زيرا اينان بحكم دانش و بينش دوستان حقيقت- و شيفتگان واقعيت بوده- و آرزوئى بجز تكميل علم و عمل- و خدمتگزارى انسانيت نداشته- و پايه اين كاخ با عظمت را گذاشتهاند- و زهى ناروا است كه انسان با زبان و دهانى كه- از خون دل پدر و مادر خود درست كرده- همينكه به سخن در آمد صلب پدر و رحم مادر را دشنام داده- و ناسزا گويد اساسا دشنام و ناروا سرودن يك مرد- ناقد و بحاث عينا دعوى دانائى نمودن- و گواه به نادانى آوردن است
نكته 2
دانشمندانى كه فكر را مادى محض مىدانند- و با تغييرات مختلف ساخته مغز- اثر فعل و انفعال جزء ماده و جزء مغز- عكس العمل مسافرت كرده و بايتاليا رفته- فلسفه فيثاغورث را آنجا فرا گرفته- افلاطون در فن نويسندگى توانا بوده- و عقايد خاصى در سياست و طرز اداره اجتماع- و تشكيل مدينه فاضله داشته- و معتقد بوده است كه اداره اجتماعى بايد بوسيله حكما باشد- و خودش براى عملى كردن اين منظور- به جزيره سيسيل مسافرت كرد- و لكن نتيجه نگرفت- و در آنجا وى را گرفته و بعنوان بردگى فروختند- تا آنكه يكى از دوستانش پيدا شد و وى را آزاد ساخت- و دو بار ديگر بهمين منظور مسافرت كرد- و نتوانست نتيجه بگيرد- وى آخر كار از عقايد اشتراكى خود صرفنظر نمود- و كتاب ديگرى نوشت- و بطلان نظريات سابق خود را مدلل ساخت- .
افلاطون در خارج شهر آتن باغى داشت- كه در آنجا به تعليم علم و حكمت مىپرداخت- و آن باغ آكادميا نام داشت- و پيروان افلاطون را از اينرو آكادميان مىخوانند (6) افلوطين[1]سردسته فلاسفه معروفى است- كه بنام افلاطونين جديد خوانده مىشوند- وى در سال 205 بعد از ميلاد تولد يافته- و در سال 270 ميلادى درگذشته است- و مردى عارف و مرتاض بوده است- به ايران و هند مسافرت كرده است- و شايد بسيارى از عقايد عرفانى خويش را- از ايران و هند استفاده كرده باشد- گويند كتاب معروف اثولوجيا - كه منسوب به ارسطو است تاليف افلوطين است
[1]. Plotin
تاثير خارج در اعصاب و نخاع- تبديل كميت به كيفيت- عكس بردارى مغز از خارج ترشحات مغز تفسير نموده- و بالاخره اثر مادى ماده معرفى مىكنند- قول به اشباح در بحث وجود ذهنى از فلسفه- بايد در جرگه ايده آليسم جاى گيرند- .
البته اين عقيده تازگى نداشته- از عهد باستان در كتب فلسفه ذكر شده- و از گذشتگان ماديين و گروهى از غير ماديين- نقل شده است ولى امروزه ميان دانشمندان مادى- شهرت بسزائى كسب كرده- و مقبوليت تامى بدست آورده است- و البته سنخ بحثهاى علمى شان- نيز همين نظر را اقتضا مىنمايد- (رجوع شود به نكته 2 از خاتمه مقاله-1) و بالاخره دانشمندان مادى امروزه روى سه اصل زيرين- 1-در جهان هستى جز ماده چيزى نيست- ماده مساوى است با وجود- .
2-ماده در تحول و تكامل ذاتى است- .
3-همه اجزاء ماده در همديگر مؤثرند- .
مجبور شدهاند فكر را مولود و زائيده ماده گرفته- و در همه خواص و آثار همدوش ماده بشمارند- و از اين روى ناچار لباس 1-كليت 2-دوام(1) 3-اطلاق- (2)از تن مفاهيم ذهنيه كنده شده- و خط بطلان (1)دوام در منطق قديم در مبحث قضايا- قضيه را از جنبههاى مختلف تقسيماتى مىنمودند- و از جمله تقسيم قضيه بود بحسب جهت- يعنى كيفيت ارتباط محمول به موضوع- و از اين لحاظ قضيه اقسام مختلفى پيدا مىكرد- شرح همه اقسام از عهده اين مقاله بيرون است- و بايد بكتب منطق مراجعه شود- لكن براى توضيح مطلب بالا مىگوييم- از جمله آن قضايا قضيه دائمه است- يعنى آن قضيهاى كه در وى حكم شده است- بثبوت محمول از براى موضوع دائما و ابدا- مثل مواردى كه محمول خاصيت لا ينفك موضوع است- و قدما براى مثال حركت فلك را ذكر مىكردند- اما پيروان صدر المتالهين - كه بحركت جوهرى قائل بودند- چون جسم فلكى را كه موضوع حركت دورى فلك است- به همراه همه اجسام ديگر متغير و متحرك- بحركت جوهرى ذاتى
بدور منطق قديم- كه بزم آراى اين مفاهيم بوده كشيده شده- و منطقى مىدانستند- از اينرو توضيح مىدادند كه موضوع حركت فلكى- جسم مطلق آن است نه جسم خاص آن- رجوع شود به منظومه منطق سبزوارى - در باب بيان عرض لازم و عرض مفارق- .
ماترياليسم ديالكتيك مىگويد- از منطق جامد منطق قديم اعتقاد به ضرورى- و دائمى بودن بنتايج غلط مىرساند- زيرا هر مفهومى جزئى از طبيعت- و تحت تاثير تمام اجزاء ديگر طبيعت است- و اجزاء طبيعت دائما در تغيير و تبديل مىباشند- پس مفاهيم دائما در حال تكاپو و تغيير مىباشند- پس هيچ مفهوم جامدى وجود ندارد- .
و نيز مىگويد قضايائى كه در ذهن ما پيدا مىشود- چون تصوير يكى از ارتباطاتى است- كه اجزاء طبيعت با يكديگر دارند- و آن ارتباطات آن بان در تغيير مىباشند- پس هيچ قضيه دائمى وجود ندارد- و مخصوصا اعتقاد به ضرورى و دائمى- در منطق جامد انسان را بنتايج غلط مىرساند- رجوع شود به ماترياليسم ديالكتيك ارانى - صفحه 46 و 47 و 48- .
چنانكه ملاحظه مىفرمائيد خود ماترياليتسها- بدون آنكه توجه داشته باشند- به دائمى بودن بعضى قضايا ماده دائما در حركت است- معترفند در منطق قديم نيز- بعضى از قضايا را دائمى مىدانستند نه تمام قضايا را- .
دكتر ارانى در صفحه 57 ماترياليسم ديالكتيك - مىگويد ايستادن جمود و ثابت ماندن- نسبى و محدود ولى حركت و تغيير دائمى و بىحد است - نهايت اينست كه قدما حركت فلك را مثال مىآوردند- و ماديين حركت مطلق ماده را- تنها اختلاف در بيان مثال است- از اين اشخاص بايد پرسيد- آيا قوانينى كه بعنوان اصول ديالكتيك بيان مىكنيد- مثل اصل نفوذ ضدين و اصل تكاپوى طبيعت- آيا خود اين اصول را ما بعنوان- قضاياى دائمى و هميشگى تلقى كنيم- يا بعنوان قضاياى موقتى- اگر دائمى هستند پس مدعاى ما ثابت شد- و اگر دائمى نيستند پس اصول ديالكتيك- بر فرض صحت صحت موقتى دارد- و نمىتواند جهان و تمام طبيعت را- ازلا و ابدا توضيح و تشريح نمايد- .
نكتهاى كه لازم است تذكر داده شود- اينست كه دانشمندان ماترياليست- آنجا كه مىخواهند حقايق دائمى را نفى كنند- از دو راه وارد مىشوند- البته خودشان اين د را با هم مخلوط مىكنند- يكى آنكه مىگويند چون تمام قضاياى ذهنى تصويرى- از ارتباطات وجود در طبيعت است- و آن ارتباطات
تازه بنام ديالكتيك پيدا شده- و دست بكار گرديده است- .
دائما در تغيير است- پس هيچ قضيه دائمى وجود ندارد- و ما جواب اين مطلب را الان داديم- و گفتيم باعتراف خود ماترياليستها در طبيعت نيز- صرفنظر از ما وراء الطبيعه قضاياى دائمى وجود دارد- .
ديگر اينكه مىگويند هر مفهومى جزئى از طبيعت- و تحت تاثير تمام اجزاء طبيعت است- و همراه ساير اجزاء دائما در تكاپو و تغيير و تحول است- پس هيچ مفهوم ثابت و جامد وجود ندارد- و بنا بر اين خود تصويرى كه ما- از ارتباطات متغير داريم نيز متغير است- .
و البته روى اصل اينكه روح هم مادى است- و تمام خواص ماده را دارا است- بايد هم در باب مفاهيم ذهنى اينطور قائل شد- ولى اينجا اين اشكال پيش مىآيد- كه اگر مفاهيم و تصوراتى كه- از روابط متغير طبيعت در ذهن پيدا مىشود- مانند خود آن روابط متغير باشند پس هيچ قضيهاى در دو آن- بيك حال در ذهن باقى نيست- پس ما نسبت بيك لحظه گذرنده از واقعيت خارجى- نمىتوانيم در ذهن خود يك تصور باقى داشته باشيم- كه آن تصور ذهنى يا قضيه- در همه آنات نسبت بحالت آن لحظه خاص صادق باشد- مثلا اگر در ذهن ما اين تصور پيدا شد- زيد فلان روز با عمرو ملاقات نمود- يا ارسطو شاگرد افلاطون بوده است- در آن ديگر بايد اين تصوير شكل ديگر بخود بگيرد- و رابطه تغيير كند و مثلا اينطور فكر كنيم- ارسطو شاگرد افلاطون نبوده است- و بعبارت روشنتر در واقعيات خارجى- هيچ گاه ارتباط دو جزء در دو لحظه بيك حال باقى نيست- آيا تصويرى كه ما نسبت به يك لحظه خاص- در ذهن خود داريم- مثل آنكه مىگوييم ديروز بعد از پريروز بود- يا زيد در روز جمعه سخن گفت- يا ارسطو شاگرد افلاطون بوده است- بيك حال باقى است يا آن نيز متغير است- البته روى اصل مادى بودن روح- نمىتوانيد بگوئيد باقى است- و اگر بگوئيد متغير است- علاوه بر اينكه خلاف يك امر بديهى است- پس ما بايد نسبت به تصوراتى كه- از حقائق گذشته داريم سلب اعتماد نمائيم- زيرا ميدانيم مفاهيم ذهنى ما خود بخود متغير است- و هر لحظه حالت خاصى دارد- و ما بعدا در مقاله 4 خواهيم گفت- اين مطلب يكى از مطالبى است- كه ماترياليسم ديالكتيك را- وارد در جرگه شكاكان مىنمايد (2)براى آنكه معناى اطلاق مفاهيم- كه منطق قديم بان قائل بود و معناى نسبيت مفاهيم- كه ماترياليسم ديالكتيك بان قائل است روشن شود- لازم است كه مقدمه ذيل تذكر داده شود-
بمقتضاى قواعد ديالكتيك ما هيچگاه نمىتوانيم- و نخواهيم توانست يك مفهوم كلى- يا ثابت يا مطلق تصور كنيم- و يا يكى از مسائل مهمى كه- از قديم الايام مورد توجه فلاسفه بوده است- مسئله ارزش معلومات و حقيقى بودن آنها است- يعنى آيا اندازه واقع نمائى علوم ادراكات- از واقعيات چقدر است- و آيا ادراكات ما نسبت باشياء خارجى- چه اندازه با وجود خارجى آنها مطابقت دارد- .
چنانكه گفتيم سوفسطائيان و ايده آليستها- هيچگونه ارزشى براى معلومات قائل نيستند- زيرا بنا بگفته آنها در ما وراء ذهن- واقعيتى وجود ندارد- كه ادراكات با آن واقعيت مطابقت بكند يا نكند- و اساسا حقيقت و خطا هيچكدام معنى ندارد- .
و اما شكاكان هر چند منكر واقعيتهاى خارجى نيستند- اما براى علوم و ادراكات ارزش قطعى قائل نيستند- و مىگويند ممكنست اشياء خارجى- چگونگى خاصى داشته باشد- و ما طور ديگرى كه قواى ادراكى ما اقتضا مىكند- و متناسب با شرايط زمانى و مكانى است ادراك نمائيم- و ما ميدانيم معلومات ما حقيقت است يا خطا- و ميزانى هم كه بتوان حقيقت را- از خطا تشخيص داد درست نيست- .
پيرهون[1]370,28 قبل از ميلاد- مؤسس مكتب شكاكان ده سبب را ياد آور شده است- و گفته است اين علل دهگانه- ارزش قطعى معلومات را از بين مىبرد- .
پس به عقيده سوفسطائى- حقيقتى ادراك مطابق با واقع در كار نيست- و به عقيده شكاك- نميدانيم علوم ما حقيقت است يا نيست- .
مسلكهاى ديگرى در قرون جديده پيدا شده است- و همه آنها با اختلافات جزئى كه در اين مسئله دارند- نتيجتا با مذهب شكاكان سپتىسيسم يكى مىشود- مانند مسلك انتقادى كانت آلمانى گريتىسيسم -[2]و مسلك اصالت عمل پراگماتيسم -[3]ويليام جمس آمريكائى- .
در مقاله چهارم- كه مستقلا از ارزش معلومات بحث خواهيم كرد- بيان هر يك از اين مسلكها خواهد آمد- .
از اين دو دسته كه بگذريم- سوفسطائيان و شكاكان- به كسانى بر مىخوريم- كه اصحاب جزم و يقين خوانده مىشوند- يعنى براى معلومات ارزش
[1]. Pirron
تصديقى با اين اوصاف داشته باشيم- و هر تصور يا تصديقى داشته باشيم- متغير و جزئى و نسبى خواهد بود- زيرا طبق ناموس عليت و قطعى قائل هستند- مىدانم علم و ادراكات با واقع مطابق است- اين گروه معتقدند- كه اگر فكر با اسلوب منطقى صحيحى راهنمائى بشود- به حقايق غير قابل ترديدى نائل مىشود- كه با واقع مطابقت دارد- .
لكن اين گروه نيز دو دستهاند- دسته اول پيروان فلسفه اولى متافيزيك- كه افلاطون و ارسطو و پيروانشان از يونانيان قديم- و همه فلاسفه اسلامى و دكارت و لايب نيتس و اسپينوزا - و بعضى ديگر از اروپائيان جديد از آن جملهاند- .
اين گروه بحقيقت مطلق قائلند- و معتقدند كه واقعيات فى الجمله همانگونه كه هستند درر فكر ما جلوهگر مىشود- بدون آنكه فكر ما از خود تصرفى بكند- و رنگ خاصى به او بدهد- و چنانكه ميدانيم منطق قديم- كه فلسفه اولى بر آن استوار است- و همچنين اصول منطقى كه دكارت تاسيس نموده- بر اساس دريافتن حقايق مطلقه ايست- البته بين نظر قدما و نظر دكارت و پيروانش- فى الجمله اختلاف است رجوع شود به مقدمه مقاله 4- .
دسته دوم نسبيون هستند كه به حقائق نسبى قائلند- و بيان عقيده اين دسته در مقاله 4 خواهد آمد- پيروان ماترياليسم ديالكتيك - عقيده نسبيون را راجع به نسبت حقايق مىپذيرند- و ما فعلا در اين مقاله تنها نظر- به گفتار پيروان ماترياليسم ديالكتيك داريم- .
اين گروه خود را پيرو منطق خاصى- كه اصول آنرا هگل آلمانى بيان نموده است مىدانند- .
اين گروه مىگويند محك انسان براى تشخيص حقيقت- تجربه و عمل است- يعنى هر علمى اگر گواه عملى داشت صحيح- و اگر نه غلط است- دليل بر آنكه علوم طبيعى امروز حقيقت دارد- اينست كه در كارخانهها- عملا ضروريات زندگى روزانه را توليد مىكنند- و از طرف ديگر مىگويند منشاء علم- تاثراتى است كه اعصاب ما از خارج پيدا مىكنند- بوسيله ديدن و شنيدن و غيره- لكن سلسله عصبى ما از خود تاثيرى- بر روى اين تاثرات و فرآوردههاى حواس مىنمايد- و چون ساختمان اعصاب حيوانى با حيوان ديگر- يا يك فرد انسان با انسان ديگر فرق مىكند- قهرا تاثيرات آنها هم با همديگر اختلاف پيدا مىكند- پس هر علم و ادراك در عين اينكه حقيقت است- بستگى خاصى
معلوليت- فكر هر ادراك زائيده ماده بوده- و نتيجه جبرى تحولى است- كه در مجموعه پدر و مادرش پيدا شده است- .
با نوع ساختمان مادى- سلسله عصبى شخص ادراك كننده دارد- و تاثير خاص مغز ادراك كننده دخيل است- پس حقايق نسبى است يعنى در عين اينكه حقيقت است- با طرز ساختمان مغز هر شخص- و شرايط زمانى و مكانى نيز مربوط است- .
دكتر ارانى در صفحه 34 ماترياليسم ديالكتيك - مىگويد چقدر بى مغز است- اگر مكتبهاى مخالف ما توقع دارند- شناختن صورت خارجى پيدا كند- و فكر در تاثيرى كه از اشياء گرفته است تصرف نكند- بالاخره اين تصرف همان شناختن است- اينهايى كه عقب عين حقيقت حقيقت مطلق- و مفهومهاى پوچ ديگر مىباشند- مثل اينست كه مىخواهند عمل شناختن- مانند عمل هضمى صورت گيرد- كه نه ماده غذائى وارد معده شود- و نه معده بر روى مواد غذائى اثر كند - .
همانطورى كه ملاحظه مىفرمائيد- به عقيده ماترياليستها محسوسات براى فكر- مانند مواد غذائى براى معده است- و عمل شناختن تاثير مادى مخصوصى است- كه سلسله اعصاب- بر روى آن پديدههاى محسوس مادى مىنمايد- مانند تاثير خاصى كه معده بر روى مواد غذائى مىنمايد- و همان طورى كه معدهها در عمل هضم- با يكديگر اختلاف دارند سلسله اعصاب نيز مختلفند- .
ايضا در همان صفحه مىگويد- نوع ساختمان سلسله عصبى به طرز مخصوصى- در عمل شناختن مؤثر خواهد بود- زيرا خود همين تاثير شناختن است- ما ميدانيم كه اعصاب انسان- و حيوان ديگر بطرز مختلف عمل مىنمايد- بوى معين انسان را متنفر ولى حيوان را جلب مىكند- رنگ معين بنظر حيوان ديگر حال ديگرى را دارد- يا اينكه آهنگ معين به گوش يكنفر خوش- و به گوش ديگرى نامطبوع است- درجه حرارت معين گاه بنظر سرد و گاه گرم جلوه مىكند- خلاصه تاثير ساختمان سلسله عصبى را در شناختن ميدانيم- ولى از اينجا نبايد نتيجه بگيريم- چون نوع عصب در شناختن مؤثر است- پس عين حقيقت را نمىتوان شناخت- زيرا چنانكه ذكر كرديم- مفهوم كلمه شناختن شامل همين تاثير مخصوص هم هست - .
قطع نظر از ساير اشكالاتى كه بر اين گفتهها وارد است- و در مقاله چهارم مشروحا گفته خواهد شد- با اندك توجه روشن مىشود- كه موضوع حقايق نسبى
و خود همين پديده دو لحظه در يك حال نمانده- و هر لحظه تحولى تازه داشته- و مبدل به پديدههاى تازهترى يكى پس از ديگرى مىشود- و بالاخره فكر كه زائيده مادى دو پديده مادى است- يك پديده سومى است- كه نه مساوى با اولى جزء مادى خارجى ميتواند بشود- و نه مساوى با دومى جزء مغز- سخن ما در همين جمله آخرى است- و فعلا در سخنان ديگر بحث نكرده- و بجاى ديگر موكول مىنماييم- .
جملهاى كه مضمونش اينست- فكر زائيده جزء ماده و جزء مغز بوده و غير از هر دو تا است- آيا اين سخن صريحا نمىرساند- كه خود معلوم جزء ماده بفكر ما نمىآيد- و آنچه مظروف و متعلق فكر ما است- غير از واقعيت خارج است- (1)آنگاه اين پرسش پيش مىآيد- كه كه ماديون قائلند- نتيجتا بمذهب شكاكان منتهى مىشود- چيز تازهاى نيست- و آن چيزى كه شكاكان را وادار نموده است- كه ارزش قطعى معلومات را نفى كنند- اختلاف ادراكات موجودات ادراك كننده است- پيرهون مؤسس مكتب شكاكان- يكى از ده سببى كه براى نفى ارزش يقينى معلومات- دليل آورده اختلاف ادراكات اشخاص مختلف است- اينكه ما ابتدائا پيروان مكتب- ماترياليسم ديالكتيك را جزو اصحاب جزم و يقين شمرديم- بحسب ادعاى خود آنها بود- و الا در حقيقت در مقابل مكتب شك سپتىسيسم - و مكتب متافيزيك- مكتب سومى از لحاظ بيان ارزش معلومات وجود ندارد- يا بايد از اصول متافيزيك پيروى نمود- و يا تابع سپتىسيسم شد- تفصيل بيشتر در مقاله چهارم خواهد آمد (1)براى آنكه مقصود واضح شود- بايد اينمقدمه را در نظر داشت- در اصطلاح فلسفى علم بر دو گونه است- علم حضورى و علم حصولى- .
علم حضورى يعنى علمى كه- عين واقعيت معلوم پيش عالم- نفس يا ادراك كننده ديگرى حاضر است- و عالم شخصيت معلوم را مىيابد- مانند علم نفس بذات خود و حالات وجدانى و ذهنى خود- .
علم حصولى يعنى- علمى كه واقعيت معلوم پيش عالم حاضر نيست- فقط مفهوم و تصويرى از معلوم پيش عالم حاضر است- مثل علم نفس بموجودات خارجى- از قبيل زمين آسمان درخت انسانهاى ديگر- اعضاء بدن خود