کتاب اعلام اصفهان

محمّد صادق جاودان اصفهانی

محمّد صادق جاویدانی متخلّص به «جاودان» فرزند حاج حسینعلی، از شعرای معاصر اصفهان در سال 1282ش در اصفهان متولّد شده و پس از طی دوره ابتدائی و مدتی کسب و کار به کار در اداره دارایی پرداخت. سپس به استخدام بانک ملّی ایران درآمد. گاهی شعر می سرود. از اوست:

زین جلوه ای که آن بت آهو خرام کرد آسودگی برای خلایق حرام کرد

باید جفای سنگ ملامت کند قبول هر کو چو خاک بر سر کویش مقام کرد[1]

صادق بن محمّد خلیل

صادق بن محمّد خلیل، از فضلاء قرن سیزدهم هجری است. در مدرسه کاسه گران اصفهان ساکن بود و به تحصیل علم اشتغال داشت. او کتاب «حاشیه معالم» تألیف: ملّا محمّد صالح مازندرانی را در سال 1238ق در آن مدرسه کتابت کرد. نسخه ای از آن در کتابخانه ملّی ایران موجود است.[2]

صادق رهبر اصفهانی

صادق شیرانی متخلّص به «رهبر» فرزند خیراللّه [از شعرای اصفهان در قرن چهارهم هجری] در سال 1281ش در اصفهان متولّد گردید. او از مریدان آقا میرزا زین العابدین پاقلعه ای (نعمت اللهی) بوده و از نوجوانی قدم در جاده سیر و سلوک نهاده و خدمت جمعی از مشایخ و اقطاب رسیده است.

از اوست:

[1]تذکره شعرای معاصر اصفهان، ص423.

[2]فهرست ملی، ج7، ص17.

منم از عشق او سوزان سمندروار در آتش ز هجر او شده بیرون ز تن تاب و توان من

نه روز آرام دارم نی شب از عشقش برد خوابم تنم فرسود و رفت از کالبد هوش و روان من[1]

صادقِ ملّا رجب

ملّا محمّد صادق بن ملّا رجبعلی اصفهانی معروف به «صادقِ ملّا رجب» از شعرای هزل سرا و خوشنویسان اصفهان در قرن سیزدهم هجری است.

در شعر طبعی روان داشته و به لهجه اصفهانی شعر می گفته و طبعش به هزل و هجو مایل بوده است. از راه کتابت امرار معاش می نموده[2][و خطوط نسخ و ثلث را نیکو می نوشته است. میرزا یحیی دولت آبادی او را در کهولت و اواخر عمرش ملاقات کرده و توصیفی جالب و ظریف از زندگی شاعرانه او ارائه داده است.[3]]

وی سرانجام در سال 1305ق وفات یافته و در قبرستان سر قبر آقای اصفهان مدفون شد.[4]و پس از تخریب قبرستان، مزاراو را هم از بین بردند.

[دیوان صادق ملّا رجب در سال 1309ق چاپ سنگی شده است. دو نسخه خطی از آن نیز موجود است. یکی نسخه ای به خط نستعلیق و مورخ چهارشنبه 25 جمادی الاوّل 1319ق موجود در کتابخانه دکتر حسین مفتاح در تهران.[5]و نسخه ای دیگر به خط نسخ، به سال 1304ق، به شماره 2105 در کتابخانه ملّی ایران.[6]

[1]تذکره شعرای معاصر اصفهان، صص 224 و 225.

[2]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص116؛ الاصفهان: رجال و مشاهیر، ص516.

[3]حیات یحیی، ج1، ص63.

[4]آگهی شهان از کار جهان، ج3، ص85؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص495؛ مزارات اصفهان، ص51.

[5]نسخه های خطی، ج7، ص160.

[6]فهرست ملّی ایران، ج5، ص117.

او همچنین در جمادی الثّانی 1288ق به فرمایش آقا میرزا محمّد قوام الدّین قرآن مجید را کتابت کرده که به شماره 152 در کتابخانه سلطنتی سابق در تهران موجود بوده است.[1]]

محمّد صادق اصفهانی*

محمّد صادق بن حاج محمّد رضا اصفهانی، از کاتبان قرن یازدهم هجری است. او «الرّساله السّعدیه» تألیف علّامه حلّی را به خط نسخ در 4 جمادی الآخر سال 1038ق کتابت کرده است و به شماره 1/8900 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.[2]

محمّد صادق اصفهانی*

محمّد صادق بن محمّد رضا اصفهانی، از فضلاء و دانشمندان گمنام اصفهان در قرن دوازدهم هجری است. او در رمضان سال 1125ق «شرح دعای صباح» را تألیف کرده است. این نسخه در کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی در قم موجود است.[3]

میر محمّد صادق خاتون آبادی

میر محمّد صادق بن میرزا محمّد رضا بن میرزا ابوالقاسم مدرس بن میر محمّد اسماعیل خاتون آبادی، عالم فاضل، عابد زاهد [از علمای عالیقدر قرن سیزدهم هجری[ در سال 1207ق در اصفهان متولّد شد. [او نزد میرزا ابوالقاسم قمی و شیخ محمّد تقی رازی (صاحب حاشیه) فقه و اصول را خواند و علوم عقلی را از ملّا علی نوری، ملّا اسماعیل واحدالعین و ملّآ محمّد علی نوری آموخت. او پس از برادرش میر محمّد صالح چندین سال در مسجد شاه (مسجد امام فعلی) اصفهان اقامه جماعت می نمود و سالها به

[1]فرهنگ ایران زمین، ج26، ص138.

[2]فهرست مختصر مجلس، ص403.

[3]مجله میراث شهاب، شماره 23 و 24، ص35.

تدریس و تربیت شاگردان فاضل مشغول بود.

در زهد و تقوا و عبادت کم نظیر بود. مدت 40 سال روزه گرفت و به کمترین چیزی امرار معاش نمود. در مجلس حکام و سلاطین هرگز حاضر نشد مگر زمانی که در منزل منوچهرخان معتمدالدّوله حاکم اصفهان به همراه سایر علماء به مناظره با سیّد علی محمّد باب پرداخت و باب در این مباحثات مغلوب شد.

میر محمّد صادق خاتون آبادی در اغلب علوم زمان خود چون فقه، حدیث، تفسیر، کلام، ریاضیات، علم حروف و علوم غربیه مهارتی به سزا داشت.[1]]

او سرانجام در شب جمعه 14 رجب المرجّب 1272ق در اصفهان وفات یافت. او کتابی در شرح چهل حدیث درباره حضرت مهدی (عجل اللّه تعالی فرجه الشّریف) به نام «کشف الحق» تألیف کرده [که در سال 1361ش توسط مؤسسه الامام المهدی در تهران به طبع رسیده است.[2]]

محمّد صادق تویسرکانی

محمّد صادق بن محمّد رضا تویسرکانی [خطاط نسخ نویس] در دهه اوّل ماه رجب سال 1310ق کتاب «حقیقت ایمان» تألیف: میرزا عبدالغفار تویسرکانی را به خط نسخ زیبا کتابت نموده است. نسخه به شماره 7550 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[3]

احتمال دارد که کاتب شاگرد مؤلف کتاب فوق باشد.

[1]کشف الحق: مقدمه، صص 5 و 6؛ مکارم الآثار، ج2، صص 324-326؛ فهرست کتب خطی اصفهان، ج1، ص280.

[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص189؛ الذریعه، ج18، ص32؛ الکرام البرره، ج2، ص636؛ تراجم الرّجال، ج2، ص721.

[3]فهرست مرعشی، ج19، ص354.

آقا سیّد محمّد صادق چهارسوقی

آقا سیّد محمّد صادق چهارسوقی بن سیّد زین العابدین بن میر ابوالقاسم جعفر بن آقا سیّد حسین بن حاج میرزا ابوالقاسم جعفر (میر کبیر) موسوی خوانساری اصفهانی، عالم فاضل مجتهد محقق [از علمای اصفهان در قرن سیزدهم هجری].

در 26 صفر سال 1228ق در خوانسار متولّد شد و تحصیلاتش را در اصفهان نزد والد ماجد خود و آقا میر سیّد محمّد شهشهانی و آقا میر سیّد حسن مدرس انجام داد و از هر سه نفر آنان اجازه روایت و اجتهاد اخذ نمود. همچنین مدّتی نزد حاج محمّد ابراهیم کلباسی و آقا محمّد مهدی نایب الصدر کسب فیض نمود.

او عمر خود را به عبادت و تحقیق و تألیف گذرانید و سرانجام در شب 21 شعبان المعظم سال 1289ق در اصفهان وفات یافته و در بقعه مادر شاهزاده (جنب مزار پدر عالیقدر خود) واقع در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.

وی را تألیفاتی عدیده ای است که از آن جمله است:

1. «شرح الشّرایع» 2. «رساله فی الحج» به عربی3. «مناسک حج» به فارسی4. «رساله الکبیره فی الأخبار الطریفه»5. «مجموعه» کشکول مانند6. «رساله در طهاره و صلاه و صوم و حج و خمس و زکاه» نظیر «تبصره» علّامه7. «رساله در صیغ العقود»8. «رساله فی ذکر مشایخه الکرام»9. «شرح زبده الاصول» 10. «الإحباط و التّکفیر»[1]

صادق دارجانی لنجانی

صادق بن سمیع دارجانی لنجانی اصفهانی، [از کاتبان نسخ نویس قرن سیزدهم

[1]زندگانی آیت اللّه چهارسوقی، ص81؛ مناهج المعارف: مقدمه، صص 292-296؛ رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص76؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص112؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص95؛ بیان المفاخر، ج2، صص 25 و 26؛ الکرام البرره، ج1، ص639؛ مکارم الآثار، ج3، صص 850-851؛ دانشمندان خوانسار، صص 450 و 451؛ معجم المؤلفین، ص76.

هجری] در 25 رجب 1273ق کتاب «روضه البهیّه» در شرح لمعه را به خط نسخ نوشته است نسخه در کتابخانه عمومی فرهنگ اصفهان موجود است.[1]

میر صادق قهفرخی*

میر صادق حسینی قهفرخی فرزند میر محمّد شفیع از فضلای در قرن دوازدهم هجری است. او کتابی در خواص اَدعیه و سُوَر به نام «رفع اَنات و دفع بلیات» به فارسی تألیف کرده که نسخه اصل آن به خط نستعلیق زیبا، در محرم 1125ق کتابت شده و در کتابخانه مرحوم سیّد رضا ابوالبرکات در اصفهان به شماره 54 موجود است.[2]

[قهفرخ اکنون فرخ شهر خوانده می شود و در چهارمحال و بختیاری واقع است. در دوره صفویه چهارمحال، از توابع اصفهان بوده است.]

محمّد صادق نایب جرقویه ای*

نایب محمّد صادق نوذری متخلّص به «نایب» فرزند صادق ینگ آبادی جرقویه ای اصفهانی، شاعر ادیب قرن چهاردهم هجری.

از اهالی قریه «ینگ آباد» [نیک آباد فعلی] جرقویه است. آوایی رسا و دلنشین داشت و از تعزیه خوان های معروف آن سامان بود و شعر نیز می سرود. عاقبت در سال 1320ش وفات یافت.

از اوست:

در ده هر آنکه بود غافل از خدا نامش میان خدا گشته کدخدا

در ده اگر به پیرزنی خر زند لگد فحاشی زیاد نماید به کدخدا

[1]فهرست کتابخانه عمومی اصفهان، ص246.

[2]فهرست سه کتابخانه اصفهان، ص55.

مشمول اگر به غرب به مرگ خدا بمرد مسئول او به شرق بود شخص کدخدا

تثبیت غلّه جنس اگر خواست از بلوک مأمور جلب می رود از بهر کدخدا

«نایب» روا مدار به دوران زندگی کاری که نیست موجب خشنودی خدا[1]

ملّا محمّد صادق مینای اصفهانی

ملّا محمّد صادق مینا بن محمّد صالح آزادانی اصفهانی، شاعر و ادیب دانشمند قرن یازدهم هجری.

[او در یکشنبه 3 شعبان 1018ق در بندر سورت هند متولّد شد.] نسب او به صدرالدّین محمّد طبیب زبیری اصفهانی (م 888ق) می رسد و میرزا محمّد طاهر نصرآبادی مؤلف «تذکره نصرآبادی» نوه اوست. در هندوستان به تحصیل و مطالعه و جستجو پرداخته و در علوم مختلف خصوصا ادبیات، هندسه، حساب، اسطرلاب مهارت به سزائی یافت. علت شهرت او به «مینا» این بود که هنگام اسب سواری از اسب افتاد و یک چشم او آسیب دید. او چشمی از مینا ساخته و به جای آن گذاشت. او در سپاهیگری و شجاع و تهوّر ممتاز بود و با یاغیان بنگاله بارها جنگ کرده و شرح آن را به صورت منظوم برای میرزا محمّد طاهر نصرآبادی (نوه اش) فرستاده بود.

[او سالها در بنگاله ملازم شاهزاده شجاع فرزند شاه جهان (پادشاه هند) بود و کتاب «شاهد صادق» را به نام او در 4 جلد تألیف کرد. او سرانجام در 19 ربیع الاوّل 1062ق در هندوستان وفات یافت. در سرودن انواع شعر خصوصا مثنوی مهارت داشت و

[1]گرکویه، (ویرایش دوم)، ص384.

«صادقی» تخلّص می کرد.]

کتب زیر از تألیفات اوست:

1. «رجال» 2. «شاهد صادق» که دائره المعارفی است درباره علوم مختلف و بخش تاریخ آن در مجله یادگار طی چند شماره به طبع رسیده است.3. «الشّمس البازغه» در حکمت (ردّ بر میرداماد در مبحث حدوث دهری)4. «صبح صادق» در تاریخ جهان و ایران و شرح حال رجال برجسته علم و ادب و سیاست، که نسخه های متعددی از آن در کتابخانه ها موجود است.5. «القلائد» و غیره.

[از اوست:

سوی میخانه به تأیید جنون خواهم رفت باز از عالم اسباب برون خواهم رفت

حدّ این بادیه جز اشک ندیدست کسی آه خواهم شد و از اشک فزون خواهم رفت

راه گم کرده ام و میکده را می جویم گر نیابم، زِ خَم چرخ برون خواهم رفت[1]]

میرزا محمّد صادق خلیفه سلطانی

میرزا محمّد صادق بن میرزا محمّد طاهر خلیفه سلطانی بن نواب میر سیّد علی بن میر سیّد علاءالدّین حسین حسینی مرعشی (خلیفه سلطان)، عالم فاضل، ادیب شاعر و محقّق مدقّق.

[1]تذکره نصرآبادی، ج1، صص 90 و 91؛ کاروان هند، ص678؛ الروضه النضره، ص275؛ مداومت در اصول موسیقی ایران، ص167؛ فهرستواره کتابهای فارسی، ج1، صص 632-634 و 189؛ الذریعه، ج1، ص105 و ج 13، ص15 و ج9، ص582؛ ریحانه الادب، ج6، ص83؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص244؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص180.