کتاب اعلام اصفهان

مطبق تحقیقات محققان در سالهای اخیر این داستان، خیال پردازی و حدس و گمان بیش نبوده و از بُن اشتباه است و آقا محمّد زمان هرگز از ایران خارج نشده و تغییر مذهب نداده است.

وی در نقاشی پیرو سبک نقاشان فلاندری بوده و آثار نقاشی آنان در ایران و هند خرید و فروش می شده است. او یکی از نقاشان برجسته ای است که با تلفیق نقاشی غربی و ایرانی سبک جدیدی به وجود آورد که در اواخر عهد صفویه رونق فراوانی میان نقاشان ایرانی یافت.

آقا محمّد زمان علاوه بر نقاشی در قلمدان سازی نیز استاد بوده و در این زمینه آثاری از او موجود است.

تابلوها، قلمدان ها و سایر آثار او که بین سالهای 1070 تا 1109ق آفریده شده در موزه ها و مجموعه های خصوصی و دولتی ایران و اروپا و آمریکا موجود است که از جمله مشهورترین آنها تابلوی «ملاقات حضرت مریم با الیصابات» در سال 1089ق، قلمدان با تصویر «شاه سلطان حسین در گردشگاه» مورخ سال 1109ق تابلو«نزول روح القُدُس بر مسیح» به سال 1092ق و تابلو «شکوفه بادام» در سال 1105ق هستند. همچنین او سه تابلو به «خسمه نظامی» شاه طهماسبی اضافه کرده که تاریخ آن 1086ق است.

رقم او در آثارش «محمّد زمان»، «زمان»، «صاحب الزّمان» بوده است.

وی احتمالاً تا سال 1120ق در قید حیات بوده و تا آخرین روزهای زندگی در دربار شاه سلطان حسین صفوی مورد توجه و عنایت خاص شاه و درباریان قرار داشته است.[1]

[1]هنر ایران، ص118؛ هنر نگارگری ایران (رابینسون)، صص 79 و 80؛ دائره المعارف هنر، صص518-520؛ هنر قلمدان، صص 96-98؛ مجله نامه بهارستان، شماره 6، سال 1381 و شماره 7، سال 1382؛ هفته نامه نوید اصفهان، شماره 353، مورخ 17 خرداد 1374؛ مکتب نگارگری اصفهان، صص 223-228.

ملّا محمّد زمان تنکابنی

ملّا محمّد زمان تنکابنی اصفهانی، از علماء اواخر عهد صفویه در اصفهان بوده و کتاب «اسرار الصلاه» شهید ثانی را به فارسی ترجمه نموده است. نسخه ای از آن که در سال 1118ق کتابت شده در کتابخانه صدر (در عراق) موجود است.[1]

محمّد زمان حسینی اصفهانی

محمّد زمان حسینی اصفهانی [از فضلاء قرن دهم هجری] در یک شنبه 26 ربیع الثّانی 926ق نسخه ای از «شرح مختصر الاصولِ» ابن حاجب را به خط نستعلیق در مدرسه نظامیه اصفهان کتابت نموده و کتاب به شماره 1834 در مدرسه فیضیه قم موجود است.[2]

زمان حناتراش

زمانای حناتراش، از شعرای قرن یازدهم هجری. در اصفهان سکونت داشت. به هند رفت و به علّت بدخوئی و طبع تند او، اُمراء و اعیان هند به او بی اعتنایی کردند و او یکی از آنان یعنی جعفرخان، از صاحب منصبان عالی رتبه ایران هند را هجو کرد و به ایران بازگشت امّا در هرات به بیماری سختی گرفتار شده و در منزل شیخ الاسلام هرات فوت شد.

این بیت از اوست:

چیست مانع بهر قتلم تیغ بیداد تو را از تو شیرین تر که خواهد کشت فرهاد تو را[3]

[1]الذریعه، ج4، ص78؛ الکواکب المنتشره، ص293؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص654.

[2]فهرست فیضیه (استادی)، ج1، ص157؛ محیط ادب، ص106.

[3]تذکره نصرآبادی، ج1، ص570؛ تذکره روز روشن، صص 328 و 329؛ دانشمندان آذربایجان، صص 166 و 167.

[حناتراش: آنکه خانه زین از چوب تراشد.]

زمان راضی اصفهانی

زمان اصفهانی معروف به «زمانای نقاش» و متخلّص به «راضی» شاعر ادیب و نقاش ماهر. از هنرمندان و سخنوران اواخر دوره صفویه. در سال 1122ق در قید حیات بوده و صاحب «دیوان اشعار» و «مثنوی» است.

از اشعار اوست:

گر وحشیانه از روش خل می رمم عذرم بسی بجاست که مردم ندیده ام[1]

[شاید او «آقا محمّد زمان نقاش فرنگی ساز فرزند محمّد یوسف قمی» نقاش معروف اواخر صفویه که شرح حال او را در این کتاب آورده ایم باشد.]

محمّد زمان زرکش اصفهانی

محمّد زمان اصفهانی متخلّص به «زمانی» شاعر و ادیب، از سخنوران قرن یازدهم هجری. در اصفهان متولّد شد. در جوانی شعر می سرود و «فریبی» تخلّص می کرد و با «حکیم شفائی»، «میرزا فصیحی» و «میرزا ملک مشرقی» مصاحب بود. او ظریف طبع و بی پروا بوده و در وصف محمّد رضای قهوه چی اشعاری سروده بود. عاقبت تخلّص خود را به «زمانی» تغییر داده و شغل زرکشی را رها کرد و جهت کسب معاش راهی هند شد و در سال 1054ق در لاهور وفات یافت. فرزندش میرزا مسعود نیز شاعر بوده است.

از اوست:

خوش آرمیده قافله عمر ما گذشت گردی نشد ز رفتن این کاروان بلند[2]

[1]دائره المعارف دانش بشر، ص1512؛ منتخب اللطایف، ص662.

[2]قصص الخاقانی، ج2، ص98؛ تذکره نصرآبادی، ج1، صص 472 و 473؛ تذکره روز روشن، ص920؛ تذکره منتخب اللطایف، ص509؛ تذکره شمع انجمن، ص303.

محمّد زمان شمشیرساز اصفهانی*

محمّد زمان اصفهانی، شمشیرساز و فلزکار و نگارگر فلزات سخت است. وی در اواخر سده دوازدهم هجری می زیسته است. از آثار دیده شده وی یک قبضه شمشیر است که با طلاکوبی و نقوش گل و برگ زینت شده و نام صاحب آن بر روی تیغه آن طلاکوبی شده و رقم آن «عمل محمّد زمان اصفهانی» بوده است.[1]

محمّد زمان طباطبائی اصفهانی

محمّد زمان طباطبائی اصفهانی، از فضلاء قرن دوازدهم هجری که در محرم سال 1123ق تملّک خود را بر نسخه «قاموس» نوشته است. این نسخه به شماره 4571 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[2]

محمّد زمان فرنگی خوان*

محمّد زمان فرنگی خوان، از ادباء و فضلای قرن یازدهم هجری است. وی در اصفهان ساکن بوده و به خاطر آشنایی با زبانهای اروپایی به فرنگی خوان معروف بوده است. وی سرانجام به هند رفته و در آنجا ساکن شده است. در کتابخانه گنج بخش نسخه ای از «رسائل ملّا طغرای مشهدی» به شماره 2086 موجود است. در این رسائل رقعه ای از «ملّا طغرا» به «محمّد زمان فرنگی خوان» در طلب «جامع الالحان» ملّا عبدالقادر مراغه ای آمده است.

از تألیفات و آثار او:

[1]دانشنامه هنرمندان ایران و جهان اسلام، ص712.

[2]فهرست مرعشی، ج12، ص146.

1. «ترجمه تاریخ چین» 2. «ترجمه حدیقه عالم»[1]

ملّا زمان ناطق قهپایه ای

ملّا زمان قهپایه ای، شاعر ادیب، از سخنوران قرن یازدهم هجری. در قهپایه تولّد یافته و در اصفهان نشو نما نموده و علم و ادب آموخته است. مدّتها در محلّه جماله کُلِه معلّمی می کرد و حدود دویست نفر در مکتب او حاضر می شدند. در سرودن شعر طبعی داشته و به تتبّع اشعار خاقانی می پرداخته است. «ناطق» تخلّص می کرد. در اواسط سلطنت شاه عباس ثانی (حدود سال 1070ق) فوت شد. دیوانش شامل قصیده و غزل و رباعی نزدیه به دویست بیت ضمن مجموعه 3294 در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است.

چو مرغ دل به آن زلف آشیان کرد پریشانی مرا زنجیربان کرد

به آن زلف پریشانی که داری به ما یک روز هم شب می توان کرد[2]

محمّد زمان نطنزی

محمّد زمان نطنزی [از فضلاء قرن یازدهم هجری] در ذیحجه 1019ق کتابت جلد یکم «قواعد الاحکام» علّامه حلّی را در اصفهان به خط نستعلیق به پایان رسانیده است، کتاب به شماره 443 در کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد موجود است.[3]

محمّد زمان نقاش*

[1]مجله نامه بهارستان، شماره 7 و 8، سال 1382، ص299.

[2]تذکره نصرآبادی، ج1، ص577؛ فهرست مرکزی دانشگاه، ج11، ص2264؛ لغت نامه دهخدا: ذیل «ناطق»، ص180؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص971؛ تذکره آتشکده: بخش سوم از نیمه نخست، ص1032؛ ریحانه الادب، ج6، ص110.

[3]فهرست الهیات مشهد، ج1، ص223.

محمّد زمان دوم معروف به «آقا زمان» از نقاشان هنرمند دوره زندیه و اوایل دوره قاجاریه است. وی در گل و بته و گل و مرغ سازی استاد بوده و در صورت سازی و منظره پردازی نیز مهارت بسیار داشته است. از او آینه های نفیس و جلدهای روغنی ممتاز و قلمدان های کم نظیر به یادگار مانده است.[1]

زیاد اَرزِنانی

زیاد ارزنانی اصفهانی، از محدّثین عامّه اصفهان، در شهرهای مختلف به سفر پرداخته و در شام تحصیل نموده و اساتید اخذ حدیث نموده است. و در اصفهان از احمد بن مهران بن خالد روایت می کند. او به علم و زهد و ورع و اتّقان در نقل موصوف بوده است.

صاحب عنوان جدّ ابوجعفر محمّد بن عبدالرّحمان بن زیاد ارزنانی اصفهانی از محدّثین است.[2]

کمال الدّین زیاد اصفهانی

کمال الدّین زیاد اصفهانی، از شاعران نیمه دوم قرن ششم هجری و از معاصران خاقانی و جمال الدّین عبدالرّزاق اصفهانی و مجیرالدّین بیلقانی است. عوفی از او به صورت «الامام العالم کمال الدّین زیاد اصفهانی» نام برده و یک قصیده و دو رباعی از او نقل کرده است. مجیر بیلقانی در دیوان خود، قصیده ای در مدح او دارد.[3]

این رباعی از اوست:

[1]هنر قلمدان، ص108.

[2]معجم البلدان، ج1، ص150.

[3]لباب الالباب، صص 226 و 227؛ ریاض العارفین، (چاپ 1344)، صص 385 و 386؛ تذکره غنی، ص114؛ نزهه المجالس: مقدمه، ص93؛ تاریخ نظم و نثر، ص102.

دوشم همه شب درد در افزایش بود گریان شدم از هجر تو و جایش بود

وین طرفه که با این همه محنت، شب دوش با نسبت شب ها شب آسایش بود

زیاد اعجم

ابو اَمامه زیاد بن سلیمان (یا سلیم) اعجم عبدی، از شعراء دولت بنی اُمیّه، در زبانش لکنتی بود، از این رو وی را «اعجم» گفتند. در اصفهان متولّد گردیده و بزرگ گردید و سپس به خراسان منتقل شده عمر زیادی یافته و در آنجا وفات یافته است.

بیشتر اشعارش در مدح امراء زمان است. از جمله مدیحه ای که جهت جناب عبداللّه الجواد فرزند جعفر طیّار سروده است. او در حدود سال 100ق وفات یافته است.[1]

زیاد اصفهانی

ابوحمزه زیاد بن طلحه اصفهانی [از محدّثین عامه اصفهان در قرن سوم هجری است[ از «اَعمش» و «حمزه زیّات» حدیث نقل کرده و عامر از او روایت می کند.[2]

زیاد خرجانی اصفهانی

ابوالعبّاس زیاد بن محمّد بن زیاد بن هیثم خرجانی اصفهانی، از محدّثین اصفهان در قرن چهارم هجری است. از «حسن بن محمّد دارکی»، «محمّد بن حمزه بن عماره» و «محمّد بن احمد بن عمرو ابهری» و دیگران روایت نموده و ظاهرا در سال 378ق در اصفهان وفات یافته است.[3]

[1]الاعلام، ج4، ص91؛ نهضت شعوبیه، ص180.

[2]ذکر اخبار اصفهان، ج17 ص319؛ طبقات المحدثین، ج2، ص194؛ نهضت شعوبیه، ص180.

[3]ذکر اخبار اصفهان، ج1، ص320؛ المشتبه، ص147.

زیاد کوفی

ابوحمزه زیاد کوفی، از محدّثین عامه است. از کوفه به اصفهان آمده و عامر بن ابراهیم از او حدیث شنیده است. خود ابوحمزه از حمزه زَیّات و مُقاتل بن سلیمان نقل حدیث کرده است.[1]

زید اصفهانی

ابوجعفر زید بن ابی موسی بن زید اصفهانی، از محدّثین عامّه اصفهان. حافظ ابونعیم اصفهانی در باب او نوشته است که از محدّثین متقدّم اصفهان بوده و سال فوت او معلوم نیست. «صحّاف» از او روایت می کند.[2]

زید اصفهانی*

ابوالحسن زید بن احمد بن بحر اصفهانی، از بزرگان شیعه در قرن چهارم هجری است. او عامل قم بود و برای تعمیر و توسعه مرقد مطهر حضرت معصومه (سلام اللّه علیها) در قم در سال 350ق فعالیّت هایی را انجام داد.[3]

به احتمال زیاد او از بستگان و خویشان ابومسلم محمّد بن بحر اصفهانی متوفی 322ق است که مدّتی حاکم قم بوده است.

زید نُخانی اصفهانی

ابوجعفر زید بن بُندار بن زید نُخانی فقیه اصفهانی، از محدّثین عامّه اصفهان در قرن

[1]ذکر اخبار اصفهان، ج1، ص318؛ طبقات المحدّثین، ج2، ص194.

[2]ذکر اخبار اصفهان، ج1، ص331.

[3]تاریخ قم، ص214.