نقشه 5: خطّ سير كاروان حسينى از مدينه تا بازگشت به مدينه
پس از شهادت امام حسين صلى الله عليه و آله و يارانش، بازماندگان اهل بيت عليهم السلام همچنان به طىّ طريق ادامه دادند. آنها را از مسيرى هفتاد كيلومترى از كربلا به كوفه آوردند و سپس روانه شام ساختند. مسير حركت اهل بيت از كوفه به شام، در منابع معتبر نيامده و قرائن اطمينانبخشى نيز در باره آن، در ميان نيست. مسير كوفه تا شام، سه راه اصلى دارد كه هر كدام از آنها در بخشى از مسير، فرعىهاى كوتاه و بلندى نيز داشتهاند.
1. راه باديه
اين مسير، تقريباً مستقيمترين و كوتاهترين راه بين كوفه و شام است: حدود 923 كيلومتر، با مشكل گذر از بيابان سوزان «بادية الشام».
2. راه كناره فرات
اين مسير، امكانات بهترى داشته و از چند شهر مىگذشته است تا به دمشق برسد. طول تقريبى آن (با توجّه به انشعابهاى متعدّدش، 1190 تا 1333 كيلومتر است.
3. راه كناره دجله (راه سلطانى)
اين مسير، با طول تقريبى 1545 كيلومتر، طولانىترين راه بين كوفه و شام است و از شهرهاى بسيارى مىگذرد و در برخى منابع ضعيف و به تبع آن در افواه عمومى، به عنوان مسير حركت اسيران مطرح است.
چنان كه دردانشنامه امام حسين عليه السلامبحث كردهايم، به دليل نبود دلايل قابل اعتماد، در باره هيچ يك از اين سه مسير، نمىتوان اظهار نظر قطعى كرد؛ ولى عبور كاروان اسيران كربلا از مسير باديه، احتمال بيشترى را به خود اختصاص مىدهد.
بر اساس نقشه ويژهدانشنامه امام حسين عليه السلام(نقشه پيشِ رو)، فاصله ميان دمشق تا مدينه، تقريباً 1229 كيلومتر است و با احتساب دمشق و مدينه، شامل 32 منزل بوده است. كاروان اسيران، در بازگشت از شام، قطعاً اين مقدار مسير را پيمودهاند و چنانچه در ضمن حركت، به كربلا هم رفته باشند، مسير بسيار طولانىترى را سپرى كردهاند.
حركت پُر رنج خانواده امام عليه السلام و همراهانشان، از مدينه آغاز شد و به مدينه نيز ختم گرديد و حدّ اقلّ مسيرى كه اين بزرگواران طى كردهاند (با فرض رفتن از كوفه به دمشق از كوتاهترين مسير، يعنى راه باديه، و عدم احتساب رفتن مجدّد به كربلا)، حدود 4100 كيلومتر است، با اين محاسبه: 431 كيلومتر (از مدينه به مكّه)+/ 1447 كيلومتر (از مكّه به كربلا)+/ 70 كيلومتر (از كربلا به كوفه)+/ 923 كيلومتر (از كوفه به دمشق از راه باديه)+/ 1229 كيلومتر (از دمشق به مدينه)/ 4100 كيلومتر.
...
...
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
منابع اصلى
دانشنامه امير المؤمنين عليه السلام بر پايه قرآن، حديث و تاريخ (فارسى- عربى)، محمد محمدى رىشهرى، با همكارى: سيّد محمد كاظم طباطبايى و سيّد محمود طباطبايىنژاد، ترجمه: سيّد ابوالقاسم حسينى و ديگران، قم: دارالحديث، 1389 ش، سوم (14 ج).
دانشنامه امام حسين عليه السلام بر پايه قرآن، حديث و تاريخ (فارسى- عربى)، محمد محمدى رىشهرى، با همكارى: سيّد محمود طباطبايىنژاد و روح اللَّه سيّد طبايى، ترجمه: عبد الهادى مسعودى و ديگران، قم: دار الحديث، 1388 ش، اوّل (14 ج).
منابع مفيد ديگر
- اطلس تاريخ اسلام، حسين مونس، ترجمه: آذرتاش آذرنوش، تهران: سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلّح، 1375 ش.
- اطلس تاريخ شيعه، مؤسسه علمى- فرهنگى اطلس تاريخ شيعه، قم.
- اطلس شيعه، رسول جعفريان، تهران: سازمان جغرافيايى نيروهاى مسلّح، 1388 ش.
- اطلس قرآن، شوقى ابو خليل، ترجمه: محمّد كرمانى، مشهد: آستان قدس رضوى (بهنشر)، 1388 ش.
- الكوفة: نشأة المدينة العربية الإسلامية، هشام جَعيط، بيروت: دار الطليعة، 1993 م، ويرايش دوم.
- پيامبر صلى الله عليه و آله و آيين نبرد، مصطفى طَلّاس، ترجمه: حسن اكبرى مرزناك، تهران: بعثت، 1354 ش.
- تُراثنا (مجلّة فصلية)، قم: مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، ش 25 (مقاله «غدير خم»).
- جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى، گى لسترنج، ترجمه: محمود عرفان، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1337 ش.
- جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى، حسين قَرَچانلو، تهران: سمت، 1380- 1382 ش.
- جغرافياى تاريخى كوفه، لويى ماسينيون، توضيح و تكميل: تقى مصعبى و كامل سلمان جبورى، ترجمه: عبد الرحيم قنوات، تهران: سمت، 1389 ش.
- خطط الكوفة و شرح خريطتها، لويى ماسينيون، ترجمه به عربى: تقى المصعبى، تصحيح و تكميل: تقى المصعبى و كامل سلمان الجبورى، نجف: منتدى النشر، 1979 م.
- رسول اكرم صلى الله عليه و آله در ميدان جنگ، محمّد حميداللَّه، ترجمه: سيد غلامرضا سعيدى، تهران: مؤسسه اطلاعات، 1388 ش.
- على طريق الهجرة، عاتق البلادى المكّى، مكّه: دار مكّه، 1398 ق.
- فرهنگ اعلام جغرافيايى در حديث و سيره نبوى، محمّد محمدحسن شرّاب، ترجمه: حميدرضا شيخى، تحقيق: محمدرضا نعمتى، تهران: مشعر، 1386 ش.
- كوفه: پيدايش شهر اسلامى، هشام جَعيط، ترجمه: ابو الحسن سروقد مقدّم، مشهد: بنياد پژوهشهاى آستان قدس رضوى، 1372 ش.
- معجم معالم الحجاز، عاتق بن غيث البِلادى، مكّه: دار مكّة، 1978- 1982 م.
- ميقات حج (فصلنامه)، تهران: سازمان حج و زيارت (مركز تحقيقات حج)، ش 42 (مقاله «موقعيت جغرافيايى غدير»).