احتمال اوّل:يستبشرون: يبشّرون

معنى روشن لفظ(يستبشرون)اين است كه بگوييم شهيدان را ه حق به گروهى كه به آنان نپيوسته اند، بشارت مى دهند (و مى گويند) كه براى آنها ترس واندوهى نيست.

در اين جا لفظ«استبشر»به معنى«بشّر»(ماضى باب تفعيل) است و در لغت عرب اين لفظ در اين معنى به كار مى رود و فرهنگ نويسان زبان عربى به صحّت چنين استعمال، تصريح كرده اند. اينك به گوشه اى از كلمات آنان اشاره مى كنيم.

ابن منظور مؤلف لسان العرب كه از فرهنگهاى اصيل زبان عرب است مى گويد:«استبشره»كبشّره.

در تاج العروس كه به صورت شرحى بر قاموس نوشته شده است مى نويسد:«استبشره»كبشّره.

در منتهى الارب كه به شكل ترجمه قاموس است مى نويسد«استبشار»مژده دادن.

در اقرب الموارد مى گويد:«استبشر به أى أبشر و استبشره واستبشر به أى بشّره».

در المعجم الوسيط كه اثر مجمع لغت عربى است مى گويد:«استبشر فلاناً بشره».[1]

شما اگر ديگر فرهنگ هاى لغت عرب را ملاحظه فرماييد نظاير اين نصوص را مى بينيد و همگى به روشنى مى گويند كه لفظ«استبشار»كه خود طبعاً فعل (لازم) است به صورت (متعدى) نيز به كار مى رود و در تعديه آن گاهى از لفظ (با) استفاده مى كنند، گاهى بدون آن و در آيه مورد بحث، با حرف (با) به كار رفته است. و حقيقت بشارت دادن با سه چيز قائم است كه هر سه را مى آوريم:

1. مبشّر، به كسر شين: بشارت دهنده.

2. مبشر، به فتح شين: بشارت داده شده.

3. مبشّر به: پيام بشارت.

[1]براى آگاهى از نصوص و متون كلمات آنان به مدارك زير مراجعه فرماييد: لسان العرب، ج1 ص 261، تاج العروس، ج3، ص 43، منتهى الارب، ج1، ص 83، اقرب الموارد، ج1 ص44، المعجم الوسيط، ج1، ص 57.

و هر سه در آيه به روشنى ذكر گرديده است.

آن گروه از مجاهدان كه جام شهادت نوشيده اند مبشّر و بشارت دهنده مى باشند و اين حقيقت با جمله و يستبشرون بيان گرديده است.

آن گروه از مجاهدان كه در راه جهاد گام برداشته و هنوز به آنان نپيوسته اند مبشَّر و طرف بشارت هستند، و اين مطلب با جمله(بِالّذين لم يَلْحَقوا)بيان شده است پيام بشارت، با جمله(ألاّخَوفٌ)... طرح شده است ولى غالباً پيام بشارت با لفظ (با) بيان مى گردد خصوصاً كه مايه بشارت به لفظ مفرد گفته شود مانند:(فَبَشَّرناهُ بِغُلام حَلِيم)(صافات/101). ولى در آيه به صورت جمله آمده است، طبعاً در اين موارد لفظ«يقولون»و امثال آن در تقدير گرفته مى شود تقدير اين لفظ در زبان عرب و در قرآن مجيد در موارد بيان اوصاف و احوال افراد، فراوان است.

در اين صورت مفاد آيه اين است: كه شهيدان راه حق آن چنان غرق نعمت والطاف الهى مى باشند كه به دوستان ديگر خود كه قدرى عقب مانده اند بشارت مى دهند كه آنها در فراسوى جهان، جايگاهى بس منيع و زندگانى بدون دغدغه، بدون خوف و ترس، بدون غم و اندوه دارند پس هرچه زودتر به چنين مقام و نعمت بشتابند.

با ملاحظه مورد آيه كه به عنوان تشويق مردم به جهاد در«سبيل اللّه»وارد شده است واين كه مردم تصور نكنندكه مرگ آنان پايان زندگى است بلكه بدانند كه در آن جهان، زندگى بهتر دارند، روشن مى شود مفاد صحيح آيه همين است و بس.

احتمال دوم:

گاهى گفته مى شود كه معنى آيه اين است كه شهيدان راه حق به وجود

چنين افرادى كه به آنها نپيوسته اند خوشحال و شادمان ومسرورند.

در قرآن مجيد، اين لفظ در اين معنى زياد به كار رفته است مانند:(يَسْتَبْشِرُونَ بِنعْمَة مِنَ اللّهِ وَ فَضْل)(آل عمران/171):«و با نعمت و كرم الهى خوشحالند»(فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعكُمُ الّذى بايَعْتُمْ...)(توبه/111):«به وسيله معامله اى كه كرده اند خوشحال و شادمانند».

اين احتمال در تفسير آيه صحيح و يا دقيق نيست زيرا لفظ (با) در آيه به لفظ (الذين) وارد شده است كه مقصود از آن مجاهدان راه خدا است كه هنوز جام شهادت ننوشيده اند و چنين افراد نمى توانند مايه خوشحالى و شادمانى باشند. در صورتى كه در دو آيه مورد استشهاد حرف (با) بر نعمت و يا بيع وارد شده كه مى توانند مايه سرور و سبب شادمانى باشند.

به عبارت ديگر: صحيح است بگوييم آنان به نعمت الهى شادمانند و خرسند ولى هرگز صحيح نيست بگوييم آنان به وسيله كسانى كه هنوز به آنان نپيوسته اند شادمانند و يا به وسيله آنان طلب شادى و خرسندى مى كنند. اصولاً لفظ(لَم يَلْحَقوا)كنايه از اين است كه دسته دوم هنوز به نعمت نرسيده اند در اين صورت صحيح نيست كه گفته شود كه دسته نخست كه بر سر مائده نعمت نشسته اند به وجود كسانى كه هنوز به چنين نعمتى نرسيده اند خوشحال و شادمانند، مگر اينكه در كلام چيزى را مقدّر كنيم مثلاً بگوييم به حسن حال آنان در آينده طلب شادى مى كنند وچنين تقديرى خلاف ظاهر است.

احتمال سوم:

لفظ استبشر از باب استفعال است، مفرد مجرد آن (بشر) است كه مفيد معنى بشارت مى باشد در اين صورت معنى آن طلب بشارت است مانند استخرج كه به معنى طلب خروج است و معنى آيه چنين است شهيدان راه خدا

نسبت به كسانى كه به آنان نپيوسته اند در انتظار و تكاپوى بشارت هستند و انتظار مى كشند كه بشارتى برسد كه آنان نيز جام شهادت را نوشيدند و به آنان پيوستند.

جمله(أَلاّ خَوفٌ عَليهِم)بيانگر علّت چنين انتظار و طلب آن است زيرا مى دانند كه براى چنين گروه بيم و اندوهى نيست و به عبارت روشنتر: معنى حقيقى باب استفعال، طلب مفاد لفظى است كه به باب استفعال رفته است، مثلاً اگر«خرج»به باب استفعال برود معنى آن طلب خروج خواهد بود واگر (بشر) كه معنى بشارت داد به آن باب برود، طبعاً مفاد آن طلب همان معنى خواهد بود و در نتيجه معنى (استبشر) اين خواهد بود كه، شهيدان راه حق در طلب وصول بشارت نسبت به كسانى كه به آنان نپيوسته اند، هستند و مترصد آن مى باشند كه خبرى برسد كه آنان نيز شهيد شدند البته نتيجه چنين طلب با طلب خرسندى و شادمانى نيز همراه هست، آدمى كه در طلب وصول خبر مسرت بخش باشد قطعاً، در طلب خرسندى نيز خواهد بود.

اگر معنى«استبشر»نيز همين باشد، گواه بر اين است كه در انتظار وصول خبر دوستان خود هستند كه آنان نيز به آنها پيوسته اند. در اين صورت ارتباط مستقيم ثابت نمى شود، بلكه ارتباط غير مستقيم و مشروح آن را در ضمن دفاع از اشكالات مى خوانيد.

در ميان مفسران، مؤلف المنار در تفسير و توضيح اين لفظ بيش از ديگران دقت كرده است و مطابق آنچه كه بيان گرديده تفسير نموده است ويادآور شده است كه امام رازى نيز اين لفظ را چنين معنى كرده است.[1]

تا اين جا مفاد آيه روشن گرديد و معلوم شد كه آيه دو احتمال (اوّل و سوم) بيش ندارد و احتمال دوم به قوّت معنى اوّل نيست. اكنون به پاسخ يك

[1]به تفسير المنار، ج4، ص 235 مراجعه فرماييد.

رشته سؤالها مى پردازيم:

پاسخ يك رشته پرسش ها

1. از كجا معلوم اين حيات، حيات حقيقى باشد؟

پاسخ: در خود آيه ها قراينى گواهى مى دهند كه مقصود از آن حيات واقعى است و اين قراين را يادآور شديم ديگر تكرار نمى كنيم.

2. آيه ها مخصوص شهداى بدر و اُحد است

اين دو آيه درباره شهداى بدر و اُحد وارد شده است شامل حال ديگران نيست.

پاسخ: درست است كه مورد نزول آيه ها شهيدان اين دو واقعه اند امّا مورد مخصص نيست، خصوصاً كه ظاهر آيه نخست اين است كه ملاك حيات آنان«قتل فى سبيل اللّه»است و اين ملاك درباره تمام شهيدان راه خدا موجود است.

3. اين آيه ها گواه بر زنده بودن است نه بر وجود ارتباط

اين آيه ها مى رساند كه آنان حىّ و زنده اند و اين مطلب منكر ندارد، آنچه مهم است كه ثابت شود كه آنان با افرادى كه در اين جهان زندگى مى كنند ارتباط دارند و ما را مى بينند و صداى ما را مى شنوند و تنها زنده بودن آنها در اثبات مدعا كافى نيست؟ و به عبارت روشن تر: مورد بحث، حيات و ممات شهيدان راه حق نيست زيرا يك فرد مسلمان پس از ملاحظه اين آيات و آيات ديگر، نمى تواند منكر حيات حقيقى آنان باشد، بلكه مورد بحث، آگاهى آنان از وضع حال ما است و اين دو آيه كافى در اثبات اين قسمت نيست.

پاسخ اين سؤال روشن است زيرا:

اوّلاً: اين گروه منكر حيات چنين افرادند به دليل اين كه آنان با آيه:(إِنّكَ

لا تُسْمِعُ المَوتى)و مانند آنها استدلال مى كنند و مدّعى هستند كه مردگان قابل اسماع نيستند و ما نيز در آينده دلايل آنان را نقل كرده و پاسخ خواهيم گفت.

ثانياً: توضيحى كه در باره لفظ (استبشر) داديم جواب گوى اين پرسش هست زيرا در گذشته گفتيم مفاد صحيح آيه اين است كه شهيدان راه خدا، به گروه هاى ديگر كه هنوز در ميدان جهاد مشغول فداكارى هستند بشارت مى دهند و مى گويند براى آنان ترس و اندوهى نيست چه ارتباطى بالاتر از اين كه پيام مى دهند و وضع ديگر مجاهدان را در سراى ديگر با جمله:لا خوف... تشريح مى كنند.

اصولاً ممكن نيست كه مبشِّر (بشارت دهنده) بدون برقرارى ارتباط به مبشَّر(بشارت داده شده) بشارت و شادباش بگويد و در مفاد«تبشير»چنين ارتباطى نهفته است، حالا فايده اين پيام چيست؟ وچرا مجاهدان چنين پيام را نمى شنوند درباره آن بحثى نمى كنيم زيرا هدف تعيين حدود مفاد آيه است، نه دفاع از مفاد آيه.

به عقيده قرآن، سراپاى جهان چشم و گوش، احساس و بيدارى است، اما ما هرگز آن را احساس نمى كنيم چنان كه مى فرمايد:

(...وَ إِنْ مِنْ شَىْء إِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبيحَهُمْ...). (اسراء/44)

«همه چيز خدا را تسبيح مى گويد و ما تنزيه آنها را نمى فهميم».

از اين جهت نبايد انتظار داشته باشيم كه همگى چنين سروش هاى غيبى و پيام هاى آسمانى را كه شهيدان راه حق مى دهند بفهميم.

بنابر معنى نخست، وجود ارتباط روشن است، امّا بنابر معنى ديگر: (معنى سوم) يعنى اينكه شهيدان راه خدا در انتظار خبر بشارت آميزى هستند تا آنان را از وضع مجاهدان آگاه سازد و از پيوستن آنان به اين گروه اطلاع دهد،