ابوعبداللّه اصفهانی
ابوعبداللّه اصفهانی معروف به «شافعی» از محدّثین قرن چهارم هجری است. وی در سال 381ق وفات یافت.[3]
ابوعبداللّه اصفهانی
ابوعبداللّه اصفهانی، از دانشمندان قرن پنجم هجری است، در شام ساکن بوده، و در علم و ادب، شاگرد ابوالعلاء معرّی است. معرّی بر حسب خواهش او بعضی از ابیات مشکل کتاب سقط الزّند را شرح کرده، و آن را ضوء السّقط نامیده است. معروف شده که ضوء السّقط را ابوزکریّا بن خطیب تبریزی (421 502ق) تألیف نموده، حال آن که این کتاب، از تألیفات ابوالعلاء معرّی است، و خطیب تبریزی ضوء السّقط را شرح و تکمیل نموده است.[4]
ابوعبداللّه اصفهانی
ابوعبداللّه بن یوسف اصفهانی، از محدّثین به شمار می رود. از ابوبکر عمر بن محمّد صاحب کتّانی روایت می کند، و حافظ ابوبکر احمد بن حسین از او استماع حدیث نموده است.[5]
ابوعبداللّه انداآنی
ابوعبداللّه اندآآنی، از ادبای اصفهان است. مافرّوخی او را از دانشمندان صرف و نحو و لغت و انشاء، و مقدّم بر عصر خود دانسته است.[6]
[انداآن از قریه های ماربین بوده است، و اکنون یکی از محلّه های سده (خمینی شهر) به شمار می رود].
[1]یتیمه الدّهر، ج3، صص118 127؛ ترجمه محاسن اصفهان، ص63؛ الذّریعه، ج9، ص625؛ الغدیر، ج4، صص101 110؛ معجم الادباء، ج1، ص65؛ دائره المعارف تشیّع، ج1، ص419؛ تاریخ تشیّع اصفهان، ص245؛ تاریخچه اوقاف اصفهان، ص34.
[2]محاسن اصفهان، ص32.
[3]تبیین کذب المتفری، ص197.
[4]نشریّه دانشکده ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، سال 11 و 12، ص180.
[5]تبیین کذب المفتری، ص424.
[6]محاسن اصفهان، ص32.
ابوعبداللّه بادی
ابوعبداللّه بادی، از ادبای اصفهان است. مافرّوخی وی را از دانشمندان صرف و نحو و لغت و انشاء دانسته، و او را از متقدّمین بر عصر خود بر شمرده است.[1][باد از قرای نطنز، و اکنون به نام بادرود معروف است].
ابوعبداللّه برقی
ابوعبداللّه برقی، از بزرگان قرن سوم هجری، و خواهرزاده احمد بن محمّد بن خالد برقی محدّث معروف است. از قم به اصفهان آمده، و در این شهر ساکن گردیده است.[2]
ابوعبداللّه خطیب
ابوعبداللّه خطیب اصفهانی معروف به اسکافی، ادیب، لغوی، نحوی، از ادبای قرن چهارم و پنجم هجری است. وی شعر عربی را فصیح و بلیغ می سروده است. در ری از مصاحبان صاحب بن عبّاد بوده، و در آن شهر، منصب خطابت را بر عهده داشته است. تألیفاتی دارد که از آن جمله است: 1. دره التّنزیل، در آیات متشابهه، مطبوع در مصر 2. شواهد سیبویه 3. الغرّه 4. غلط کتاب العین جاحظ 5. لطف التّدبیر 6. مبادی اللّغه العربیّه، مطبوع در مصر، 7. نقد الشّعر. وی در سال 427ق وفات یافته است.[3]
ابوعبداللّه طبری
حافظ ابوعبداللّه طبری، از اکابر فقهاء و محدّثین عامّه است. در سال 495ق در اصفهان وفات یافته است.[4]
[1]محاسن اصفهان، ص32.
[2]معجم البلدان.
[3]محاسن اصفهان، ص31؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص251.
[4]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص747.
ابوعبداللّه فقیه
ابوعبداللّه فقیه، از دانشمندان اصفهان در اوایل قرن پنجم هجری است. وی متصدّی امور رصدی که بر امر علاءالدّوله کاکویه فرمانروای اصفهان، و به وسیله شیخ الرّییس ابوعلی سینا در اصفهان قرار بود انجام گیرد، بوده است.[1]
ابوعبداللّه قاینی
ابوعبداللّه قاینی، ادیب اصفهانی، از ادبای ساکن اصفهان است. او را اصمعی کوچک می گفته اند، و در حسن قضا مشهور بوده است.[2]
ابوعبداللّه معصومی
ابوعبداللّه محمّد بن احمد معصومی، حکیم، فیلسوف و طبیب دانشمند قرن پنجم هجری. از اهالی اصفهان و از شاگردان ابن سینا بوده، و استاد، درباره او گفته است: «ابوعبداللّه منّی بمنزله ارسطاطالیس من افلاطون». ابوعبداللّه از فاضل ترین شاگردان ابن سینا است، و از طرف او، پاسخ ایرادهای ابوریحان بیرونی را داده است. او سال ها پس از وفات ابن سینا در اصفهان به تدریس حکمت و طب مشغول بوده، و سرانجام در سال 450ق وفات یافته است. برخی نوشته اند که او به دستور سلطان محمود غزنوی کشته شده است که صحیح نیست؛ چراکه سلطان محمود در سال 421ق مُرده، و عبداللّه معصومی، حدود سی سال پس از مرگ محمود از دنیا رفته است.
کتب زیر از تألیفات او است: 1. جواب هیجده مسأله که ابوریحان از ابن سینا کرده، و استاد، جواب آن را بدو حواله نموده است. 2. رساله ای در حفظ الصحّه 3. شرح کلمات المتقدّمین از حکماء 4. مفارقات عقلیّه 5. رساله در منطق و غیره.[3]
[1]درّه الاخبار، ص39.
[2]بهارستان (آیتی)، ص183.
[3]ترجمه نزهه الارواح، ص387، مطرح الانظار، ج1، صص128 129؛ ریحانه الادب، ج5، صص344 345؛ فرهنگ معین، ج6، ص1999؛ تاریخ ادبیّات، صفا، ج1، ص319؛ الاعلام، ج7، ص103؛ لغت نامه دهخدا، ذیل «ابوعبداللّه»، ص614؛ ادباء الاطبّاء، ج1، ص26؛ درّه الاخبار، ص60؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص458، نامه دانشوران، ج2، ص569؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص167 168.
ابوعبداللّه ملنجی
ابوعبداللّه محمّد بن ابراهیم بن سالم بن عبداللّه قرشی ملنجی، از محدّثین اصفهان معروف به «ابن شاوال» وی در قرن چهارم هجری می زیسته، و از اهالی روستای «ملنجه» اصفهان بوده است. از حسن بن عرفه و علیّ بن داوود قنطاری و دیگران روایت نموده است.[1]
ابوعبداللّه وَعِلی
ابوعبداللّه وَعِلی از دانشمندان اصفهان و از اهالی قریه وعل (به فتح واو، و کسر عین) است. از آثار او قصیده ای است در موضوع باطل بودن حیله در طلاق و ربا، و آن را طاهر بن یحیی یمنی رد کرده است به کتاب الاحتجاج الشّافی، بردّ علی المعاند فی طلاق التّنافی[2]. [شرح حال ابوبکر وَعِلی را در صفحات قبل آورده ایم].
ابو عبید جوزجانی
شیخ ابوعبید عبدالواحد جوزجانی، از اهالی جوزجان خراسان، و از شاگردان مخصوص شیخ الرّییس ابوعلی سینا است.] وی در سال 403ق در گرگان به خدمت استاد رسیده، و از محضر او بهره علمی برده، و تا آخر عمر استاد (سال 428ق) در سفر و حضر، در خدمت او بوده، و پس از وفات او، شرح حال خودنوشتِ استاد را تکمیل نموده است]. در مدّت شانزده سال اقامت ابن سینا در اصفهان (412 428) او نیز در اصفهان بود، و پس از آن که علاءالدّوله کاکویه، شیخ الرّییس را مأمور تأسیس رصدخانه نمود، شیخ نیز شاگردش ابوعبید را مأمور تهیّه آلات رصدی و استخدام اهل فن گردانید، و او هشت سال
[1]ذکر اخبار اصفهان، ج2، ص262؛ محاسن اصفهان، ص29.
[2]کشف الظنون، ج1، ص15.
صرف این امر نمود.[1]
ابوعبید ضراب
ابوعبید معروف به ضرّاب، از ادبای اصفهان است.
مافرّوخی وی را در عداد دانشمندان صرف و نحو انشاء ذکر کرده، و او را مقدّم بر عصر خویش دانسته است.[2]
ابوالعزّ اصفهانی
ابوالعزّ اصفهانی از محدّثین اصفهان در قرن چهارم هجری است، و شاید قرن پنجم را نیز درک نموده باشد. حسین بن محمّد بن بزری صیرفی (متوفّی 423ق در مصر) از او روایت می کند.[3]
ابوالعلاء اصفهانی
ابوالعلاء احمد بن محمّد بن فضل حافظ اصفهانی، از دانشمندان اصفهان است. یاقوت در ضمن شرح حال سیّدمرتضی علم الهدی (متوفّی 436ق) ذکری از او می نماید، و گوید: شیخ ابوالفضل محمّد بن طاهر مقدسی گفت: شنیدم از کیا ابی الحسین عیسی بن حسین علوی زیدی در موقعی که شاعری نزد او آمده، و اشعاری در مدحش گفته بود، و نزد مردم به من و سیّد مرتضی به یک گونه نظر می کنند، و توقّع دارند، و حال آن که عوائد املاک سیّد، بیست و چهار هزار دینار در سال است، و من از عوائد املاکی که متعلّق به خواهرم می باشد، زندگی می نمایم، و مرا غیر از این، راهِ معیشتی نیست.
[1]مقالات ادبی، استاد همایی، صص46 و 79؛ درّه الاخبار، ص39؛ غزالی نامه، ص318؛ الکامل، ج8، ص245.
[2]محاسن اصفهان، ص33.
[3]میزان الاعتدال، ج1، ص256.
ابوالعلاء سروی
ابوالعلاء سروی، از بزرگان اصفهان در قرن چهارم هجری بوده، و صاحب بن عبّاد اشعاری جهت او سروده است که هفت بیت آن را مافرّوخی در کتاب خود نقل نموده است؛ ازجمله این بیت:
ابا العلاء الا بشر بمقدمنا فقد وردنا علی المهریّه القود[1]
ابوالعلاء فرسانی
ابوالعلاء فرسانی از محدّثین اصفهان است. سلفی از او روایت می کند.[2]
ابوالعلاء نیشابوری
قاضی ابوالعلاء نیشابوری، از فقهای عامّه بوده، و در اصفهان به قضاوت می پرداخته است. وی به دست اسماعیلیان در سال 499ق در اصفهان کشته شد.[3]
ابوعلی اردستانی
ابوعلی اردستانی، از ادبای اصفهان است.
مافرّوخی او را در ردیف دانشمندان صرف و نحو، و لغت و انشاء که مقدّم بر عصر خود می زیسته اند یاد کرده است.[4]
میرزا ابوعلی «هاتف» اصفهانی*
میرزا ابوعلی اصفهانی متخلّص به «هاتف» شاعر ادیب، در کودکی در معیّت پدر به هندوستان رفت، در فنون ادب نزد میرمحمّد افضل ثابت و میرشمس الدّین فقیر دهلوی تحصیل کرد، سپس مورد توجّه بزرگان و امیران هندوستان واقع [شد]، و مورد اقدام و اعزاز
[1]محاسن اصفهان، ص14.
[2]میزان الاعتدال، ج2، ص13.
[3]تاریخ تشیّع در ایران، ص332.
[4]محاسن اصفهان، ص32.
آنان قرار گرفت، در اواخر قرن دوازدهم هجری در آن سرزمین وفات یافت. از او است:
فارغ ز بد و نیک جهانم که خیالش یک دم نگذارد که به فکر دگر افتم[1]
ابوعلی بادی
ابوعلی بادی، از ادبای اصفهان است. مافرّوخی او را از دانشمندان متقدّم که در علوم صرف و نحو و لغت و انشاء، مهارت داشته اند دانسته است.[2]
ابوعلی بغدادی
ابوعلی بغدادی، ساکن اصفهان بوده، و در کلام و حدیث مهارت داشته است. مافرّوخی او را از دانشمندان مقدّم بر عصر خویش دانسته است.[3]
ابو علیّ بن دیزویه
ابوعلیّ بن دیزویه، از دانشمندان اصفهان در قرن پنجم هجری است. مافرّوخی او را در ردیف دانشمندان فلسفه، ریاضی، طبّ و نجوم که معاصر بوده اند آورده است.[4]
ابوعلیّ بن سهلویه
ابوعلیّ بن سهلویه، از ادبای اصفهان بوده، و مافرّوخی او را در ردیف متقدّمین آورده، و او را از دانشمندان صرف و نحو و لغت و انشاء دانسته است.[5]
ابوعلی حدّاد
شیخ ابوعلی حسن بن احمد بن حسن بن احمد بن محمّد بن مهره اصفهانی معروف به «ابوعلی حدّاد» از مشایخ علم قرائت و تجوید در اصفهان بوده، در سال 419 متولّد
[1]گلزار جاویدان، ج3، ص172؛ الذّریعه، ج9، ص1283.
[2]محاسن اصفهان، ص32.
[3]محاسن اصفهان، ص30.
[4]محاسن اصفهان، ص35.
[5]محاسن اصفهان، ص32.
[شده]، و 25 ذی الحجّه 515ق وفات یافته است.[1]
[تألیفاتی داشته است از آن جمله است: 1. تاریخ اصفهان 2. معرفه الصّحابه 3. علوم الحدیث 4. کتاب الخلفاء الرّاشدین 5. الجوامع الکلم 6. الفرائض 7. الثّقلاء 8. کتاب المحبّین مع المحبوبین[2]].
برخی از شاگردان و راویان از ابوعلی حدّاد عبارت اند از: ابوالمحاسن سعد بن محمّد بن حسین هراسی، ابومنصور شهردار بن شیرویه بن شهردار بن شیرویه بن فناخسرو دیلمی همدانی، ابوالخیر عبدالهادی بن علی، ابوروح عباد بن احمد، ابوالمجد فخرآور بن شهفور رازی، ابومحمّد کامل (محمود) بن ختلع لتوری اصفهانی، ابوغالب لیث بن هبه اللّه صالحانی، سیّدابوالقاسم منصور بن محمّد بن محمّد هراتی[3]و ابوجعفر محمّد بن احمد صیدلانی.
ابوعلی رستمی
ابوعلی احمد بن محمّد بن رستم بن طیّار قرشی طهرانی مدینی اصفهانی معروف به ابوعلی رستمی یا ابوعلی کاتب از ادباء و دانشمندان و دولتمندان قرن سوم و چهارم هجری.
وی حکمران اصفهان، و دارای ثروت و املاک فراوان در اصفهان و اطراف بوده است، ازجمله قصر معروفی که ابن حوقل به آن اشاره کرده، و حمّامی که در سال 323 مردوایج در آن به قتل رسید، و باغ معروف به «باغ رستم». وی با شاعر توانمند زبان عربی ابوالحسن محمّد بن احمد بن طباطبا مؤلّف عیار الشّعر، معاشر و مصاحب بوده، و مناظره ها داشته که در کتاب المحاضرات از آن ها یاد شده است.
وی دختری به نام فاطمه داشته که آن را به ازدواج ابی الحسین علی الشّهاب فرزند ابوالحسن محمّد، که از او یاد کردیم در آورده، وقف نامه ای تنظیم، و اموال و املاک خود را
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص483؛ التّحبیر، ج1، ص177.
[2]الاعلام، ج2، ص159.
[3]التّحبیر، ج1 و 2 صفحات مختلف.