مشمول اگر به غرب به مرگ خدا بمرد مسئول او به شرق بود شخص کدخدا
تثبیت غلّه جنس اگر خواست از بلوک مأمور جلب می رود از بهر کدخدا
«نایب» روا مدار به دوران زندگی کاری که نیست موجب خشنودی خدا[1]
ملّا محمّد صادق مینای اصفهانی
ملّا محمّد صادق مینا بن محمّد صالح آزادانی اصفهانی، شاعر و ادیب دانشمند قرن یازدهم هجری.
[او در یکشنبه 3 شعبان 1018ق در بندر سورت هند متولّد شد.] نسب او به صدرالدّین محمّد طبیب زبیری اصفهانی (م 888ق) می رسد و میرزا محمّد طاهر نصرآبادی مؤلف «تذکره نصرآبادی» نوه اوست. در هندوستان به تحصیل و مطالعه و جستجو پرداخته و در علوم مختلف خصوصا ادبیات، هندسه، حساب، اسطرلاب مهارت به سزائی یافت. علت شهرت او به «مینا» این بود که هنگام اسب سواری از اسب افتاد و یک چشم او آسیب دید. او چشمی از مینا ساخته و به جای آن گذاشت. او در سپاهیگری و شجاع و تهوّر ممتاز بود و با یاغیان بنگاله بارها جنگ کرده و شرح آن را به صورت منظوم برای میرزا محمّد طاهر نصرآبادی (نوه اش) فرستاده بود.
[او سالها در بنگاله ملازم شاهزاده شجاع فرزند شاه جهان (پادشاه هند) بود و کتاب «شاهد صادق» را به نام او در 4 جلد تألیف کرد. او سرانجام در 19 ربیع الاوّل 1062ق در هندوستان وفات یافت. در سرودن انواع شعر خصوصا مثنوی مهارت داشت و
[1]گرکویه، (ویرایش دوم)، ص384.
«صادقی» تخلّص می کرد.]
کتب زیر از تألیفات اوست:
1. «رجال» 2. «شاهد صادق» که دائره المعارفی است درباره علوم مختلف و بخش تاریخ آن در مجله یادگار طی چند شماره به طبع رسیده است.3. «الشّمس البازغه» در حکمت (ردّ بر میرداماد در مبحث حدوث دهری)4. «صبح صادق» در تاریخ جهان و ایران و شرح حال رجال برجسته علم و ادب و سیاست، که نسخه های متعددی از آن در کتابخانه ها موجود است.5. «القلائد» و غیره.
[از اوست:
سوی میخانه به تأیید جنون خواهم رفت باز از عالم اسباب برون خواهم رفت
حدّ این بادیه جز اشک ندیدست کسی آه خواهم شد و از اشک فزون خواهم رفت
راه گم کرده ام و میکده را می جویم گر نیابم، زِ خَم چرخ برون خواهم رفت[1]]
میرزا محمّد صادق خلیفه سلطانی
میرزا محمّد صادق بن میرزا محمّد طاهر خلیفه سلطانی بن نواب میر سیّد علی بن میر سیّد علاءالدّین حسین حسینی مرعشی (خلیفه سلطان)، عالم فاضل، ادیب شاعر و محقّق مدقّق.
[1]تذکره نصرآبادی، ج1، صص 90 و 91؛ کاروان هند، ص678؛ الروضه النضره، ص275؛ مداومت در اصول موسیقی ایران، ص167؛ فهرستواره کتابهای فارسی، ج1، صص 632-634 و 189؛ الذریعه، ج1، ص105 و ج 13، ص15 و ج9، ص582؛ ریحانه الادب، ج6، ص83؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص244؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص180.
میر عبدالحسین خاتون آبادی که معاصر اوست در کتاب خود می نویسد: «علّامه الزّمانی آقای میرزا محمّد صادق الحسینی دامت برکاته که مدّتی خدمت سراسر سعادت مولینا آخوند ملّا محمّد باقر مجلسی اکتساب حدیث فرمودی و از ایشان روایت می نماید و از رشحات خامه او حاشیه نفیسه بر شرح هدایه میبدی می باشد.»[1]
در الذریعه گوید: «دارای اجازه مختصری است در پشت «استبصار» تاریخ آن 1092 می باشد.»[2]
وی مدّتی به هندوستان مهاجرت نموده و در آنجا به مباحثه علوم اشتغال جسته و پس از مدّتی به اصفهان مراجعت نموده، در این شهر در سال 1135ق وفات یافته، در قبرستان ستّی فاطمه که بسیاری از افراد خاندان او نیز در آنجا مدفون بودند به خاک رفت.[3]
کتاب های زیر از اوست:
1. «حاشیه شرح هدایه» میبدی 2. «دیوان اشعار» 3. «کشکول» که در آن شرحی راجع به مسافرت های و پیش آمدهای سفر و توقّفش در هند در آنجا نوشته است.[4]
او همچنین «حاشیه روضه البهیه» تألیف عمویش میرزا محمّد ابراهیم خلیفه سلطانی را جمع آوری و مدوّن ساخته و در 25 شعبان 1125ق آن را به خط نستعلیق کتابت نموده که در کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی موجود است.[5]
محمّد صادق اصفهانی
محمّد صادق بن عباسعلی اصفهانی [از کاتبان نستعلیق نویس قرن سیزدهم هجری[
[1]وقایع السنین و الاعوام، ص519.
[2]الذریعه، ج1، ص152.
[3]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص186؛ مزارات اصفهان، ص251؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص327؛ علّامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، ص350.
[4]زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، صص 42 و 43؛ الکواکب المنتشره، صص 358 و 264؛ الذریعه، ج9، ص581 و ج18، ص74.
[5]فهرست مرعشی، ج8، ص282؛ تراجم الرّجال، ج2، ص722.
در سال 1292ق کتابت نسخه ای از کتاب «لسان الواعظین» تألیف: شیخ محمّد علی رضوی کاظمی را به خط نستعلیق به پایان رسانیده و نسخه به شماره 1010 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[1]
میر محمّد صادق بهشتی
میر محمّد صادق بن میر عبدالباقی بن میر محمّد رضا حسینی بهشتی، عالم فاضل و عابد زاهد [از علمای اواخر دوره قاجاریه].
او نزد علمای اصفهان تحصیل کرده و سپس در محلّه لنبان مرجع مسائل شرعی مردم بود و در مسجد لنبان اقامه جماعت می کرد و از شدّت زهد و احتیاط در مسائل شرعی به «سلمان الزمان» معروف بود و سرانجام در سلخ ربیع الثّانی سال 1308ق وفات یافته و در تکیه سادات بهشتی واقع در شمال مصلای تخت فولاد مدفون شد.[2]
میر محمّد صادق خاتون آبادی
میر سیّد محمّد صادق خاتون آبادی فرزند میر سیّد عبدالحسین بن میر سیّد محمّد باقر حسینی خاتون آبادی، عالم فاضل جلیل [از علمای قرن دوازدهم هجری].
در سال 1070 در اصفهان متولّد شده و نزد پدر عالیقدر خود و احتمالاً عمویش میر محمّد اسماعیل و دیگران تحصیل کرده است. وی در روز 27 ربیع الثانی 1134ق به شهادت رسیده و در تخت فولاد اصفهان مدفون شده است.[3]
ظاهرا وی مؤلف کتاب «میزان المقادیر» است که نسخه خطی آن در کتابخانه
[1]فهرست مرعشی، ج3، ص207.
[2]تحفه الاحباب، صص 43 و 44؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص718؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص136.
[3]الکواکب المنتشره، ص362؛ الذریعه، ج8، ص221؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص190.
دانشمند محقق آقای دکتر سیّد احمد تویسرکانی در اصفهان نگهداری می شود.
میرزا صادق نصیری طوسی*
میرزا صادق نصیری طوسی فرزند میرزا عبدالحسین منشی الممالک، از شعرای قرن یازدهم هجری است. او به فضل و ادب موصوف و به کمالات صدری و معنوی آراسته بود. مع الاسف در جوانی در اصفهان وفات یافت.
از اوست:
پاس نفس بدار که آئینه طینتان در موج می روند چو آب از دم نسیم[1]
میر محمّد صادق خاتون آبادی
میر محمّد صادق بن میر عبدالکاظم بن میر محمّد صادق بن میر عبدالحسین خاتون آبادی، عالم فاضل [از علمای قرن دوازدهم هجری] در جمادی الاولی سال 1134ق متولّد و در سال 1219ق وفات یافته و در ایوان علماء در مرقد مطهر حضرت علی علیه السلام در نجف اشرف مدفون شد.[2]
ملّا محمّد صادق مازندرانی
ملّا محمّد صادق بن عبدالمجید مازندرانی [از فضلاء قرن دوازدهم هجری]. در سال 1197ق کتاب «سفینه النجّاه» تألیف ملّا محمّد تنکابنی (فاضل سراب) را در اصفهان استنساخ نموده است. این نسخه در کتابخانه میرزا علی شهرستانی در نجف اشرف موجود می باشد.[3]
[1]تذکره نصرآبادی، ج1، ص117.
[2]الذریعه، ج8، ص22؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص190؛ مکارم الآثار، ج3، صص 673 و 674.
[3]الذریعه، ج12، ص203.
میرزا محمّد صادق امام جمعه
میرزا محمّد صادق امام جمعه بن میرزا محمّد علی بن میرزا جعفر بن حاج میر سیّد محمّد بن میر عبدالباقی خاتون آبادی [از علمای اصفهان در قرن سیزدهم هجری].
پس از فوت میرزا هاشم امام جمعه، فرمان امامت جمعه به نام فرزند صغیر او میرزا سیّد حسن صادر گردید و صاحب عنون به جای مشارالیه به سمت نایب الامام تعیین شد. و وقتی میرزا سیّد حسن به بلوغ رسید چون علمی و نفوذ معنوی نداشت فرمان امامت جمعه به نام میرزا محمّد صادق صادر گردید.
وی در 3 رمضان 1348ق در اصفهان وفات یافته و در بقعه علّامه مجلسی پیش قبر پدر مدفون گردید و قبرش در تعمیرات اخیر بقعه محو شد.[1]
محمّد صادق واعظ اصفهانی
محمّد صادق بن محمّد علی واعظ اصفهانی، از فضلاء و وعاظ اصفهان [در سیزدهم هجری] در روز سه شنبه چهارم رجب 1270ق نسخه ای از «بصائر الدّرجات» تألیف: ابو جعفر محمّد صفّار قمی را به خط نسخ نوشته و کتاب به شماره 6091 در کتابخانه ملّی ملک طهران موجود است.
همچنین او قسمتی از «فروع کافی» را کتابت نموده که به شماره 2871 در کتابخانه عمومی اصفهان موجود است.[2]
از دیگر آثار او کتابت نسخه ای از «شرح شرایع» تألیف یکی از شاگردان شیخ مرتضی انصاری است که آن را به خط نسخ در سلخ محرم الحرام سال 1279ق به پایان رسانیده است و به شماره 1557 در کتابخانه دانشکده الهیات مشهد موجود است.[3]
[1]زندگینامه علّامه مجلسی، ج1، ص316؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص720؛ مزارات اصفهان، ص37.
[2]فهرست کتابخانه عمومی اصفهان، ج1، ص284.
[3]فهرست الهیات مشهد، ج2، ص697.
محمّد صادق واعظ کرونی*
محمّد صادق واعظ بن محمّد علی کرونی اصفهانی، از وعاظ و فضلای قرن سیزدهم هجری است. او کتاب «دلایل العباد فی شرح الارشاد» تألیف: محمّد تقی نوری را به خط نسخ در صفر 1277ق کتابت کرده است. این نسخه به شماره 9599 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.[1]
میر محمّد صادق خاتون آبادی
میر محمّد صادق بن میر علینقی بن میر عبداللّه خاتون آبادی (برادر میر محمّد اسماعیل اوّل) عالم فاضل محقّق جامع در سال 1123ق وفات یافته است.[2]
سیّد محمّد صادق زنجانی
سیّد محمّد صادق بن علینقی بن محمّد علی موسوی زنجانی اصفهانی، عالم فاضل ادیب شاعر [از علمای قرن سیزدهم هجری. ساکن اصفهان] مؤلف کتاب «دُرّ المنثور» (شعر عربی) که در سال 1309ق به ضمیمه کتاب «معیّن الواثقین» به خط محمّد در جزینی چاپ سنگی شده است.[3]
[وی اهل شعر و ادب بوده و نشانه تملک او بر کتاب «ذریعه الضّراعه» تألیف فیض کاشانی که پدرش سیّد علینقی آنرا کتابت کرده بود، مشهود است. او در آخر این کتاب در سال 1274ق قصیده ای در توحید از سروده های خودش را آورد که 30 بیت است و با این بیت شروع می شود:
ای منزّه ذات پاکت از زوال وی برون حُسنت ز مرآتِ خیال[4]]
[1]فهرست مختصر مجلس، ص354.
[2]الذریعه، ج8، ص220؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص190.
[3]مؤلّفین کتب چاپی، ص346؛ تراجم الرجال، ج2، ص719.
[4]الکرام البرره، صص 643 و 644.
صادق خوانساری
صادق بن علینقی خوانساری اصفهانی، از فضلاء قرن دوازدهم هجری. وی مؤلف «بدیعیه» در اسطرلاب است به فارسی که آن را در سال 1193ق تألیف نموده و کتاب دارای یک مقدمه و شصت باب و خاتمه است. نسخه به شماره 2158 در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.[1]
صادق خولنجانی
صادق بن قاسم خولنجانی [از فضلاء قرن یازدهم هجری]. کتاب «الرّعایه فی علم الدّرایه» تألیف شهید ثانی را به خط نستعلیق با حواشی مختلف نوشته است. نسخه به شماره 1980 در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است.[2]
[خولنجان از دهات لنجان است. در قرون اولیّه بعد از اسلام به «خان لنجان» شهرت داشته و از قصبات و بلکه شهرهای معتبر لنجانات شمرده می شده و سیّاحان در سفرنامه های خود به توصیف آن پرداخته اند. فدائیان اسماعیلی نیز در عصر سلجوقی درکوه ها و قلعه های آنجا پایگاه داشتند.]
محمّد صادق اصفهانی
محمّد صادق بن محمّد کاظم اصفهانی . [از کاتبان نستعلیق نویس در قرن سیزدهم هجری]در یک شنبه 24 رجب 1209ق کتابت کتاب «تحفه النّاظرین» در نجوم به فارسی از مؤلّفی ناشناس را به خط نستعلیق را به پایان رسانیده و نسخه به شماره
[1]الذریعه، ج11، ص128؛ فهرست گلپایگانی، ج3، ص177؛ الکواکب المنتشره، ص360.
[2]فهرست مرکزی دانشگاه طهران، ج8، ص590.