گیلانی عارف مشهور است. از شاگردان آخوند ملّا علی نوری بوده، پس از تحصیل علوم ظاهر خدمت حسین علی شاه رسیده و در سال 1222ق در سفر حج در کاظمین وفات یافته [است].
از اوست:
عمری به درِ مدرسه ها بنشستیم با اهل ریا و کبر و کین پیوستیم
از یک نظر عاشق رندی آخر هم از خود و هم از غیر خود وارستیم[1]
زاهر ثقفی اصفهانی
ابوالمجد زاهر بن احمد بن حامد ثقفی اصفهانی، از محدّثین عامّه اصفهان در قرن هفتم هجری است. وی در سال 607ق متولّد شده و مَقدسی در اصفهان از او اخذ حدیث نموده است.[2]
زاهر مغازلی
ابونصر زاهر بن محمّد بن ابوالقاسم مغازلی واعظ اصفهانی، از محدّثین و خطبای عامّه اصفهان در قرن ششم هجری. در اصفهان و رُستاق های آن به وعظ خطابه مشغول بود و چون اشعری مذهب بود، مردم اصفهان به او اعتقاد نداشته اند. او از ابوعلی حدّاد و ابوالقاسم ثقفی حدیث شنیده و ابوسعد سمعانی از او حدیث استماع کرده است.
اوائل محرّم سال 537ق فوت شده است.[3]
[1]طرائق الحقائق، ج3، ص233؛ ریاض العارفین، (چ1305ش)، ص261؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص569؛ مکارم الآثار، ج3، ص750؛ بیان المفاخر، ج2، ص234؛ الاصفهان: رجال و مشاهیر، ص336؛ ریحانه الادب، ج2، ص355؛ رجال اصفهان (دکتر کتابی)، ج1، ص356.
[2]جعفر بن ابیطالب، ص23.
[3]التّحبیر، ج1، ص287.
زبیر جرقوهی
ابومحمّد زبیر بن محمّد بن احمد جرقوهی، از محدّثین عامّه در اوایل قرن ششم هجری است. [اصلاً از اهالی جرقوه بوده که اکنون به جرقویه معروف است] در مدینه (شهرستان) اصفهان ساکن بوده و به عمل صالح معروف بوده و عمری طولانی یافته است. او از ابوعلی حدّاد، ابوالمحاسن عبدالواحد بن اسماعیل رویانی، ابوالقاسم غانم بن محمّد برجی و احمد بن فضل خواص حدیث شنیده و ابوسعد سمعانی و ابوالقاسم دمشقی از او روایت می کنند.[1]
زجری اصفهانی*
زجری اصفهانی، از شعراء و ادبای قرن دهم هجری است.[2]
زراره اصفهانی
ابومضر زراره بن فاخر (اصفهانی) از ادبای اصفهان است. مافروخی او را در ردیف دانشمندان متقدم عصر خود که در زمینه صرف و نحو و لغت و انشاء مهارت داشته اند ذکر کرده است.[3]
زُفَر عنبری تمیمی
ابوالهذیل زُفَر بن هذیل بن قیس عنبری تمیمی [از محدّثین عامّه در قرن دوم هجری]. اصل او از اصفهان است. از اصحاب ابوحنیفه است. در بصره ساکن بوده و منصب قضاوت آنجا را داشته و هم در آن شهر به سال 158 مرده است. او از اهل رأی و قیاس است و از گفته هایی اوست که: «تا زمانی که قرآن و حدیث (اثر) باشد ما به رأی عمل
[1]التّحبیر، ج17 ص293؛ معجم البلدان، ج2، ص128؛ گرکویه، (ویرایش دوم)، صص 154 و 155.
[2]فرهنگ سخنوران، ص247.
[3]محاسن اصفهان، ص32.
نمی کنیم و گاهی که به حدیث برخوردیم از رأی می گذریم.»[1]
پدرش در زمان خلافت یزید بن عبدالملک در قریه «بَراآن» اصفهان ساکن بوده و سه فرزند به نام های «زُفَر»، «کوثر» و «هرثمه» داشته است.[2]
زکریا اصفهانی
زکریا اصفهانی، در کتاب «النقض» او را از فرزندان [نوادگان] بهرام گور و از قرامطه و پیشوای آنان دانسته است.[3]
زکریا جورجیری
ابواحمد زکریا بن احمد بن محمّد بن زکریا معدّل خطیب جورجیری اصفهانی، [از محدّثین عامّه در اوایل قرن ششم هجری]. از ابومطیع محمّد بن عبدالواحد مصری، ابوبکر احمد بن محمّد بن احمد بن موسی بن مردویه صغیر و ابوالفتح احمد بن محمّد بن احمد حدّاد اجازه داشته و ابوسعد سمعانی از او به عنوان «کان شیخا سدیدا من اهل العلم» یاد کرده و از او اجازه دریافت داشته است.[4]
[جورجیر از محلّه های قدیمی شهر اصفهان است و مسجد جورجیر از عهد دیالمه و جنب آن مسجد حکیم از عهد صفویه مهم ترین یادگارهای تاریخی این محلّه به شمار می روند.]
زکریا اصفهانی
[1]ریحانه الادب، ج7، ص300؛ معجم المؤمنین، ج4، ص181؛ لغت نامه دهخدا: ذیل «ابوالهذیل»، ص929؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص211؛ الاعلام، ج4، ص74 به نقل از: الجوهر المضیئه، ج1، ص243 و ج2، ص543؛ شذرات الذهب، ج1، ص243؛ الانتفاء، ص173.
[2]ذکر اخبار اصفهان، ج1، ص317.
[3]النّقص، ص311.
[4]التّحبیر، ج1، ص291.
زکریا بن صَلت بن زکریا [از عابدان و عرفاء و محدثین عامه اصفهان در قرن سوم هجری است] پدرش از مصاحبان عارف مشهور محمّد بن یوسف بنّا اصفهانی صوفی بوده و خود نیز عمر را به عابدت و تَهَجُّد گذرانده است. ابویحیی محمّد بن عصام از او حدیث نقل کرده است.[1]
زکریا اصفهانی
ابویحیی زکریا بن یحیی بن کثیر بن زر اصفهانی، از محدّثین عامه اصفهان است. در مکّه ساکن بوده و از ابن مقری حدیث نقل کرده است.[2]
ملّا محمّد زکی
آخوند مولانا محمّد زکی، از فضلای گمنام عهد صفویه است. میر سیّد عبدالحسین خاتون آبادی درباره برادرش میر سیّد اسماعیل خاتون آبادی می نویسد: قبر سیّد مشارٌالیه در مدرسه ای است که خود ساخته بودند در قُرب تکیه آخوند مولانا محمّد زکی».
در پشت خانه های جدید البناء تخت فولاد، در سمت غربی کوچه مقابل غسالخانه، فضایی که قبور جمعی از بزرگان در آن قرار داشت و اخیرا تسطیح و درختکاری شده هنوز یک قبر موجود می باشد.[3]
[محقّق کتاب گوید: فعلاً این قبر هم از بین رفته و آثار آن مشهود نیست.]
خواجه زکی اصفهانی
خواجه زکی اصفهانی، از اعیان و بزرگان اصفهان در قرن هفتم هجری است. در کتاب
[1]ذکر اخبار اصفهان، ج1، ص322؛ طبقات المحدّثین، ج3، ص89.
[2]ذکر اخبار اصفهان، ج1، ص341.
[3]سیری در تاریخ تخت فولاد، ص129؛ وقایع السنین و الاعوام، ص505.
«شکارنامه ایلخانی» تألیف علی بن منصور صوانی (که تا سال 705ق در قید حیات بوده) اسامی برخی از کتابها و عدّه ای از افراد برده شده است، نام صاحب عنوان نیز به مناسبتی مذکور است.
«شکارنامه ایلخانی» به شماره 3037 در کتابخانه مجلس شورای ملّی موجود است.[1]
محمّد زکی کرمانشاهی
شیخ محمّد زکی بن ابراهیم همدانی کرمانشاهی، عالم فاضل و فقیه محقّق [از فقهاء و علمای قرن دوازدهم هجری].
پدر و مادرش سنّی مذهب بودند. در سن 7 سالگی از آنان گریخته و به همدان رفت و زیر نظر حاکم آنجا اسماعیل خان تربیت شد تا به مقامات عالیه رسید و مقام شیخ الاسلامی یافت. نادرشاه افشاراز روی نیرنگ وی را قاضی عسکر قرار داد و در سال 1159ق دستور کشتن او را داد.
سیّد عبداللّه جزائری در «اجازه کبیره» وی را عنوان کرده و گوید:
«کان عالما جامعا ذکیا کثیر الکد و الاشتعال واعظا ادیبا. امام الجمعه و شیخ الاسلام فی بلاده الی ان تعرف السلطان فاستصحبه و جعله قاضی العسکر»
صورت فرمان شیخ الاسلامی او ضمن مجموعه شماره 2214 به صورت میکروفیلم در دانشگاه طهران موجود است. نسخه دیگری از آن هم در کتابخانه ملّی وجود دارد.
همچنین رونوشت نامه امام قلی میرزا فرزند نادرشاه که به مشارالیه نوشته است، در بیاض امام قلی میرزا ضمن جلد پنجم منشات میرزا مهدی خان استرآبادی به نظر علّامه شیخ آقابزرگ طهرانی رسیده است.
[1]فهرست مجلس، ج10، (بخش یکم)، ص569.
از تألیفاتش «رساله در ردّ رساله نجاست غیر امامی» تألیف میرزا حیدرعلی شیروانی است.[1]
ملّا محمّد زکی سبزواری*
ملّا محمّد زکی بن ملّا محمّد جعفر بن ملّا محمّد باقر محقّق سبزواری، عالم فاضل کامل، در اصفهان به تحصیل علوم دینی مشغول بوده و عالمی با فضل و اهل تحقیق است. مع الاسف در سالهای جوانی در سال 1110ق وفات یافته و در بقعه آقا حسین خوانساری در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.
متن لوح مرمرین قبر او به شرح زیر است:
«هو الغفور الرّحیم. تاریخ وفات مرحمت و غفران پناه و جنتٌ و رضوان آرامگاه سلاله النّجباء الکرام و نتیجه الفضلاء العظام الشّاب الفاضل الکامل المحقّق المدقّق النادر فی عصره الشریف مولانا محمّد زکی ابن مولانا محمّد جعفر بن محمّد باقر الشّریف السبزواری طاب ثراه فی سنه1110»[2]
محمّد زکی بازرجانی
محمّد زکی بن محمّد سلیم بازرجانی، [از فضلاء قرن دوازدهم هجری و مقیم اصفهان] در دوشنبه 27 جمادی الاولی 1129ق برحسب دستور مولانا محمّد جعفر گیلانی ساکن مدرسه ملّا عبداللّه، کتاب «احقاق الحقِ» قاضی نوراللّه شوشتری، را به خط نسخ نوشته و کتاب در کتابخانه مرحوم حاج سیّد احمد زنجانی در قم موجود است.[3]
[1]زندگینامه علّامه مجلسی، ج10، ص291 و ج2، ص422؛ خاندان شیخ الاسلام اصفهان، ص44؛ الذریعه، ج3، ص169 و ج10، ص99؛ فهرست میکروفیلم های دانشگاه، ص653؛ فهرست ملّی، ج1، صص 167 و 154؛ تتمیم امل الآمل، صص 174 و 166؛ اجازه الکبیره، ص140؛ الکواکب المنتشره، صص 290 و 291.
[2]تخت فولاد یادگار تاریخ: خطی.
[3]آشنایی با چند نسخه خطی، ص191.
سیّد محمّد زکی اصفهانی
سیّد محمّد زکی بن حاج محمّد اصفهانی، [از کاتبان قرن دوازدهم هجری] در سال 1118ق نسخه ای از «جلاء العیون» علّامه مجلسی را کتابت نموده و کتاب به شماره 698 در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.[1]ظاهرا نامبرده از شاگردان علّامه مجلسی است.
زکی ندیم مشهدی
میرزا محمّد زکی مشهدی متخلّص به «ندیم»، شاعر و ادیب قرن دوازدهم هجری.
در زمان شاه سلطان حسین صفوی در خدمت محمّد زمان خان بیگدلی سپهسالار خراسان و محمّد قلی خان بیگدلی وزیر اعظم دیوان اعلی بود. پس از آن به اصفهان آمده و همزمان با پیدایش نادرشاه ملازم و هم صحبت او شد. هنگامی که نادرشاه به بغداد لشکر کشید، از خدمت نزد او استعفا کرده و در نجف اشرف ساکن شد و سرانجام در سال 1163ق در آنجا وفات یافت.
این کتابها از اوست:
1. «دیوان ندیم مشهدی» 2. «مثنوی دُرّ نجف»3. «مثنوی تسبیح کربلا»
این رباعی از اوست:
در خاک نجف «ندیم» آسوده بخواب اندیشه مکن ز پرسش روز حساب
جایی که بدل به سرکه گردد می ناب بی شبهه گنه شود مبدّل به ثواب[2]
[1]فهرست گلپایگانی، ج2، ص42؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، ص112.
[2]تذکره آتشکده: نیمه دوم، صص 655 و 656؛ تذکره غنی، ص134؛ الذریعه، ج9، ص1180 و ج19، ص142؛ ریحانه الادب، ج6، ص160؛ لغت نامه دهخدا: ذیل «ندیم مشهدی»، ص415؛ مجمع النّفایس، ص119.
زکی یزدی*
زکی یزدی معروف به «زکیا»، شاعر ادیب در قرن یازدهم هجری. پسرعموی خواجه سیف الدّین محمود (از نواده های خواجه غیاث الدّین نقشبند) بوده و در اصفهان می زیسته و هم در این شهر وفات یافته است. در نقشبندی نیز زبردست و استاد بوده و فوتش قبل از سال 1083ق واقع شد.
از اوست:
باشدم روشن چراغ دیده با طوفان اشک زنده دارم روز و شب در قعر دریا شمع را[1]
محمّد زمان بیگ*
محمّد زمان بیگ، از خوشنویسان اواخر دوره صفویّه است. او خط نستعلیق را نزد محمّد صالح اصفهانی مشق کرده و خط را زیبا می نوشته است.[2]
محمّد زمان اصفهانی*
محمّد زمان اصفهانی، موّرخ ادیب، در قرن دوازدهم هجری و مؤلّف کتاب «اخبار ایام الملوک». مؤلف وقایع تاریخی را از زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تا سال 1116ق آورده و سپس تا سال 1160ق ادامه یافته است. نسخه ای از این کتاب در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد مقدس موجود است.[3]
[1]تذکره نصرآبادی، ج1، ص592؛ تذکره شعرای یزد، ص79.
[2]احوال و آثار خوشنویسان، ج3، ص739.
[3]فهرستواره کتابهای فارسی، ج2، ص812.