كرد كه از اطراف خيمههاى امام عليه السلام و يارانش زبانه مىكشيد. ضحّاك مشرقى، در اين باره مىگويد:
وقتى به سمت ما آمدند، ناگهان، چشمشان به آتشى افتاد كه از هيزم و نِى، شعله مىكشيد. ما آن را پشتِ سرمان برافروخته بوديم تا از پشت، به ما حملهور نشوند.
او در ادامه، مىافزايد كه خيمههاى ياران امام عليه السلام، چنان در محاصره آتش و دود بود كه وقتى شمر از نزديكى آنها عبور كرد، چيزى جز هيمههايى كه آتش از آنها زبانه مىكشيد، نديد.
بر اساس اين تدبير و با اين آرايش جنگى، سپاه امام عليه السلام- كه عدد آنها بنا بر نقل مشهور، 72 تن بود-، توانستند در برابر سپاه دشمن- كه تعداد آنها تا 35 هزار نفر، برآورد شده-، ساعتها مقاومت كنند و شمار فراوانى از دشمنان را به هلاكت برسانند. طبرى، در اين باره مىگويد:
تا ظهر، با دشمن، جنگ سخت و بىسابقهاى كردند و [دشمنان] به خاطر كنار هم قرار گرفتن خيمهها و تراكم آنها، جز از يك طرف نمىتوانستند به آنها حملهور شوند.
شدّت مقاومت ياران امام حسين عليه السلام در نبرد رويارو، موجب شد كه عمر بن سعد، جمعى از سپاه خود را مأمور كرد كه خيمههاى آنها را ويران كنند تا بتوانند آنها را محاصره نمايند.
اين تدبير هم كارساز نبود؛ چون ياران امام عليه السلام، در گروههاى سه يا چهار نفره، در لا به لاى خيمهها كمين مىكردند و دشمن را- كه مشغول ويران كردن خيمهها بودند-، از پا در مىآوردند.
ابن سعد، چون از اين اقدام هم نتيجهاى نگرفت، براى پيشگيرى از تلفات بيشتر سپاه خود، ضمن دستور توقّف اين عمليات، مجدّداً چنين دستور داد كه خيمهها را آتش بزنند؛ ولى داخل آنها نشوند و آنها را خراب نكنند.
لذا آتش آوردند و خيمهها را آتش زدند.
ياران امام عليه السلام مىخواستند مانع آتش زدن خيمهها شوند؛ ولى امام عليه السلام فرمود:
رهايشان كنيد تا خيمهها را بسوزانند؛ چرا كه اگر آنها را به آتش بكشند، نخواهند توانست از آنها عبور كنند و به شما دست يابند.
بدين سان، دشمن، بخشى از خيمههاى ياران امام عليه السلام را- كه مانع نفوذ آنها بود-، آتش زد؛ امّا همان طور كه امام عليه السلام پيشبينى كرده بود، باز هم نتوانستند به حلقه دفاعى ياران او نفوذ كنند و بدين ترتيب، امام عليه السلام و ياران دلاور و باوفايش، تا آخرين نفر و آخرين نفس، در برابر سپاه كوفه- كه همچون سيل به سوى آنان سرازير شده بودند-، مقاومت كردند.
بر پايه گزارشهايى كه گذشت، مىتوان چنين نتيجهگيرى كرد كه:
1. چينش و آرايش خيمههاى همراهان امام عليه السلام، به صورت هِلالى بوده است كه خيمههاى اهل حرم، در بخش ميانى آن قرار داشته و دو سوى آن، تا ميدان نبرد، كشيده شده بوده است. اين دو طرف، احتمالًا خيمههاى ياران بوده كه به دليل حضور ساكنان آن در ميدان نبرد، غالباً خالى بوده است و از آنها براى سنگر يا ديوار دفاعى، استفاده مىشده كه در نهايت، به دستور عمر بن سعد، به آتش كشيده شدند.
2. خيمههاى ياران امام عليه السلام، با ميدان نبرد، فاصله چندانى نداشتهاند. اين مطلب، در گزارشهاى ديگر از صحنه نبرد نيز ديده مىشود، چنان كه در گزارش مربوط به شهادت على اكبر عليه السلام، آمده است:
او را از قتلگاهش آوردند و در برابر خيمههايى كه در مقابلش مىجنگيدند، گذاشتند.
3. اهل بيتِ امام عليه السلام، از نزديك، شاهد جانبازى عزيزان خود، و قساوت و بىرحمىِ دشمنان بودهاند. از اين رو، مىتوان حدس زد كه بر زنان و كودكانى كه عزيزانشان در جلوى چشم آنها قطعه قطعه شدهاند، چه گذشته است![1]
[1]. دانشنامه امام حسين عليه السلام: ج 6 ص 67- 71.
نقشه 4: نقشه منطقه كربلا هنگام قيام امامحسين عليه السلام
كاروان امام عليه السلام، پس از طى كردن 28 منزل، پس از مكانى كه «شِراف» نام داشت، در حدود يكصد و شصت كيلومترى كوفه، با مشاهده سپاه حُر از دور، بهخاطر افزايش امنيت كاروان، از مسير كوفه به سمت چپ، متمايل گرديد و در حاشيه كوههاى «ذو حُسُم» با سپاه حُر، رو به رو شد. چون حُر، مانع حركت طبيعى كاروان امام عليه السلام به سمت كوفه و يا بازگشت آنان شد، همراهان امام عليه السلام و سپاه حُر، در مسيرى مُنحنى، به حركت، ادامه دادند و سرانجام، كاروان امام عليه السلام پس از طى 34 منزل، با حدود 1447 كيلومتر در 25 روز، در دوم محرّم سال 61 هجرى، به سرزمين كربلا رسيد و از روز دوم تا روز دهم محرّم، امام عليه السلام و يارانش در كربلا منزل گُزيده بودند كه حادثه جانخراش عاشوراى 61 هجرى، به وقوع پيوست.
جاى نقشه 4
...
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
نقشه 5: خطّ سير كاروان حسينى از مدينه تا بازگشت به مدينه
پس از شهادت امام حسين صلى الله عليه و آله و يارانش، بازماندگان اهل بيت عليهم السلام همچنان به طىّ طريق ادامه دادند. آنها را از مسيرى هفتاد كيلومترى از كربلا به كوفه آوردند و سپس روانه شام ساختند. مسير حركت اهل بيت از كوفه به شام، در منابع معتبر نيامده و قرائن اطمينانبخشى نيز در باره آن، در ميان نيست. مسير كوفه تا شام، سه راه اصلى دارد كه هر كدام از آنها در بخشى از مسير، فرعىهاى كوتاه و بلندى نيز داشتهاند.
1. راه باديه
اين مسير، تقريباً مستقيمترين و كوتاهترين راه بين كوفه و شام است: حدود 923 كيلومتر، با مشكل گذر از بيابان سوزان «بادية الشام».
2. راه كناره فرات
اين مسير، امكانات بهترى داشته و از چند شهر مىگذشته است تا به دمشق برسد. طول تقريبى آن (با توجّه به انشعابهاى متعدّدش، 1190 تا 1333 كيلومتر است.
3. راه كناره دجله (راه سلطانى)
اين مسير، با طول تقريبى 1545 كيلومتر، طولانىترين راه بين كوفه و شام است و از شهرهاى بسيارى مىگذرد و در برخى منابع ضعيف و به تبع آن در افواه عمومى، به عنوان مسير حركت اسيران مطرح است.
چنان كه دردانشنامه امام حسين عليه السلامبحث كردهايم، به دليل نبود دلايل قابل اعتماد، در باره هيچ يك از اين سه مسير، نمىتوان اظهار نظر قطعى كرد؛ ولى عبور كاروان اسيران كربلا از مسير باديه، احتمال بيشترى را به خود اختصاص مىدهد.
بر اساس نقشه ويژهدانشنامه امام حسين عليه السلام(نقشه پيشِ رو)، فاصله ميان دمشق تا مدينه، تقريباً 1229 كيلومتر است و با احتساب دمشق و مدينه، شامل 32 منزل بوده است. كاروان اسيران، در بازگشت از شام، قطعاً اين مقدار مسير را پيمودهاند و چنانچه در ضمن حركت، به كربلا هم رفته باشند، مسير بسيار طولانىترى را سپرى كردهاند.
حركت پُر رنج خانواده امام عليه السلام و همراهانشان، از مدينه آغاز شد و به مدينه نيز ختم گرديد و حدّ اقلّ مسيرى كه اين بزرگواران طى كردهاند (با فرض رفتن از كوفه به دمشق از كوتاهترين مسير، يعنى راه باديه، و عدم احتساب رفتن مجدّد به كربلا)، حدود 4100 كيلومتر است، با اين محاسبه: 431 كيلومتر (از مدينه به مكّه)+/ 1447 كيلومتر (از مكّه به كربلا)+/ 70 كيلومتر (از كربلا به كوفه)+/ 923 كيلومتر (از كوفه به دمشق از راه باديه)+/ 1229 كيلومتر (از دمشق به مدينه)/ 4100 كيلومتر.
...
...
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة