قدرت بر تصرف در بدن
قدرت بر تصرف در دنیای بیرون
آیا از این بالاتر هم هست؟ بله، اگر شما وحشت نمیکنید، بالاترش هم هست. آن مرحله بالاتر، آن قدرتی است که بندهای در اثر بندگی و عبودیت خداوند و در اثر قرب به ذات اقدس الهی و در اثر نزدیک شدن به کانون لایتناهای هستی میتواند در دنیای بیرون خودش هم تصرف کند، میتواند چوبی را تبدیل به اژدها کند، میتواند قرص ماه را دو نیم کند، میتواند تخت بلقیس را در یک چشم به هم زدن از یمن به فلسطین احضار کند. بله میتواند.العبودیة جوهرة کنهها الربوبیة. اما این مراحل از ما خیلی دور است، ما همان مرحله خودمان را صحبت کنیم.
ما که اینجا امشب آمدهایم نشستهایم، گذشته از اینکه امشب از شبهای احیاء است و باید احیاء بشود، ولی این شب به یک اعتبار یک میمنتی پیدا کرده است و به یک اعتبار یک شئامتی. اما به آن اعتبار که شئامت است (مقدّم ذکر میکنم)، در مثل این شبی مردی مثل علی بن ابی طالب را ما از دست دادهایم. و اما میمنت، برای اینکه رفتن علی بن ابی طالب یک رفتن عادی نیست، یک رفتنی است که واقعاً «مبارک باد» دارد؛ همینطور که صعصعة بن صوحان عبدی در همان شب دفن امیرالمؤمنین وقتی که آمد بالای قبر امیرالمؤمنین ایستاد (او و چند نفر معدود بودند که حضرت مجتبی سلام اللَّه علیه از خواص نزدیک حضرت امیر خواسته بود بیایند) گفت چه خوب زندگی کردی و چه عالی مردی! هم شب احیاء است، هم شبی است که تعلق دارد به امیرالمؤمنین علی علیه السلام. علی نسبت به دیگران چه مزیتی دارد که شما اینقدر
شیفته علی هستید؟ علی با شما چه قوم و خویشی دارد؟ هیچ. علی با شما چه روابط مادی داشته است؟ هیچ گونه روابط مادی نداشته است. مزیت و خصوصیت علی چیست؟ خصوصیت علی عبودیت و بندگی است. یک بنده صالح کامل خداست، بندهای است که جز در موضوع بندگی در موضوع دیگری نمیاندیشد، بندهای است که تمام آن مراحل ربوبیت و تسلطی که عرض کردم به حد اعلی طی کرده است، بندهای است که همیشه خدا را در اعمال خودش حاضر و ناظر میبیند.
چه عالی مینویسد به مالک اشتر نخعی! فرمان علی به مالک اشتر که در نهج البلاغه هست یکی از معجزات اسلام است. انسان حیرت میکند، در چهارده قرن پیش، در میان چنان قوم بدوی و وحشی یک چنین دستورالعمل اجتماعی عظیم و بزرگ [صادر شود] که انسان خیال میکند در قرن نوزدهم و بیستم یک عده فلاسفه نشستهاند تنظیم کردهاند. من نمیدانم این مردمی که دنبال معجزه میگردند، خیال کردهاند معجزه منحصر است به اینکه یک عصا اژدها بشود؟ آن معجزه برای عوام است. برای مردم عالِم دعای کمیل و دعای ابوحمزه ثمالی و مناجات شعبانیه معجزه است، فرمان علی به مالک اشتر معجزه است. در آنجا اینجور مینویسد:
مالک! خیال نکن حالا که رفتهای در کشور مصر، چون والی و مافوق این مردم هستی و مردم را رعیت خودت میپنداری، بنابراین مثل یک گرگ درنده هر کاری که دلت میخواهد بکنی؛ نه، چنین نیست. مردم را تقسیم میکند: آن که مسلمان است برادر دینی توست و آن هم که مسلمان نیست انسانی است همنوع تو. بعد در آخرش- که شاهد کلامم اینجاست- میفرماید: مالک!فَانَّک فَوْقَهُمْتو البته در بالادست رعیت خودت قرار گرفتهای، آنها محکومند و تو حاکم، اماوَ والی الْامْرِ عَلَیک فَوْقَکآن کسی که این فرمان را به نام تو نوشت و این ابلاغ را برای تو صادر کرد که من باشم، بالاسر توست؛ مراقب تو هستم، اگر دست از پا خطا کنی مجازاتت میکنم.وَاللَّهُ فَوْقَ مَنْ وَلّاک[1]و ذات اقدس پروردگار در بالای سر آن کسی است که تو را حاکم مردم مصر کرد؛ خدا در بالاسر علی است و علی همیشه از خدای خودش میترسد مبادا دست از پا خطا کند.
[در ارتباط با] مرحله دوم که مرحله تمرکز خیال و فکر است، دیگر چه از این
[1]نهج البلاغه فیض الاسلام، ص 993.
بالاتر که علی در نماز میایستد، آنچنان مستغرق در خدا و عبادت میشود که تیری که به پای مبارکش فرورفته است و در حال عادی اگر بخواهند بیرون بیاورند رنج میبرد و شاید بیتابی میکند، در حال نماز از بدنش بیرون میکشند و حس نمیکند. علی که علی است به واسطه این جهات است. علی به مرحلهای رسیده است که طی الارض و اینجور مسائل برای او آب خوردن است. شنیدهام یک آدم جاهل نادانی گفته است برای یک آدم یک متر و نیمی یا دو متری (یعنی العیاذ باللَّه علی بن ابی طالب)، برای دو متر قد آمدهاند اینهمه فضائل و معجزات ساختهاند! مرده شور عقل اینها را ببرد. اینها خیال کردهاند اینجور مسائل با هیکل درست میشود. بنابراین کسی که قدش دو متر است او باید یک اثر بیشتری داشته باشد. از نظر اینجور آدمها اگر معجزهای در دنیا وجود داشته باشد مال «عوج بن عُنُق» است چون هیکلش خیلی بزرگ بوده. اینها چرا انسان را نمیخواهند بشناسند؟! چرا خدا را نمیخواهند بشناسند؟! چرا تقرب به خدا را نمیخواهند بفهمند؟! چرا معنی عبودیت را نمیخواهند بفهمند؟! اگر کسی گفته «ولایت تکوینی» یعنی این؛ نگفته خدا کار عالم را العیاذ باللَّه به یک انسان واگذار کرده و خودش رفته گوشهای نشسته. چنین چیزی محال است. ولایت تکوینی یعنی اصلًا قدم اول عبودیت ولایت است ولی درجه به درجه. (ولایت یعنی تسلط و قدرت.) درجه اولش این است که مالک این دست میشوید، مالک این چشم میشوید، مالک این گوش میشوید، مالک پای خودتان میشوید، مالک غرایز خودتان میشوید. قدم دوم، مالک اندیشه خودتان میشوید، مالک نفس خودتان در مقابل بدن خودتان میشوید. قدم به قدم پیش میروید تا میرسید به آنجا که یک تسلطی هم بر جهان تکوین پیدا میکنید. دیگر این حرفها را ندارد. این حرفها منتهای بیشعوری و بی معرفتی است. ما علی را به این جهت دوست داریم و به این جهت شیفته علی هستیم که در فطرت بشر این موضوع نهفته است. [علی یعنی] آن که از خود بیخود شده است، آن که دیگر خودی در جهان او وجود ندارد، هرچه هست خداست و جز خدا چیز دیگری در بساط او نیست.
علی علیه السلام در بستر شهادت
برویم به عیادت این بنده صالح پروردگار. امشب شب بسیار پراضطرابی است برای فرزندان علی، برای شیعیان و دوستان علی. کم و بیش بسیاری فهمیده بودند که دیگر علی علیه السلام از این ضربت مسموم نجات پیدا نخواهد کرد. همانطور که شنیدهاید علی علیه السلام در جنگ خندق از عمروبن عبدود یک ضربت سختی خورد که بر فرق نازنین علی فرود آمد و سپر علی را شکست و مقداری از فرق امام را شکافت اما به گونهای نبود که خطرناک باشد و در مرحله بعد امام او را به خاک افکند. آن زخم بهبود پیدا کرد. نوشتهاند که ضربت این لعین ازل و ابد در همان نقطه وارد شد که قبلًا ضربت عمروبن عبدود وارد شده بود. شکاف عظیمی در سر مبارک علی پیدا شد. خیلی افراد باز امیدوار بودند که علی علیه السلام بهبود پیدا کند. یکی از فرزندان علی، ظاهراً دختر بزرگوارشام کلثوم، وقتی آمد عبور کند چشمش به عبدالرحمن بن ملجم افتاد، گفتای لعین ازل و ابد! به کوری چشم تو امیدوارم خدا پدرم را شفا عنایت کند. لبخندی زد، گفت من این شمشیر را به هزار درهم خریدهام، شمشیر بسیار کارآمدی است، هزار درهم دادهام این شمشیر را مسموم کردهاند. من خودم میدانم این ضربتی که من بر پدر تو زدم اگر آن را بر همه مردم تقسیم کنند همه مردم میمیرند، خاطرت جمع باشد. این سخن تا حدود زیادی امید فرزندان علی را از علی قطع کرد. گفتند طبیب بیاورید. مردی است به نام هانی بن عمرو سَلولی. ظاهراً این مرد- آنطور که یک وقتی در تاریخ خواندهام- طبیبی بوده است که در همین دانشگاه جندی شاپور که در ایران بوده است و مسیحیهای ایران آن را اداره میکردهاند تحصیلات طبی کرده بود و اقامتش در کوفه بود. رفتند و این مرد را احضار کردند و آوردند تا معاینه کند و بلکه بتواند معالجه کند. نوشتهاند دستور داد گوسفندی یا بزی را ذبح کردند. از ریه او رگی را بیرون کشید، آن رگ را گرماگرم در محل زخم انداخت، میخواست ببیند آثار این سم چقدر است یا میخواست بفهمد چقدر نفوذ کرده است؛ اینها را دیگر من نمیدانم، ولی همین قدر میدانم که تاریخ چنین نوشته است: وقتی که این مرد از آزمایش طبی خودش فارغ شد سکوت اختیار کرد، حرفی نزد؛ فقط همین قدر رو کرد به امیرالمؤمنین و عرض کرد: یا امیرالمؤمنین! اگر وصیتی دارید بفرمایید. اینجا بود که دیگر امید خاندان و کسان علی و امید شیعیان علی قطع شد.
علی علیه السلام کانون مهر و محبت و بغض و عداوت هر دو است. دوستانی دارد سر از پا نشناخته، و دشمنانی دارد الدّالخصام. همینطور که دشمنی مانند عبدالرحمن ملجم دارد، دوستان عجیبی هم دارد. در ظرف نزدیک به دو شبانه روزی که گذشته است، دوستان علی ولولهای دارند، دور خانه علی اجتماع کردهاند و همه اینها اجازه میخواهند از علی عیادت کنند و همه میگویند یک بار به ما اجازه بدهید جمال مولای خودمان را زیارت کنیم؛ آیا ممکن است یک بار دیگر ما صدای علی را بشنویم، چهره علی را ببینیم؟ یکی از آنها اصبغ بن نُباته است، میگوید دیدم مردم دور خانه علی اجتماع کردهاند، مضطربند، گریه و ناله میکنند، همه منتظر اجازه ورود هستند. تا دیدم امام حسن علیه السلام بیرون آمد و از طرف پدر بزرگوارش از مردم تشکر کرد که محبت کردهاند. بعد فرمود: ایهاالناس! وضع پدر من وضعی نیست که شما بتوانید با ایشان ملاقات کنید. پدرم از شما معذرت خواهی کرده و فرموده است بروید به خانههای خودتان، متفرق بشوید، چرا اینجا ایستادهاید؟ برای من امکان ملاقات شما میسر نیست. مردم متفرق شدند ولی من هرچه فکر کردم دیدم نمیتوانم بروم، این پای من یارا نمیدهد دور شوم. ایستادم. بار دیگر امام مجتبی آمد، مرا دید، گفت: اصبغ! مگر نشنیدی که من چه گفتم؟ عرض کردم: بله آقا شنیدم.
چرا نرفتی؟ عرض کردم: دل من حاضر به رفتن نمیشود. دلم میخواهد هرجور هست یک بار دیگر آقا را زیارت کنم. رفت و برای من اجازه گرفت. رفتم به بالین امیرالمؤمنین، دیدم یک عصابه زردی یعنی یک دستمال زردی به سر امیرالمؤمنین بستهاند. من تشخیص ندادم که آیا چهره علی زردتر بود یا این دستمال. بعضی گفتهاند مقاومت بدن علی در مقابل ضربت شمشیر و این مسمومیت یک امر خارق العاده است؛ علی القاعده باید علی به ضرب همان شمشیر از دنیا میرفت. در این لحظات آخر، علی گاهی بیهوش میشد، گاهی به هوش میآمد. وقتی به هوش میآمد باز زبان مقدسش به ذکر خدا و نصیحت و موعظه جاری بود؛ چه نصایحی، چه مواعظی، چه سخنانی! دیگر در آن وقت غیر از اولاد علی کسی کنار بستر علی حاضر نبود.
ذکر مصیبت من همین یک کلمه است. اطفال علی دور بستر علی را گرفتهاند، میبینند آقا گاهی صحبت میکند و گاهی از حال میرود. یک وقت صدای علی را شنیدند، مثل اینکه با کسی حرف میزند، با فرشتگان حرف میزند:ارْفَقوا مَلائِکةَ
رَبّی بیفرشتگان پروردگارم که برای قبض روح من آمدهاید! با من به مدارا رفتار کنید. یکمرتبه دیدند صدای علی بلند شد:اشْهَدُ انْ لا الهَ الَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَریک لَهُ وَ اشْهَدُ انَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسولُهُ الرَّفیقُ الْاعْلیالرَّفیقُ الْاعْلی. اینها سخنان علی بود:
شهادت میدهم به وحدانیت خدا، شهادت میدهم به رسالت پیغمبر. جان به جان آفرین تسلیم کرد. فریاد شیون از خانه علی بلند شد ...[1]
[1][چند ثانیهای از پایان سخنرانی روی نوار ضبط نشده است.]
3عبادت و دعا
یا ایهَاالَّذینَ امَنُوا اذْکرُوا اللَّهَ ذِکراً کثیراً.وَ سَبِّحوهُ بُکرَةً وَ اصیلًا[1].
ما در تعبیرات اسلامی خودمان گاهی چیزهایی میبینیم که برای بعضی از افراد در موضوع عبادت سؤالاتی به وجود میآورد. مثلًا در مورد نماز به ما میگویند که پیغمبر اکرم فرمود و یا ائمّه اطهار فرمودند (چون هم در کلمات رسول اکرم هست و هم در کلمات ائمّه):الصَّلوةُ عَمودُ الدّین[2]نماز عمود خیمه دین است. یعنی اگر دین را به منزله یک خیمه برپاشدهای بدانیم که هم چادر دارد و هم طناب و هم حلقه و هم میخی که به زمین کوبیدهاند و هم عمودی که آن خیمه را برپا نگاه داشته است، نماز به منزله عمود این خیمه برپاشده است. و مخصوصاً در حدیث نبوی که رسول اکرم بیان فرموده است، همین مطلب به همین شکل که برای شما عرض کردم توضیح داده شده است. درباره نماز وارد شده است:انْ قُبِلَتْ قُبِلَ ما سِواها وَ انْ رُدَّتْ رُدَّ
[1]احزاب/ 41 و 42.
[2]وسائل، ج 3/ ص 23، ح 13.
ماسِواها[1]یعنی شرط قبولی و پذیرش سایر اعمال انسان قبولی نماز است، به اینمعنی که اگر انسان کارهای خیری انجام بدهد و نماز نخواند و یا نماز بخواند اما نماز نادرست و غیرمقبولی که رد بشود، سایر کارهای خیر او هم رد میشود.
شرط قبولی سایر کارهای خیر انسان، قبول شدن نماز اوست. در حدیث دیگر است که:الصَّلوةُ قُرْبانُ کلِّ تَقِی[2]نمونهای از افراط در عبادت
از همان وقتهایی که تصوف هم در دنیای اسلام پیدا شد، ما میبینیم افرادی پیدا شدند که تمام نیروی خودشان را صرف عبادت و نماز کردند و سایر وظایف اسلامی را فراموش نمودند. مثلًا در میان اصحاب امیرالمؤمنین مردی را داریم به نام ربیع بن خُثَیم، همین خواجه ربیع معروف که قبری منسوب به او در مشهد است. حالا این قبر، قبر او هست یا نه، من یقین ندارم و اطلاعم در این زمینه کافی نیست ولی در اینکه او را یکی از زهّاد ثمانیه یعنی یکی از هشت زاهد معروف دنیای اسلام میشمارند شکی نیست. ربیع بن خثیم اینقدر کارش به زهد و عبادت کشیده بود که در دوران آخر عمرش[3]قبر خودش را کنده بود و گاهی میرفت در قبر و لحدی که
[1]. همان، ص 22، ح 10.
(2) نهج البلاغه، حکمت 131.
[3]این مرد بعد از شهادت امیرالمؤمنین تا دوران شهادت اباعبداللَّه که بیست سال فاصله شد، زنده بود