مدرسه صدر نجف، ترمیم صحن مطهر حضرت ابوالفضل العباس و اهداء چندین درب طلا و نقره برای حرم های ائمه در عتبات و حضرت معصومه(سلام اللَّه علیها) در قم، همچنین او تخت طاووس را به عنوان هدیه ازدواج فتحعلی شاه با طاووس خانم اصفهانی از ارامنه جلفای اصفهان به شاه پیش کش کرد.
مرحوم صدر با دختر حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتمادالدوله) ازدواج کرد و حاصل آن 8پسر و 4دختر بود.
شعرای آن روزگار در مدح حاج محمّد حسین خان صدر اصفهانی قصاید بسیار گفته اند که برخی از آنها در تذکره حسینیه تألیف میرزا عبدالباقی طبیب اصفهانی گرد آمده است ولی هنوز به چاپ نرسیده است.[1]
میرزا حسین خان ثمر
میرزا حسین خان ثمر بن میرزا محمّد علی خان مستوفی انصاری اصفهانی، شاعر ادیب و دانشمند اواخر قاجاریه ملّقب به «معزّالدّین».
در سال 1284ق در اصفهان متولّد شده [و در این شهر به تحصیل علم پرداخته و خصوصاً از میرزا علیرضا پرتو در ادبیات کسب فیض نمود. او ابتدا در نظام توپخانه اصفهان بوده و بعد به ژنرال آجودانی حضور ظل السّلطان منصوب شد. و در اواخر عمر انزوا اختیار نمود.[2]در شب 24 جمادی الاولی سال 1344ق وفات یافته و در تخت فولادنزدیک تکیه ملک و مجاور تکیه سادات میر محمّد صادقی مدفون شد.
[1]شرح حال رجال ایران، ج3، صص 381-379؛ مجله یادگار: سال دوم، شماره 8، فروردین 1325، صص 57-41؛ مختصری از تاریخچه محلّه خواجو، ص18؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص 567 و 568؛ صدرالتواریخ، ص55؛ القاب رجال دوره قاجاریه، ص42؛ صدراعظم های سلسله قاجاریه، صص 55-45؛ اکسیر التواریخ، صص 242 و 243؛ گنجینه آثار تاریخی اصفهان، صص 753-743.
[2]مکارالآثار، ج7، صص 2660-2656.
ثمر در فنون ادب استاد بود. خط را خوش می نوشت و به زبان فرانسه آشنا بود.[1]]
کتب زیر از تألیفات اوست:
1. «ترجمه تاریخ شرق اقصی» 2. «جنگ روس و ژاپن» 3. «ترجمه تاریخ فرانسه» 4. «عبره النّاظرین» در تاریخ زمان 5. «رعنا و زیبا» منظوم، مطبوع 6. «دیوان اشعار»[2][به ضمیمه «قصائد مدایح و مراثی پرتو اصفهانی» که در سال 1304ق چاپ سنگی شده و بار دیگر «دیوان ثمر» به همت فرزندش رضا ثمر در سال 1347ش چاپ حروفی شده است.
وی همچنین منتخبات اشعار اسدی طوسی و فردوسی را در سال 1319ق فراهم آورده و به خط شکسته نستعلیق نوشته است که به شماره 11521 در کتابخانه عمومی اصفهان موجود بوده است.[3]
از اوست:
وصل شیرین مَطَلَب زانکه غم عشق رُخَش
تیشه اندر سَرِ فرهاد جگر خون زده است
خنک آن کو ز کف سرو قدِ لاله رخی
پای سرو و لب جو باده گلگون زده است]
محمّد حسین خوراسکانی
محمّد حسین بن محمّد علی خوراسکانی، [از فضلاء قرن دوازدهم هجری و از اهالی خوراسکان جی اصفهان] در سلخ صفر 1172ق کتاب «صیغ النّکاح» حاج شیخ محمّد بن محمّد زمان کاشانی اصفهانی را نوشته [است.] نسخه ضمن مجموعه شماره 1966 در
[1]تخت فولاد یادگار تاریخ: خطی.
[2]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص38؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص431؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص99؛ دیوان طرب، ص245.
[3]فهرست عمومی اصفهان، ج1، ص158.
کتابخانه مجلس شورای ملّی موجود است.[1]
محمّد حسین هلال اصفهانی
محمّد حسین مُذَهّب فرزند محمّد علی بهار بن ابوطالب اصفهانی شاعر ادیب و هنرمند دوره قاجاریه.
[در اصفهان متولّد شده و نزد پدر و آقا محمّد جواد مُذَهّب فن تذهیب و تشعیر و زرافشانی و نقاشی را آموخت و خط نسخ را نیز خوب می نوشت. بسیاری از قلمدان نگاران و نقاشان از هنر او در نگاره های خود استفاده کرده اند[2]] شعر نیز می سروده و «همت» و «هلال» تخلّص می کرده است. از اشعار او در ایوان جنوبی مسجد سیّد اصفهان بر روی کاشی نقش شده و به این ماده تاریخ ختم می شود:
چو شد معمور این معبدهلال از بهر تاریخش
بگفتا «شد بنای کعبه ثانی با صفاهان»[3]
1255
[هلال اصفهانی سرانجام در شب 6 ذیحجه 1333ه.ق وفات یافته و در فضای بیرون تکیه مادر شاهزاده (ضلع شمالی تکیه) در تخت فولاد مدفون شد. نوه دختری او علی ابریشمکار عبارات سنگ قبر او را تحریر کرده است.[4]]
شیخ محمّد حسین نجفی هزار جریبی
شیخ محمّد حسین نجفی بن میرزا محمّد علی بن آقا محمّد باقر هزار جریبی مازندرانی، عالم فاضل محقّق. در سال 1235ق متولّد شده و مقدمات را نزد پدر دانشمند خود آموخته و مراحل بعدی تحصیل را نزد علمای روزگار خود طی نمود.
[1]فهرست مجلس، ج 9-2، ص676؛ خورشید جی، صص 311 و 312.
[2]هنر قلمدان، ص137.
[3]بیان المفاخر، ج2، ص105.
[4]تخت فولاد یادگار تاریخ: خطی.
چون پدرش مدت 15سال به مرض سل مبتلا بوده و نتوانسته بود کتابهای خود را پاکنویس کند، فرزندش پس از سالها از مرگ پدر این مهم را انجام داد و گرنه تمام تألیفات پدرش از بین می رفت. سال وفات صاحب عنوان معلوم نیست.
کتب زیر از مؤلفات اوست.
1. «رساله در احوال پدر و جد خود» 2. «البوارق لکشف معضلات الحقایق»[1]
حسین جلائی
حسین جلائی[ابن میرزا محمّد علی لشکرنویس شیرازی ملقّب به جلاء السلطنه، در 12 صفر 1292ق متولّد شد. ابتدا در بلدیه اصفهان به خدمت مشغول بود و در سال 1309ش مجله «بلدیه اصفهان» را منتشر می ساخت] او در دوره های ششم، دهم، یازدهم، دوازدهم وسیزدهم به عنوان نماینده مردم اصفهان در مجلس شورای ملّی حضور داشت و چندی نیز کارمند مجلس بود. [او در شهرداری اصفهان نیز مصدر خدماتی بود. سرانجام در 18محرم 1368ق وفات یافته و در یکی از اطاق های تکیه ریزی در تخت فولاد مدفون شد.[2]]
میرزا محمّدحسین حکیم باشی*
میرزا محمّدحسین بن میرزا محمّدعلی حکیم باشی از اطبّاء مشهور اواخر عهد صفویه در قرن دوازدهم هجری. از سادات موسوی اصفهان و معروف به «حکیم سلمانی» است مانند پدر در دربار شاه سلطان حسین صفوی به طبابت می پرداخت. پس از سقوط اصفهان به دست افاغنه از اصفهان به شیراز پناه برده و در آنجا ساکن شد. نواب محمّدتقی خان شیرازی، بیگلر بیگی فارس او را گرامی داشته و در عزّت و احترام او
[1]الکرام البرره، صص 414 و 415؛ الذریعه، ج15، ص354؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص506.
[2]تاریخ جراید و مجلات ایران، ج2، ص23؛ دائرهالمعارف دانش بشر؛ تخت فولاد یادگار تاریخ: خطی.
کوشید.[1]
سال فوتش به دست نیامد.
محمّد حسین مقدّس مبارکه ای
محمّد حسین مقدّس فانی بن علی محمّد مبارکه ای، عارف سالک و ادیب شاعر در قرن جهاردهم هجری. در سال 1294ق متولّد شده [و در کودکی پدرش را از دست داد و در نوجوانی به کسب و کار پرداخت. در چهل سالگی با پای پیاده به عتبات عالیات رفته و پس از بازگشت به زادگاه خود به تحصیل پرداخت و علم و ادب آموخت و به سرودن شعر لب گشود. سپس به خدمت مشایخ صوفیه درآمده و به مقام ارشاد در سلسله صوفیه نائل شد وبه لقب «مقدّس فانی» شهرت یافت. او زندگی را در زهد و استغنا و اکتفا به اندکی از خوراک و پوشاک و نعمت های دنیوی سپری نموده] و سرانجام در شب یکشنبه 14 محرم 1353 وفات یافته و در «مبارکه» از توابع لنجان اصفهان مدفون شد.
کتب زیر از اوست:
1. «آفتاب عرفان» 2. «خورشید حقیقت» [که یک بار در سال 1336ش و بار دیگر در سال 1376ش به چاپ رسید] 3. «شمس حقیقت» 4. «نور معرفت» و غیره [این چند بیت از یکی از قصاید او در مدح علی علیه السلام است]:
بوی فروردین رسد اندر مشام از هر کنار
یا مگر باد صبا آرد نسیم از زلف یار
گشت صحرا چون بهشت از نکهت اردیبهشت
خیمه زد در طرف بستان پادشاه نوبهار
[1]دیوان طبیب اصفهانی، ص223.
باغ از گل گشته مانند گلستان ارم
راغ عطرآگین شده از سبزه های بی شمار[1]]
محمّد حسین رشتی
محمّد حسین معروف به میرزا جان بن محمّد علی رشتی، عالم فاضل وی ظاهراً از شاگردان سیّد حجّهالاسلام است. او بر روی برگ آخر کتاب «شرح لمعه»، مطالبی از کتاب «تحفهالابرار» مرحوم سیّد حجّهالاسلام راجع به دندان ها نقل می کند. تاریخ نوشتن مطالب شب یکشنبه 16 جمادی الثانی 1245ه.ق است. نسخه در کتابخانه مدرسه فیضیه قم موجود است.[2]
[ظاهراً او همان شخصی است که در تکیه مادر شاهزاده در تخت فولاد مدفون است و نام و تاریخ وفاتش بر روی سنگ لوح قبر چنین آمده است: «الفاضل الکامل الباذل العالم العامل الجلیل، ابن محمّد علی خان، محمّد حسین الرشتی فی دوشنبه هشتم شهر شوال سنه 1273[3]]
محمّد حسین ریزی لنجانی
محمّد حسین بن محمّد علی ریزی لنجانی اصفهانی، خطاط نسخ نویس. در سال 1258ق نسخه ای از «مسالک» شهید ثانی از «طلاق» تا «فرائض» را به خط نسخ کتابت نموده است. کتاب به شماره 98 در کتابخانه مدرسه فیضیه قم موجود است.[4]
[1]دیوان قصاید خورشید حقیقت: مقدمه و ص 34؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص550؛ مؤلفین کتب چاپی، ج2، ص827.
[2]بیان المفاخر، ج1، ص313.
[3]تخت فولاد یادگار تاریخ، خطی.
[4]فهرست فیضیّه، ج1، ص243.
میرزا محمّد حسین صدرائی
میرزا محمّد حسین صدرائی بن میرزا محمّد علی بن حاج صدرائی تاجر اصفهانی [از فعّالان و مبارزان صدر مشروطیت در تهران] در نوجوانی و جوانی به تحصیل معقول و منقول مشغول شد و پس از فوت پدرش در سال 1323ق دست از تحصیل کشید و به تحصیل تنباکو مشغول شد. او از عوامل اصلی مخالفت با استبداد محمّد علی شاه و تحصّن در سفارت عثمانی به شمار می رفت. پس از آن در تأسیس فرقه دموکرات نقش مهمّی ایفا کرد.[1]
سیّد حسین طباطبائی*
سیّد حسین بن محمّد علی طباطبایی، ادیب فاضل خوشنویس در قرن سیزدهم هجری می زیسته و خط نسخ را بسیار زیبا می نوشته و طبع روانی داشته و شعر نیز می گفته است.
وی نسخه ای از «وقف نامه مسجد سیّد» اصفهان را در صفر 1290ق به خط نسخ زیبای خود نوشته است که در کتابخانه آقای سیّد مهدی شفتی در اصفهان موجود است.[2]همچنین جزء دوّم از مُجَلَّد چهاردهم کتاب «بحارالانوار» علّامه مجلسی را به خط نسخ در شوال 1292ق کتابت کرده که در کتابخانه مدرسه صدر بازار موجود است.[3]
از دیگر آثار او کتاب «منتخب الصّحاح» تألیف حاج سیّد اسداللَّه بیدآبادی است که به شماره 185 در کتابخانه آیت اللَّه بروجردی موجود است.[4]
[1]مجلّه یغما.
[2]فهرست سه کتابخانه اصفهان، ص175.
[3]فهرست مدرسه صدر بازار، ج2، ص439.
[4]یادداشت های محقق گرامی آقای رحیم قاسمی.
میرزا حسین منشی اصفهانی
میرزا حسین بن خواجه عنایت اللَّه اصفهانی، خوشنویس و ادیب ماهر در قرن دهم هجری. پدر و عمویش در سلسله حسن بیک و حسین بیک یوزباشی استاجلو منصب وزارت و استیفا داشتند. مدّتی تحریر دارالانشاء را بر عهده داشت و چون طمع ریاست به دارالانشاء را داشت و در این امر موفّق نگردید، راهی هند شد. خط تعلیق را خوش می نوشت. سپهر در تذکره خوشنویسان می نویسد: وی در سال 936ق فوت شده است.[1]
محمّد حسین گرجی اصفهانی
محمّد حسین بن عیسی بیگ گرجی جدیدالاسلام اصفهانی خطاط فاضل. صاحب حواشی بر قرآن مجید به خط شکسته نستعلیق به شماره 217 در کتابخانه قدس رضوی. تاریخ کتابت متن سال 1203ق می باشد.[2]
حسین عبداللهی خوروَش
حاج حسین عبداللهی خوروَش ابن غلامعلی بن حاج محمّد رضا مباشر اصفهانی، از شعراء و نویسندگان معاصر. در رجب سال 1339ق در اصفهان متولّد گردیده. تحصیلات قدیم و جدید خویش را در مدارس جدید و قدیم نزد اساتید به پایان رسانیده، عمری را به مطالعه و تألیف و تحقیق در موضوعات دینی گذرانید. دانشمندی محقّق، نویسنده ای توانا و پژوهشگری سخت کوش بود. مدّتی روزنامه ای به نام «پیک عدالت» منتشر می کرد و در برخی از روزنامه های اصفهان و طهران مقالاتی می نوشت. همچنین او سالها به کتابفروشی در کتابفروشی که به نام «مطهر» نامیده بود، مشغول بود. شعر نیز می سرود. ابتدا «هابط» تخلّص داشت. سپس آن را به «همّت» تغییر داد.
سرانجام در جمادی الاولی 1409ق وفات یافته و در گورستان جدید باغ رضوان
[1]گلستان هنر، ص54؛ تذکره خوشنویسان، ص 57 و 58.
[2]راهنمای گنجینه قرآن، ص299.