كسانى غير از صحابه پيامبراند؟ تاريخ چه كسانى را رقم زده و معرّفى مىكند؟
ب: عائشه به مروان بن حكم گفت:
«إنّ رسول الله (ص) لعن أباك وأنت في صلبه».[1]
در حديث ديگر نيز عائشه به او مىگويد: شنيدم پيامبر (ص) به پدر و جدّ تو ابوالعاص بن اميه فرمود:
«إنّكم الشجرة الملعونة في القرآن».[2]
بنابراين، اگر در زيارت عاشورا بنى اميه صريحاً مورد لعن و نفرين قرار گرفتهاند، اين امر ناشى از رفتار و گفتار رسول خدا (ص) است.
الف) تفاوت ميان لعن و سبّ
از برخى كتابهاى لغت استفاده مىشود كه بين لعن و سبّ، فرقى نيست؛ ولى برخى ديگر از واژهنگاران گفتهاند: لعن و سبّ، از حيث معنا فرق دارند.
لعن به معناى دور ساختن از رحمت خداوندى بوده، اما سبّ به معناى دشنام دادن و بدگويى نمودن است. در
مصباح المنير، لعن به طرد و سبّ تفسيرشده، و فرقى بين اين دو قائل نشده است، ولى در بسيارى از كتابهاى لغت، لعن را به معناى دور ساختن از رحمت حق و دورى از خير و جنت دانستهاند و در حقيقت، لعن را يك نوع عذاب قرار دادهاند، اما سبّ، مشتمل بر معناى عذاب نبوده، بلكه ناسزاگويى است، وشيطان را ازاينجهتلعين مىگويندكهاز آسمان طردشدهاست.
[1]- ارشاد السارى 325: 7؛ الدر المنثور 41: 6.
[2]- السيرة الحلبية 327: 1؛ تفسير آلوسى 10: 15.
از كاربرد اين دو واژه در قرآن بهخوبى استفاده مىشود كه بين اينها فرق است، در آيه 108 انعام آمده است:وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ.
در اين آيه شريفه، خداوند از سبّ و دشنام دادن معبود مشركين نهى فرموده است، چرا كه آنها نيز مقابله به مثل كرده و خداوند متعال را از روى ظلم و جهل سبّ مىكنند.
چه بسا، برخى چنين پندارند كه در آيه شريفه، سبّ به صورت مطلق، اعم از اينكه نسبت به معبود مشركين باشد يا غير آن، مورد نهى قرار گرفته و در نتيجه سبّ حتى نسبت به غير اين مورد نيز حرام است. در حالىكه به نظر مىرسد ظاهر آيه شريفه نهى از مطلق سبّ نبوده، بلكه در خصوص معبود مشركين و بتهاى آنان است؛ و اين
دلالت بر حرمت مطلق سبّ حتى نسبت به ستمكاران كه داخل در مورد آيه شريفه است، ندارد.
از ديگر سو، ادامه آيه شريفه دلالت دارد هر موردى كه شخص مقابل، ممكن است در اثر سبّ نمودن، خداوند متعال را از روى ظلم و جهل مورد سبّ قرار دهد، سبّ حرام است؛ و به عبارت ديگر، علّت تحريم سبّ، سبّ نادانان نسبت به خداوند متعال است. اما در موردى كه چنين پيامدى ندارد و طرف مقابل، خداوند را مورد سبّ قرار نمىدهد، سبّ حرام نيست.
و خلاصه، ترديدى نيست كه از آيات شريفه قرآن استفاده مىشود كه لعن ظالمين جايز و بلكه سنّت خداوند تبارك و تعالى است؛ اما سبّ معبود كفار جايز نيست و بين اين دو از نظر متعلّق فرق است؛
يعنى متعلّق رجحان، لعن ظالمين است، امّا متعلّق حرمت سبّ، معبود كفّار است.
از طرفى، امكان تحقّق سبّ نسبت به خداوند تبارك و تعالى از سوى كفّار وجود دارد، ولى امكان تحقق لعن نسبت به خداوند تبارك و تعالى از طرف مخالفان و كفّار موجود نمىباشد؛ چرا كه اين معنى قابل تصوّر نيست.
از تفاوتهاى بين سبّ و لعن آن است كه در مفهوم و معناى سبّ، اهانت و تنقيص دشنام داده شده معتبر است، و بايد عنوانى باشد كه موجب اهانت ديگرى باشد؛ مانند اينكه به او «حمار» يا «كلب» يا «حيوان» خطاب
شود؛ و از اين جهت، در سبّ، قصد هتك و اهانت نيز معتبر است. مرحوم محقّق خوئى در مصباح الفقاهه[1]آوردهاند:
«الظاهر من العرف واللغة إعتبار الإهانة والتعبير في مفهوم السبّ وكونه تنقيصاً وإزراءً علي المسبوب وأنّه متّحد مع الشتم».
مرحوم شيخ انصارى، تشخيص مصاديق سبّ را به عرف واگذار نموده است، كه ما با مراجعه به عرف، مىتوانيم چنين شرطى را استفاده نماييم.
تفاوت ديگر، آن كه سبّ از مصاديق قول زور است و از آيه شريفهوَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ[2]حرمت آن استفاده مىشود؛ چرا كه مراد از «قول زور» كلام قبيح بوده و بهترين مصداق آن سبّ است؛ در حالى كه روشن است «لعن» از مصاديق قول زور بهشمار نمىرود. آرى، اگر قول زور را به باطل تفسير نموده و بگوييم مراد از آن، كلام
[1]- جلد اول، صفحه 441.
[2]- الحج: 31.
باطل و آنچه كه متضمن معناى باطلاست، مىباشد؛ در اينصورت، منحصر به افترا و دروغ خواهد بود. البته اين مطلب، خالى از مناقشه نيست.
با مراجعه به روايات نيز مىتوانيم اين تفاوت را استفاده نماييم؛ در روايتى كه از پيامبر اكرم (ص) رسيده، دو عنوان «برائت» و «سبّ» جداى از يكديگر آمده است؛ در روايت صحيحى،
داود بن سرحان از امام صادق (ع) نقل مىكند:
«قال: قال رسول الله (ص) إذا رأيتم أهل الريب والبدع من بعدي فأظهروا البرائة منهم وأكثروا من سبّهم والقول فيهم والوقيعة، وباهتوهم كي لا يطمعوا في الفساد في الاسلام ويحذرهم الناس ولا يتعلّموا من بدعهم، يكتب الله لكم بذلك الحسنات ويرفع لكم به الدرجات في الآخرة».[1]
نتيجه اينكه از نظر قرآن و روايات، لعن و سبّ از جهات مختلفى متفاوتاند كه به آنها اشاره شد؛ و شايد از همين جهت است كه مرحوم شيخ حرّ عاملى صاحب وسائل الشيعه، عنوان حرمت لعن مؤمن را جداى از حرمت سبّ مؤمن قرار داده، و اينها را در دو باب جدا ذكر نموده است.[2]
با اين مطلب روشن مىشود آنچه را كه اميرالمؤمنين على بن ابىطالب (ع) در ايام جنگ صفّين به ياران خود فرمودند:
«إنّي أكره لكم أن تكونوا سبّابين»؛[3]
من كراهت دارم كه شما سبّاب و دشنام
[1]- الكافى 278: 2؛ الوسائل 267: 16.
[2]- باب 160 و 138 از كتاب العشرة.
[3]- بحار الانوار 561: 32؛ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد 21: 11؛ نهج البلاغه: 322.
دهنده باشيد. با مسأله لعن كاملًا تفاوت دارد؛ چرا كه اگرچه لفظ كراهت در روايات غالباً در حرمت استعمال شده و دلالت بر كراهت اصطلاحى ندارد، اما بالأخره آنچه كه مورد نهى واقع شده، دشنام دادن
معاويه و ياران او است؛ و چه بسا حضرت انتظار داشتند در آن شرايط حساس كه بايد همه به فكر جنگ و پيروز شدن بر دشمن باشند، خود را مشغول به امور لفظى و كلامى نكنند.
در برخى ديگر از منابع[1]به جاى واژه «سبّابين»، تعبير «لعّانين» نيز آمده است:
«قال: كرهت لكم أن تكونوا لعّانين»؛
در اين فرض نيز علاوه بر پاسخ فوق مىگوييم: ممكن است در آن شرايط، اصحاب، كثرت لعن داشتهاند و از اين جهت، به صيغه مبالغه آمده است؛ لذا، حضرت كراهت خويش را از اين گونه عمل كردن- زيادى در لعن- اعلام داشتند؛ و اين مطلب روشن است كه كثرت لعن، امرى مرجوح است.
ب) حكم فقهى لعن
از بحثهايى كه لازم است در اينجا به آن اشاره اجمالى شود، اين است كه لعن از نظر فقهى چه حكمى دارد؟
ظاهر آن است كه بر حسب ادلّه فقهى مىتوان گفت لعن صادر از انسان نسبت به دشمنان دين به عنوان يك عمل مستحب و ارزشمند است و براى اثبات اين مطلب مىتوان به اين ادلّه استدلال نمود:
الف: استدلال به عمومات ادلّه رجحان دعا؛ زيرا، لعن از مصاديق دعا و درخواست از خداوند است، و لعن دعا
بر ضرر ديگرى و دور
[1]- بحار الانوار 399: 32؛ شرح نهج البلاغه 181: 3؛ مستدرك الوسائل 306: 12.
ساختن شخص از رحمت خداوند است؛ بنا براين، مشمول ادله دالّه بر رجحان دعا مىشود و نمىتوان گفت اين ادلّه از مورد لعن انصراف دارد.
ب: لعن از مصاديق تبرّى است و تبرّى از دشمنان خدا و دشمنان رسول خدا (ص) به طور مسلّم رجحان و بلكه در برخى موارد وجوب و لزوم دارد.
بله، مىتوان گفت تبرّى در صورت لزوم در دايره قلب است و چنانچه آدمى در دل تبرّى بجويد، كافى است؛ ولى لعن متقوّم به اظهار به زبان و الفاظ است و اين دليل وجوب و يا رجحان اين مرحله از تبرّى كه اظهار زبانى است را اثبات نمىكند.
ج: لعن يك نوع انزجار از ظلم است و اگر ما به دليل دوم توجه نكرده و مسأله تبرّى را عنوان نكنيم، مجرد اين معنى كه لعن يك نحو مخالفت با ظالم و انزجار از او است، براى عدم ترديد در حكم به رجحان لعن دشمنان دين كافى است.
د: مىدانيم رفتار و كردار پيامبر اكرم (ص) و ساير معصومين (ع) حجّت است و مىتوان از فعل آنان به صورت مطلق بر جواز به معنى اعمّ، استدلال كرد؛ لكن در موارد خاص با توجه به موضوع و قرائن موجود، مىتوان نوع خاصى از انواع سهگانه جواز را به اثبات رساند. و در مورد بحث، با توجه به موضوع حكم، مىتوان گفت: اگر از
قرائن، وجوب هم قابل اثبات نباشد، حدّاقل مطلق رجحان ثابت است.
ه-: بعيد نيست كه بتوان گفت لعين و دور از رحمت خداوند بودن از صفات بارز شيطان است و چيزى كه مناسب با اوصاف شيطانى است، اظهار به آن به هر نحوى رجحان دارد؛ چرا كه اين اظهار، در واقع مخالفت با شيطان و هر عمل شيطانى است.
و: از برخى آيات شريفه قرآن، چهبسا بتوان وجوب لعن را استفاده كرد. مىتوان گفت آيه شريفهأُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ[1]جمله خبرى است و در مقام امر و انشاء ظهور در وجوب دارد، يعنى بر همه لعنت كنندگان، لعنت چنين افرادى واجب است.
در اينجا مناسب است به كلامى كه ابن ابى الحديد در اين زمينه آورده، بپردازيم:
ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه[2]مطالبى از ابو المعالى جوينى و نيز اعتراض استادش ابوجعفر نقيب بر ايشان را نقل نموده كه خلاصهاى از آن را در اينجا ذكر مىنمايم:
در مطلب اول ابو المعالى مىگويد: پيامبر (ص) از قضاوت ديگران در مورد اصحاب خويش و آنچه كه بين آنان واقع شده است و اختلافاتى كه ميان آنان
بوده نهى كرده و فرموده است: إيّاكم وما شجر بين صحابتي. سپس آورده است: ما از حقايق قضايايى كه در صدر اسلام بين صحابه واقع شده است، به جهت فاصله زمانى بسيار زيادى كه با آنها داريم، بىاطلاع بوده و نبايد پيرامون آنها بحث نماييم و اگرچه فردى از آنان گرفتار خطا شده باشد؛ و بر ما لازم است حداقل زوجه رسول خدا (ص) يعنى عائشه و پسر عمّه آنحضرت يعنى زبير و نيز طلحه را حفظ نموده و پيرامون آنها سخن ناسزايى نگوييم.
در مطلب دوم او مىگويد: چه چيزى بر ما واجب مىكند كه شخصى از مسلمانان را لعن نماييم يا از او تبرّى بجوييم؟! و اساساً چه
[1]- بقره: 159.
[2]- شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد 413: 20.
ثوابى بر لعنت و برائت مترتّب است؟! و آيا خداوند در قيامت از كسى كه ديگرى را لعن نكرده، بازخواست مىكند و يا از كسى كه لعن فرستاده است؟ اگر انسان در تمام طول زندگىاش ابليس را هم لعن ننمايد، نمىتوانيم بگوييم اين شخص گناهكار است. بلكه بايد گفت اگر مسلمانى به جاى لعن، استغفار نمايد، اين عمل براى او از لعن كردن بهتر است.
سپس در مطلب سوم آورده است: چگونه جايز است كسانى را كه خداوند بين رسولاش و بين آنان مودّت قرار داده لعن كنيم؟ و حال آنكه به تصريح مفسّرين عامّه آيه شريفهعَسَى اللَّهُ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَ الَّذِينَ عادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً[1]در مورد ابوسفيان و آل او نازل شده است، افزون بر اين، جميع آنچه را كه شيعه نقل مىكند يعنى اختلاف بين اصحاب و مشاجره بين آنها، هيچكدام ثابت نيست و اصحاب رسول خدا (ص) مانند فرزندان يك مادر بوده و هيچكدام در باطن از ديگرى كدورتى در دل نداشته و بين آنها هيچ اختلاف و نزاعى نبوده است.
ابن ابى الحديد مىگويد: در محضر استاد ابوجعفر نقيب يحيى بن محمد العلوى البصرى بودم، او پس از نقل كلام جوينى گفت: در گذشته ايام از برخى از علماء زيديه در ردّ كلام ابو المعالى مطالبى را ديدهام كه به خط خود يادداشت نمودهام؛ سپس از ميان كتابهايش، نوشتهاى را به ما داد كه در همان مجلس خوانديم و همه تحسين نمودند و خلاصه آن چنين است:
[1]- ممتحنه: 7.