سخنوران قرن سیزدهم هجری [به واسطه برادرش «میرزا عبداللّه امین الدّوله» و به خاطر خدمات پدرش به قاجاریه در دربار «فتحعلی شاه قاجار» منصب استیفا را به دست آورد. در سال 1231ق به حکومت یزد منسوب شده و تا سال 1236ق حکومت آنجا را در دست داشت. در زمان حکومت او به تحریک «صدرالممالک» یکی از اعیان یزد و ملّا محمّد حسین یزدی» از علمای یزد، شاه خلیل اللّه از سران اسماعیلیه به دست مردم کشته شد و محمّد زمان خان آن دو را جهت مجازات به طهران فرستاد.] در هر صورت در شعر نیز طبعی روان داشته و مذاقش به غزل سرایی مایل بود.
از اوست:
هر کجا حکایتی شود از کُشتگان عشق ای راویان دهر ز ما هم روایتی[1]
محمّد زمان اصفهانی*
محمّد زمان بن عبدالباقی اصفهانی، از خوشنویسان هنرمند قرن دوازدهم هجری است. خط ثلث را خوش می نوشته و کتیبه کاشیکاری محراب ایوان استاد در مسجد جامع اصفهان به خط زیبای اوست که در سال 1112ق نوشته شده است.[2]
محمّد زمان اصفهانی*
محمّد زمان اصفهانی متخلّص به «زمانی» فرزند استاد علی اجری طبّاخ در عهد صفویّه. در اصفهان متولّد شده و در این شهر تحصیل کرد. سپس با یکی از دوستان
[1]تذکره نگارستان دارا، ج1، ص90؛ تذکره سفینه المحمود، ص371؛ تذکره مجمع الفصحاء، ج4، ص401؛ تذکره انجمن خاقان، صص 141 و 142؛ لغت نامه دهخدا: ذیل «سخای اصفهانی» 346؛ تاریخ یزد (طاهری)، صص 62 و 63؛ الذریعه، ج9، ص434؛ تذکره حدیقه الشعراء، ج1، ص751؛ تذکره ممیّز: خطی، ص45.
[2]آثار تاریخی اصفهان، ص114.
شاعر خود به نام «مجلسی اصفهانی» به هند مسافرت کرد و از شهرها و مناطق آنجا دیدار کرد. او در خطاطی و قاطعی و سایر هنرها مهارت به سزایی داشت و تا اوایل قرن یازدهم هجری در قید حیات بود.[1]
محمّد زمان هزارجریبی
محمّد زمان بن درویش علی هزارجریبی اصفهانی [از فضلاء قرن یازدهم هجری[ ساکن مدرسه شاهپوریه، در یک شنبه محرم 1087ق کتاب «ارشاد الاذهانِ» علّامه حلّی را نوشته است.[2]
محمّد زمان اصفهانی
محمّد زمان بن محمّد علی اصفهانی [کاتب نسخ نویس] نسخه ای از «نورالعیون» تألیف: سیّد محمّد باقر رضوی اصفهانی قمی را به خط نسخ کتابت نموده است. نسخه در حاشیه تصحیح شده و علامت بلاغ دارد. این نسخه به شماره 2689 در کتابخانه مرعشی قم موجود است.[3]
محمّد زمان بن محمّد قاسم*
محمّد زمان بن حاجی محمّد قاسم، از کاتبان فاضل قرن دوازدهم هجری است. در شب چهارشنبه 3 محرم 1114ق نسخه ای از «صیغ عقود نکاح متعه» تألیف: سیّد محمّد باقر خاتون آبادی را به خط شکسته نستعلیق نوشته و در کتابخانه ملّی ملک موجود است.[4]همچنین در سه شنبه 7 ذیحجه 1130ق نسخه ای از «مخزن الدّعوات» تألیف:
[1]کاروان هند، ج1، صص 500 و 501.
[2]فهرست کتابخانه عمومی اصفهان، ج1، ص178.
[3]فهرست مرعشی، ج7، ص264.
[4]فهرست ملک، ج6، ص81.
عبدالحسیب محمّد علوی عاملی را به خط نستعلیق کتابت نموده که در کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی موجود است.[1]
آقا زمان واضع اصفهانی
آقا زمان اصفهانی فرزند پهلوان قاسم. شاعر ادیب، از شعرای قرن یازدهم هجری. اجدادش از بلوک لنجان بوده و مناصب صاحب جمع هوایی و راهداری را برعهده داشتند. او از کارهای دولتی کناره گرفته و با قناعت به زندگی فقیرانه خود ادامه می داد. و اوقات خودرا به مجالست و مصاحبت ادباء و فضلاء اصفهان می گذرانید. در شعر طبعی روان داشته و در شعر قدماء تَتَبُّع بسیار کرده بود.[2]او تا سال 1067ق در قید حیات بوده و در این سال به مناسبت بنای مسجد حکیم قطعه ای سروده است.[3]در شعر «واضع» تخلّص می کرد.
از اوست:
مرد را پامال خواری می کند طغیان حرص شمع کوته می شود چون شعله بالا می کشد
ملّا محمّد زمان تبریزی
ملّا محمّد زمان بن ملّا کلب علی تبریزی، عالم فاضل و ادیب شاعر. در اصفهان سکونت داشته و از درس علّامه ملّا محمّد باقر مجلسی، آقا حسین خوانساری و شیخ جعفر قاضی بهره مند شده و سپس تولیت و تدریس مدرسه شیخ لطف اللّه اصفهان را به عهده گرفته است. سال وفات او به دست نیامد و احتمالاً در دوره فترت افغان ها
[1]فهرست مرعشی، ج16، ص33.
[2]تذکره نصرآبادی، ج1، صص 488 و 489؛ تذکره روز روشن، ص867.
[3]گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص613.
می باشد.
کتب زیر از تألیفات اوست:
1. «حاشیه تهذیب الاحکام» 2. «ترجمه خلاصه الاذکار» 3. «چنته» در فوائد متفرقه4. «شرح اصول کافی»5. «شرح زبده الاصول» شیخ بهایی6. «فرائد الفوائد» در احوال مدارس و مساجد که به چاپ رسیده است.7. «المسعار فی الاسعار» که در سلخ ذی القعده 1127ق در مدرسه شیخ لطف اللّه از تألیف آن فراغت یافته و نسخه آن در کتابخانه فقیه جلیل القدر سیّد مصطفی صفائی در قم موجود بوده است.[1]
زمان هسته ای
امیر زمان بن محمّد هسته ای. [کاتب نسخ نویس قرن یازدهم هجری] در چهارشنبه شعبان 1053ق کتابت «حاشیه مطول» از: میر سیّد شریف جرجانی را به خط نسخ به پایان رسانیده و نسخه تصحیح شده و حاشیه نویسی دارد. نسخه به شماره 1676 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم وجود دارد.[2]
وی همچنین دو جلد «مسالک الافهام» را به خط نسخ در 5 رمضان 1048ق و 6 رجب 1049ق کتابت نموده و در کتابخانه عمومی اصفهان موجود است.[3]
محمّد زمان انصاری*
محمّد زمان بن قاضی مرتضی انصاری، از فضلای اصفهان در قرن یازدهم هجری است. در مدرسه شیخ لطف اللّه اصفهان به تحصیل مشغول بوده و در 14 رمضان 1030ق از کتابت نسخه ای از کتاب «شرح مختصر الاصول» تألیف: قاضی عضدالدّین
[1]فوائد الرضویه، ج2، ص537؛ مصفی المقال، ص183؛ الذریعه، ج13، ص300 و ج21، ص19؛ الکواکب المنتشره، صص 292 و 293؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص654؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، صص 34 و 35؛ تراجم الرّجال، ج2، ص704؛ تلامذه العلّامه المجلسی، ص102؛ روضات الجنات، ج3، ص150؛ دانشمندان آذربایجان، ص166.
[2]فهرست مرعشی، ج5، ص72.
[3]فهرست کتابخانه عمومی اصفهان، ج1، ص302.
ایجی فراغت یافته است. این نسخه به شماره 2473 در کتابخانه مرکز احیاء میراث اسلامی در قم موجود است.[1]
زمان اصفهانی
زمان بن هدایت اللّه اصفهانی، از کاتبان و خوشنویسان قرن یازدهم هجری است. خط نستعلیق را زیبا می نوشته [و مدّتی در شیراز به تحصیل علوم عقلی و نقلی مشغول بوده است. و به احتمال زیاد شاگرد سیّد محمّد کشمیری است.
از آثار او کتابت «اثبات اللّه» تألیف: میر فخرالدّین حسینی استرآبادی است که آن را در چهارشنبه 29 رمضان 1046ق در مدرسه رفیعیه شیراز به پایان آورده است و در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[2]همچنین] نسخه ای از «اثبات الواجب» تألیف: میر نظام الدّین احمد دشتکی را در 14 رمضان 1048ق به دستور میر سیّد محمّد کشمیری کتابت کرده است. این نسخه به شماره 5632 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی موجود است.[3]
آقا محمّد زمان نقاش*
آقا محمّد زمان فرنگی ساز فرزند محمّد یوسف قمی، از نقاشان معروف عهد شاه عباس دوم و شاه سلیمان صفوی است.
برخی از محققان اروپایی و ایرانی نوشته اند که شاه عباس ا ورا برای فراگیری نقاشی به ایتالیا فرستاد و او در آنجا به کیش مسیحیّت گرویده و نام خود را به «پائولو» تغییر داد. او پس از بازگشت به ایران از ترس به خطر افتادن جان خود به هند پناه برد ولی پس از مدتی به ایران آمده و دوباره اسلام پذیرفت.
[1]فهرست احیاء، ج6، ص446.
[2]فهرست مرعشی، ج17، ص23.
[3]فهرست مرعشی، ج15، ص32.
مطبق تحقیقات محققان در سالهای اخیر این داستان، خیال پردازی و حدس و گمان بیش نبوده و از بُن اشتباه است و آقا محمّد زمان هرگز از ایران خارج نشده و تغییر مذهب نداده است.
وی در نقاشی پیرو سبک نقاشان فلاندری بوده و آثار نقاشی آنان در ایران و هند خرید و فروش می شده است. او یکی از نقاشان برجسته ای است که با تلفیق نقاشی غربی و ایرانی سبک جدیدی به وجود آورد که در اواخر عهد صفویه رونق فراوانی میان نقاشان ایرانی یافت.
آقا محمّد زمان علاوه بر نقاشی در قلمدان سازی نیز استاد بوده و در این زمینه آثاری از او موجود است.
تابلوها، قلمدان ها و سایر آثار او که بین سالهای 1070 تا 1109ق آفریده شده در موزه ها و مجموعه های خصوصی و دولتی ایران و اروپا و آمریکا موجود است که از جمله مشهورترین آنها تابلوی «ملاقات حضرت مریم با الیصابات» در سال 1089ق، قلمدان با تصویر «شاه سلطان حسین در گردشگاه» مورخ سال 1109ق تابلو«نزول روح القُدُس بر مسیح» به سال 1092ق و تابلو «شکوفه بادام» در سال 1105ق هستند. همچنین او سه تابلو به «خسمه نظامی» شاه طهماسبی اضافه کرده که تاریخ آن 1086ق است.
رقم او در آثارش «محمّد زمان»، «زمان»، «صاحب الزّمان» بوده است.
وی احتمالاً تا سال 1120ق در قید حیات بوده و تا آخرین روزهای زندگی در دربار شاه سلطان حسین صفوی مورد توجه و عنایت خاص شاه و درباریان قرار داشته است.[1]
[1]هنر ایران، ص118؛ هنر نگارگری ایران (رابینسون)، صص 79 و 80؛ دائره المعارف هنر، صص518-520؛ هنر قلمدان، صص 96-98؛ مجله نامه بهارستان، شماره 6، سال 1381 و شماره 7، سال 1382؛ هفته نامه نوید اصفهان، شماره 353، مورخ 17 خرداد 1374؛ مکتب نگارگری اصفهان، صص 223-228.
ملّا محمّد زمان تنکابنی
ملّا محمّد زمان تنکابنی اصفهانی، از علماء اواخر عهد صفویه در اصفهان بوده و کتاب «اسرار الصلاه» شهید ثانی را به فارسی ترجمه نموده است. نسخه ای از آن که در سال 1118ق کتابت شده در کتابخانه صدر (در عراق) موجود است.[1]
محمّد زمان حسینی اصفهانی
محمّد زمان حسینی اصفهانی [از فضلاء قرن دهم هجری] در یک شنبه 26 ربیع الثّانی 926ق نسخه ای از «شرح مختصر الاصولِ» ابن حاجب را به خط نستعلیق در مدرسه نظامیه اصفهان کتابت نموده و کتاب به شماره 1834 در مدرسه فیضیه قم موجود است.[2]
زمان حناتراش
زمانای حناتراش، از شعرای قرن یازدهم هجری. در اصفهان سکونت داشت. به هند رفت و به علّت بدخوئی و طبع تند او، اُمراء و اعیان هند به او بی اعتنایی کردند و او یکی از آنان یعنی جعفرخان، از صاحب منصبان عالی رتبه ایران هند را هجو کرد و به ایران بازگشت امّا در هرات به بیماری سختی گرفتار شده و در منزل شیخ الاسلام هرات فوت شد.
این بیت از اوست:
چیست مانع بهر قتلم تیغ بیداد تو را از تو شیرین تر که خواهد کشت فرهاد تو را[3]
[1]الذریعه، ج4، ص78؛ الکواکب المنتشره، ص293؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص654.
[2]فهرست فیضیه (استادی)، ج1، ص157؛ محیط ادب، ص106.
[3]تذکره نصرآبادی، ج1، ص570؛ تذکره روز روشن، صص 328 و 329؛ دانشمندان آذربایجان، صص 166 و 167.
[حناتراش: آنکه خانه زین از چوب تراشد.]
زمان راضی اصفهانی
زمان اصفهانی معروف به «زمانای نقاش» و متخلّص به «راضی» شاعر ادیب و نقاش ماهر. از هنرمندان و سخنوران اواخر دوره صفویه. در سال 1122ق در قید حیات بوده و صاحب «دیوان اشعار» و «مثنوی» است.
از اشعار اوست:
گر وحشیانه از روش خل می رمم عذرم بسی بجاست که مردم ندیده ام[1]
[شاید او «آقا محمّد زمان نقاش فرنگی ساز فرزند محمّد یوسف قمی» نقاش معروف اواخر صفویه که شرح حال او را در این کتاب آورده ایم باشد.]
محمّد زمان زرکش اصفهانی
محمّد زمان اصفهانی متخلّص به «زمانی» شاعر و ادیب، از سخنوران قرن یازدهم هجری. در اصفهان متولّد شد. در جوانی شعر می سرود و «فریبی» تخلّص می کرد و با «حکیم شفائی»، «میرزا فصیحی» و «میرزا ملک مشرقی» مصاحب بود. او ظریف طبع و بی پروا بوده و در وصف محمّد رضای قهوه چی اشعاری سروده بود. عاقبت تخلّص خود را به «زمانی» تغییر داده و شغل زرکشی را رها کرد و جهت کسب معاش راهی هند شد و در سال 1054ق در لاهور وفات یافت. فرزندش میرزا مسعود نیز شاعر بوده است.
از اوست:
خوش آرمیده قافله عمر ما گذشت گردی نشد ز رفتن این کاروان بلند[2]
[1]دائره المعارف دانش بشر، ص1512؛ منتخب اللطایف، ص662.
[2]قصص الخاقانی، ج2، ص98؛ تذکره نصرآبادی، ج1، صص 472 و 473؛ تذکره روز روشن، ص920؛ تذکره منتخب اللطایف، ص509؛ تذکره شمع انجمن، ص303.