در عشق تو ای از می خود کامی مست در گوشه بی غمی نشستم پیوست
از بس که گزیدم سر انگشت دریغ کوتاه شد از دامن امیدم دست[1]
میرزا صادق خان انصاری
میرزا صادق خان انصاری، [از ادباء و فرهنگیان قرن چهاردهم هجری است] در طهران سکونت داشته و در سال 1379ق وفات یافته است. در این سال حبیب اللّه نیّر، و حسن اهتمام از شعرای اصفهان نیز وفات یافتند. استاد فضل اللّه خان اعتمادی خوئی (بُرنا) در مادّه تاریخ وفات این سه نفر چنین سروده است.:
سال تاریخشان ز مقطع جو همچو «برنا» اگر که هشیاری
«سه ادیب معزّز و دانا نیّر و اهتمام و انصاری»[2]
محمّد صادق انیس اصفهانی
محمّد صادق اصفهانی متخلّص به «انیس» شاعر ادیب. [از سخنوران قرن سیزدهم هجری] در اصفهان به تجارت مشغول بوده و به حُسن خُلق معروف بوده است.
از اوست:
جان به سختی می دهد از دوری جانان انیس مژده بادا خلق، یک چندی اَجَل بیکار نیست[3]
[1]تذکره نصرآبادی، ج1، صص 58-60؛ گلستان هنر، صص 152 و 153؛ تذکره منتخب اللطایف، ص395؛ تذکره شمع انجمن، ص395؛ تذکره حسینی، ص186؛ ریحانه الادب، ج3، ص405؛ دانشمندان آذربایجان، صص 212 و 213؛ فرهنگ معین، ج6، ص973؛ الذریعه، ج9، ص581 و ج20، ص27 و ج23، ص31؛ لغت نامه دهخدا: ذیل «صادقی»، ص65؛ تاریخ نظم و نثر، ص457؛ تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان)، صص 298-302.
[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص331.
[3]تذکره نگارستان دارا، ج1، ص171؛ تذکره حدیقه الشعراء، ج1، ص198؛ تذکره منظوم رشحه، ص18؛ تذکره اختر، ص23؛ تذکره دلگشا، صص 482 و 483؛ مصطبه خراب، ص10؛ تذکره مجمع الفصحاء، ج4، ص139؛ تذکره شبستان، صص 63 و 64؛ تذکره انجمن خاقان، صص 470 و 471.
شیخ محمّد صادق اصفهانی
شیخ محمّد صادق بن ابی الفتح اصفهانی، ادیب فاضل [از دانشوران قرن سیزدهم هجری]. وی برخی از کتابهای علمی و درسی را در سال 1206ق در مدرسه باقریه اصفهان کتابت نموده است که از جمله کتاب «مغنی اللّبیب» است و علّامه شیخ آقابزرگ طهرانی آنرا در کتابخانه شیخ علی قمی در نجف اشرف مشاهده نموده است.[1]
محمّد صادق اصفهانی
محمّد صادق بن ابی الفتوح [اصفهانی]، از علمای قرن دوازدهم هجری. او در سال 1144ق کتاب «حدیقه المتّقین» تألیف: ملّا محمّد تقی مجلسی را در اصفهان به خط نسخ خوش نوشته است. نسخه به شماره 702 در کتابخانه جامع گوهرشاد موجود است.[2]
سیّد محمّد صادق موسوی اصفهانی
سیّد محمّد صادق بن سیّد ابوالقاسم موسوی خواجوئی اصفهانی بن سیّد محمّد باقر بن سیّد محمّد صادق بن سیّد ابوالقاسم بن سیّد محمّد باقر موسوی اصفهانی، از علمای اخیار و فضلای ابرار [در قرن دوازدهم هجری] بوده و در سال 1203ق وفات یافته و در تکیه خاتون آبادی ها مدفون شده است.[3]
[1]بیان المفاخر، ج2، ص297؛ الکرام البرره، ج2، ص635.
[2]فهرست گوهرشاد، ص108.
[3]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص218؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص713.
ملّا محمّد صادق پیکانی
ملّا محمّد صادق بن احمد پیکانی، عالم فاضل و فقیه محقّق، [از اهالی قریه «پیکان» ازjوابع جرقویه اصفهان بوده و پس از تحصیل در اصفهان به عتبات عالیات رفته و[ نزد شیخ مرتضی انصاری به تحصیل پرداخت سپس به اصفهان بازگشته و به تدریس فقه و اصول مشغول شد. عالمی با تحقیق و تدقیق بود و به او امید ترقیّات زیاد می رفت ولی دنیا با او موافقت نکرده و در جوانی وفات یافته و در ایوانچه بیرون بقعه آقاحسین خوانساری در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.[1]
او رساله موسوم به «هدایه الطّالبین» میر سیّد حسن مدرس اصفهانی را مختصر نموده و شخصی به نام «محمّد علی بن محمّد رضا» در سال 1267ق آن را تصحیح و مقابله نموده است که در کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی موجود است.[2]نسخه های دیگری از آن نیز در کتابخانه سیّد آقا شوشتری در نجف اشرف و کتابخانه شیخ قاسم محی الدّین جامعی در نجف موجود است.[3]
[مرحوم شیخ آقابزرگ طهرانی او را به عنوان «شیخ محمّد صادق تنکابنی» آورده و «تنکابنی» تعریف شده «پیکانی» است. او اضافه می کند که شیخ فتح اللّه شریعت اصفهانی در ابتدای تحصیل خود در اصفهان نزد این شخص تحصیل نموده است و از او تجلیل زیاد می نموده است.[4]]
[سنگ قبر اصلی او در تعمیرات تکیه خوانساری ها در سال 1373ش ناپدید شده و در قطعه سنگ کوچکی که به جای آن نهاده اند سال 1286ق به عنوان سال فوت او نوشته شده است.[5]]
[1]رجال اصفهان یا تذکره القبور، صص 92 و 93؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 714 و 715؛ زندگانی و شخصیت شیخ انصاری، ص360؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص110.
[2]فهرست مرعشی، ج2، ص341.
[3]الذریعه، ج25، صص 180 و 181.
[4]الکرام البرره، ج2، ص629.
[5]تخت فولاد یادگار تاریخ: خطی.
محمّد صادق اصفهانی*
محمّد صادق بن ملّا اسکندر اصفهانی، از کاتبان قرن دوازدهم هجری. در کرمان ساکن بوده و کتاب «خلاصه المنهج» (جلد دوم) را در سال 1148ق به خط نسخ کتابت نموده که در کتابخانه آستانه حضرت شاهچراغ وجود دارد.[1]
میر صادق حسین خوراسکانی
میر صادق بن میر اسماعیل حسینی خوراسکانی، [از فضلاء و کاتبان قرن دوازدهم هجری] در سال 1104ق نسخه ای از «شرح کافی» ملّا محمّد صالح مازندرانی را به خط نسخ نوشته و این نسخه در کتابخانه جامع گوهرشاد موجود است.[2]
[همچنین او در سه شنبه دهه اوّل ربیع الاوّل 1126ق نسخه ای از کتاب «مناهج السّویّه» تألیف: بهاءالدّین محمّد اصفهانی معروف به «فاضل هندی» را به خط نسخ کتابت نموده که در کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی در قم موجود است.[3]]
صادق به امین
صادق بن امین، از فضلای قرن یازدهم هجری است. در مدرسه جعفریه اصفهان ساکن بوده و به تحصیل علوم دینی مشغول شده است. او نسخه ای از «مطوّل» را در سال 1050ق در مدرسه جعفریه اصفهان کتابت کرده و اکنون در کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار موجود است.[4]
[1]فهرست شاهچراغ، ج1، ص56.
[2]فهرست گوهرشاد، ص331.
[3]فهرست مرعشی، ج8، ص149.
[4]فهرست سپهسالار، ج2، ص421؛ محیط ادب، ص103.
دکتر سیّد محمّد صادق صدیق الاطبّاء
دکتر سیّد محمّد صادق صدیق الاطبّاء لقمانی بن سیّد محمّد باقر بن محمّد صادق موسوی اصفهانی، طبیب حاذق و عارف کامل در ربیع الاوّل 1296ق در اصفهان متولّد شد.
[او در مدرسه نوریه اصفهان حجره ای گرفت و نزد علماء و حکماء عالیقدری چون جهانگیرخان قشقائی، آخوند کاشی، آقا سیّد محمّد باقر درچه ای و آخوند ملّا عبدالکریم گزی به تحصیل مشغول شد. کمی بعد تصمیم گرفت برای تحصیل طب به طهران برود. استادش آخوند گزی نیز او را تشویق کرد. او در مدرسه دارالفنون نزد اساتید آنجا خصوصا میرزا علی اکبر خان نفیسی (ناظم الاطباء) تحصیل کرد و به اصفهان بازگشت و در بهداری شهربانی اصفهان به خدمت پرداخت. او طبابت را عبادت می دانست و نه تجارت و با دلسوزی به معالجه بیماران می پرداخت. او در دهه اوّل محرم هر سال در خانه خود روضه خوانی برپا می کرد و چون با تاریخ اسلام آشنایی کامل داشت، اجازه نمی داد وعاظ و خطباء بدون سند مطلبی را در این مراسم بیان کنند. علاوه بر آن او به عرفان علاقه بسیار داشت و از فقرای سلسه گنابادی اصفهان و مرید مشایخ این طایفه بود. وی رساله ای در حصبه تألیف کرده که چاپ نشده است.[1]] رساله ای هم در مورد وبا نوشته که به طبع رسیده است.
صدیق الاطبّاء در 5 جمادی الاولی 1374ق وفات یافته و در اطاق اختصاصی خود در تکیه کازرونی واقع در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.
مادّه تاریخ وفاتش را استاد حسن بهنیا (متین) چنین سروده است:
به جمع آورد سر جبریل و گفت ز بهر تاریخش: «بِجَنّت کرد مأوی صادق صدیق لقمانی»[2]
[1]مصاحبه غلامرضا نصرالهی با آقای سیّد محمّد لقمانی (فرزند صاحب عنوان) در 9 مرداد 1374ش، روضه رضوان، صص 199-207.
[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 715 و 716.
سیّد محمّد صادق حسینی اصفهانی
سیّد محمّد صادق بن محمّد باقر حسینی اصفهانی، خطیب ادیب و واعظ کامل [از علمای قرن سیزدهم هجری].
او معاصر فتحعلی شاه قاجار بوده و کتاب «جارح العینین» در مصائب حضرت اباعبداللّه الحسین علیه السلام را به نام فتحعلی شاه تألیف کرده است. او در این کتاب به تألیف دیگر خود « عین الدّموع» اشاره می کند. مرحوم شیخ آقابزرگ طهرانی نسخه ای ز «جارح العینین» را که در سال 1222ق کتابت شده بود را دیده است.[1]
سیّد محمّد صادق حسینی*
سیّد محمّد صادق بن سیّد محمّد باقر حسینی از فضلاء قرن دوازدهم هجری است. او در اصفهان در محضر علمای این شهر از جمله ملّا محمّد فاضل سراب به تحصیل پرداخته است. و فاضل در اوایل شعبان 1109ق اجازه متوسطی جهت او در آخر نسخه ای از «من لایحضره الفقیه» نوشته است. این نسخه در کتابخانه امیرالمؤمنین علیه السلام نجف موجود بوده است.[2]
آقا محمّد صادق صحّاف
محمّد صادق بن آقا محمّد باقر صحاف، از هنرمندان قرن سیزدهم هجری است. از اساتید برجسته صحافی اصفهان بوده و در این شهر به فعالیّت مشغول بوده است. وی در سال 1267ق نسخه ای از جلد دهم «بحارالانوار» را صحافی نموده است و جلد زیبا و
[1]الذریعه، ج5، ص20؛ الکرام البرره، ج2، ص636؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص716.
[2]الکواکب المنتشره، ص362.
هنرمندانه آن را پدید آورده و «صادق بن محمّد باقر» رقم زده است.[1]
ملّا محمّد صادق مجلسی
ملّا محمّد صادق بن علّامه ملّا محمّد باقر مجلسی، عالم فاضل محدّث جلیل. [از علمای قرن یازدهم هجری].
مادرش خواهر علّامه جلیل میرزا علاءالدّین محمّد گلستانه بوده است. او در اصفهان متولّد شده و در خدمت پدر و جمعی دیگر از علماء اصفهان تلمّذ نموده و پدرش علّامه مجلسی کتابهای «مرآه العقول» و «شرح تهذیب» را بنا به خواهش او تألیف نموده است.
او در زمان حیات پدر (قبل از سال 1110ق) وفات یافته و در خارج از بقعه خاندان مجلسی، جنب مسجد جامع اصفهان مدفون شد.[2]
ملّا محمّد صادق هزارجریبی
آخوند ملّا محمّد صادق بن آقا محمّد باقر هزارجریبی مازندرانی، از جمله علماء اخیار [در قرن دوازدهم هجری] بوده و در سال 1203ق وفات یافته [است]. قبرش در صحن تکیه میرزا رفیعا قرار داشت که بعد از احداث فرودگاه قدیم در اراضی جنوبی تخت فولاد، قبر او و بسیاری از فضلاء و علماء و مؤمنین تسطیح شده و از بین رفت.[3]
[1]فهرست مرکز احیاء، ج7، ص271؛ تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان)، ص368.
[2]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص128؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص716؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، ص333؛ مزارات اصفهان، ص37؛ علّامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، ص524؛ فیض قدسی، ص243؛ مرآه الاحوال جهان نما، صص 122 و 265.
[3]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص217؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص505؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص119.
میرزا محمّد صادق کتابی
حاج میرزا محمّد صادق کتابی فرزند حاج میرزا محمّد تقی کتابفروش فرزند حاج میرزا محمّد صادق اصفهانی (کتابفروش) عالم فاضل زاهد. بعد از سال 1315ق در اصفهان متولّد گردیده و نزد علماء این شهر تحصیل نموده، عالمی عامل و عابدی زاهد و دائم الذّکر و مواظب مستحبّات و نوافل، در نزد عموم طبقات بالاخص علماء و دانشمندان و مؤمنین محترم و معزّز بود. او عالمی بود خلیق و مهربان و به دور از ریا و تظاهر.
سرانجام در شب سه شنبه 22 ماه صفر المظفّر 1401ق وفات یافته و پس از اقامه نماز توسط آیت اللّه خادمی بر او، جنازه به مشهد مقدّس منتقل و در آن ارض اقدس مدفون شد. مشارٌالیه داماد حاج شیخ محمّد علی نجفی (ثقه الاسلام) بود.[1]
میر محمّد صادق حسینی سدهی
میر محمّد صادق بن محمّد تقی حسینی سِدِهی اصفهانی [از فضلاء قرن سیزدهم هجری] در یک شنبه 11 ربیع الاوّل 1235ق «رجال بحرالعلوم» را نوشته و در پایان اجازات زیادی از دیگران جهت بحرالعلوم و از بحرالعلوم جهت علماء را نقل کرده است. نسخه به شماره 3473 در کتابخانه ملّی ملک موجود است.[2]
آقا محمّد صادق اصفهانی
آقا محمّد صادق فرزند شیخ محمّد جعفر شیخ الاسلام اصفهانی [ظاهرا از اطبّاء قرن دوازدهم هجری بوده و ] در رساله «معالجات» که در سال 1141ق در اصفهان تألیف شده (و نسخه به شماره 1530 در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است)
[1]تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان، ج3، ص228.
[2]فهرست ملک، ص239.