کتاب اعلام اصفهان

محمّد صادق واعظ کرونی*

محمّد صادق واعظ بن محمّد علی کرونی اصفهانی، از وعاظ و فضلای قرن سیزدهم هجری است. او کتاب «دلایل العباد فی شرح الارشاد» تألیف: محمّد تقی نوری را به خط نسخ در صفر 1277ق کتابت کرده است. این نسخه به شماره 9599 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.[1]

میر محمّد صادق خاتون آبادی

میر محمّد صادق بن میر علینقی بن میر عبداللّه خاتون آبادی (برادر میر محمّد اسماعیل اوّل) عالم فاضل محقّق جامع در سال 1123ق وفات یافته است.[2]

سیّد محمّد صادق زنجانی

سیّد محمّد صادق بن علینقی بن محمّد علی موسوی زنجانی اصفهانی، عالم فاضل ادیب شاعر [از علمای قرن سیزدهم هجری. ساکن اصفهان] مؤلف کتاب «دُرّ المنثور» (شعر عربی) که در سال 1309ق به ضمیمه کتاب «معیّن الواثقین» به خط محمّد در جزینی چاپ سنگی شده است.[3]

[وی اهل شعر و ادب بوده و نشانه تملک او بر کتاب «ذریعه الضّراعه» تألیف فیض کاشانی که پدرش سیّد علینقی آنرا کتابت کرده بود، مشهود است. او در آخر این کتاب در سال 1274ق قصیده ای در توحید از سروده های خودش را آورد که 30 بیت است و با این بیت شروع می شود:

ای منزّه ذات پاکت از زوال وی برون حُسنت ز مرآتِ خیال[4]]

[1]فهرست مختصر مجلس، ص354.

[2]الذریعه، ج8، ص220؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص190.

[3]مؤلّفین کتب چاپی، ص346؛ تراجم الرجال، ج2، ص719.

[4]الکرام البرره، صص 643 و 644.

صادق خوانساری

صادق بن علینقی خوانساری اصفهانی، از فضلاء قرن دوازدهم هجری. وی مؤلف «بدیعیه» در اسطرلاب است به فارسی که آن را در سال 1193ق تألیف نموده و کتاب دارای یک مقدمه و شصت باب و خاتمه است. نسخه به شماره 2158 در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.[1]

صادق خولنجانی

صادق بن قاسم خولنجانی [از فضلاء قرن یازدهم هجری]. کتاب «الرّعایه فی علم الدّرایه» تألیف شهید ثانی را به خط نستعلیق با حواشی مختلف نوشته است. نسخه به شماره 1980 در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است.[2]

[خولنجان از دهات لنجان است. در قرون اولیّه بعد از اسلام به «خان لنجان» شهرت داشته و از قصبات و بلکه شهرهای معتبر لنجانات شمرده می شده و سیّاحان در سفرنامه های خود به توصیف آن پرداخته اند. فدائیان اسماعیلی نیز در عصر سلجوقی درکوه ها و قلعه های آنجا پایگاه داشتند.]

محمّد صادق اصفهانی

محمّد صادق بن محمّد کاظم اصفهانی . [از کاتبان نستعلیق نویس در قرن سیزدهم هجری]در یک شنبه 24 رجب 1209ق کتابت کتاب «تحفه النّاظرین» در نجوم به فارسی از مؤلّفی ناشناس را به خط نستعلیق را به پایان رسانیده و نسخه به شماره

[1]الذریعه، ج11، ص128؛ فهرست گلپایگانی، ج3، ص177؛ الکواکب المنتشره، ص360.

[2]فهرست مرکزی دانشگاه طهران، ج8، ص590.

2484 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[1]

محمّد صادق پریشانی

محمّد صادق بن محمّد کاظم پریشانی اصفهانی، از فضلاء و نویسندگان قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری.

از آثارش کتابت نسخه ای است از «جامع المقال» تألیف: شیخ فخرالدّین طریحی که آن را به خط نستعلیق در محرّم سال 1310ق به پایان رسانیده و کتاب به شماره 1625 در کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی در مشهد مقدس موجود است.[2]

پریشان (فروشان) از قُراء ثلثه سِدِه ماربین اصفهان است. [اکنون از محلّه های خمینی شهر اصفهان به شمار می رود.

صاحب عنوان نسخه ای از «اثبات الوصیّه» تألیف: ابوالحسن علی مسعودی را در رمضان 1309ق کتابت نموده که در کتابخانه بنیاد فارس شناسی در شیراز موجود است.[3]]

ملّا محمّد صادق خوانساری

ملّا محمّد صادق بن محمّد کاظم خوانساری اصفهانی، [از فضلاء و محدّثین اصفهان در قرن یازدهم هجری].

او در اصفهان نزد جمعی از علماء همچون علّامه مجلسی تلمذ کرده و از او و شیخ ابوتراب اصفهانی اجازه دریافت کرده است.

ملّا محمّد صادق خوانساری در 7 جمادی الثانی سال 1091ق نسخه ای از «روضه کافی» را کتابت کرده و علّامه مجلسی و شیخ ابوتراب اجازات خود را روی برگ های این

[1]فهرست مرعشی، ج7، ص75.

[2]فهرست الهیات، ج3، ص748.

[3]فهرست فارس شناسی، صص 66 و 67.

کتاب نوشته اند. این نسخه در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است.[1]

محمّد صادق اصفهانی*

محمّد صادق بن محب علی اصفهانی، از کاتبان قرن یازدهم هجری است. در نوشتن خط نسخ مهارت داشته و تا سال 1096ق در قید حیات بوده است. او آثاری را کتابت کرده که از آن جمله است:

1. «المصادر» تألیف: ابوعبداللّه حسین زوزنی که در سال 1090ق کتابت شده و در مدرسه حجتیّه قم موجود است.[2]2. «ربیع الشّیعه» منسوب به «سیّد رضی الدّین علی بن موسی بن جعفر بن طاوس حسنی، که در جمعه 14 جمادی الآخر 1096ق کتابت شده و در کتابخانه علّامه محقّق حاج سیّد محمّد علی روضاتی موجود است.[3]

صادق بن محمّد

صادق بن محمّد، نستعلیق نویس در قرن سیزدهم هجری. از آثارش کتابت «حاشیه تحریر القواعد المنطقیّه» تألیف: میر سیّد شریف جرجانی است که در اوّل ربیع الاوّل 1236ق به پایان رسانیده است. نسخه در کتابخانه دانشکده حقوق در طهران موجود است.[4]

ملّا محمّد صادق تنکابنی

ملّا محمّد صادق بن ملّا محمّد (فاضل سراب) بن عبدالفتّاح تنکابنی، عالم فاضل و

[1]فهرست مرکزی دانشگاه تهران، ج5، ص1476؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، ص43؛ تلامذه العلّامه المجلسی، ص217؛ اجازات الحدیث، ص217؛ علّامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، ص350.

[2]فهرست حجتیّه، ص27.

[3]فهرست کتب خطی اصفهان، ج1، ص390.

[4]فهرست حقوق، ص318.

فقیه محدّث [از علمای اصفهان در قرن دوازدهم هجری].

او در سال 1082ق در اصفهان متولّد شده و نزد جمعی از علمای اصفهان به تحصیل پرداخت از جمله: علّامه ملّا محمّد باقر مجلسی، ملّا محمّد باقر محقّق سبزواری، آقا حسین خوانساری، شیخ علی سبط شهید ثانی، ملّا محمّد علی استرآبادی و ملّا محمّد فاضل سراب، که برخی از اساتید درس او هستند و برخی اجازه روایت به او داده اند.

او سپس در اصفهان به تدریس پرداخت. برخی از محدّثین نیز از او روایت می کنند از جمله: سیّد حسین بن سیّد ابوالقاسم موسوی خوانساری، ملّا حسین بن حسن دیلمانی گیلانی (لنبانی)، ملّا محمّد حسین بن محمّد سعید گیلانی و زین الدّین علی بن عین علی خوانساری.

سال وفات او معلوم نیست. ولی او تا سال 1123ق در قید حیات بوده است. مدفن او جنب قبر پدرش در تکیه فاضل سراب (معروف به تکیه جویباره ای ها) در تخت فولاد اصفهان است.[1]

کتب زیر از تألیفات اوست:

1. «حواشی بر دعوات» [2. «نهایه الإدراک فی شرح تشریح الأفلاک»3. «احوال عبداللّه بن بکیر» که در شعبان 1113ق آن را تألیف نموده و نسخه ای از آن به شماره 2/1874 در کتابخانه مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی در تهران موجود است.]

میر محمّد صادق کتابفروش

میر محمّد صادق کتابفروش بن میر سیّد محمّد بن سیّد محمّد علی بن هادی حسینی

[1]زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، صص 43 و 44؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص853؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص103؛ تلامذه العلّامه المجلسی، ص107؛ فیض قدسی، ص165؛ الکواکب المنتشره، صص 360 و 361؛ نجوم السّماء، ص231؛ تراجم الرّجال، ج2، ص720؛ رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص28؛ بزرگان رامسر، صص 183-186؛ دانشمندان خوانسار، ص163؛ علّامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، ص350؛ فهرست دائره المعارف اسلامی، ج1، ص260.

افطسی، عالم فاضل متقی و فقیه محقّق [از علمای اصفهان در قرن سیزدهم هجری].

در حدود سال 1210ق در اصفهان متولّد شده و پس از مدّتی تحصیل به عتبات عالیات رفته [و نزد شیخ محمّد حسن صاحب جواهر و دیگران] تحصیلات خود را تکمیل کرده و به اصفهان مراجعت نمود.

او سالها به تدریس فقه و اصول مشغول بوده و خصوصا شرح لمعه را با دقّت و غور و تحقیق، تدریس می نموده است.

میرزا حسن خان جابری انصاری، آخوند ملّا عبدالکریم گزی، حاج میرزا محمّد باقر حکیم باشی و حاج میرزا بدیع درب امامی از شاگردان برجسته او به شمار می روند.

او عالمی منزوی و قانع و زاهد بوده و عمر خود را به مطالعه و تألیف و تدریس و عبادت و تهجّد گذرانیده است. همسرش دختر علّامه فقیه حاج سیّد محمّد باقر حجه الاسلام شفتی است.

او در پنج شنبه 12 شعبان 1304ق وفات یافته و در بقعه ای مخصوص در تخت فولاد مدفون شد. در قرن چهاردهم هجری پس از احداث فرودگاه قدیم تکیه سادات کتابفروش در محدوده آنجا واقع شده است.

از تألیفات او «شرح بر شرایع» است که آنرا در سال 1225ق تألیف کرده است. نسخه آن به خط مؤلف در کتابخانه دانشمند گرامی مرحوم آقا میرزا ابوالحسن کتابی (نواده صاحب عنوان) موجود بوده است.[1]

ملّا محمّد صادق اردستانی

ملّا محمّد صادق اردستانی بن حاج محمّد بن قاسم بن کمال الدّین محمّد بن پیر

[1]رجال اصفهان یا تذکره القبور، صص 62 و 63؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص720؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، صص 139 و 140؛ بیان المفاخر، ج1، ص327؛ رجال اصفهان (دکتر کتابی)، ج1، ص141؛ تاریخ اصفهان (جابری)، ص346؛ الاصفهان (رجال و مشاهیر)، ص443.

جمال الدّین محمّد معروف به پیر جمالی اردستانی، حکیم متألّه، فیلسوف و عارف زاهد [از فلاسفه و عرفای بزرگ اصفهان در قرن یازدهم و دوازدهم هجری است. از تولّد و تحصیلات او اطلاعی در دست نیست. مرحوم رفیعی مهرآبادی تولّد او را حدود سال 1054ق تعیین کرده که حدس و گمان است و مستند به منبعی نیست.[1]از اساتید او هم آگاهی نداریم. تنها مرحوم آشتیانی نوشته است: «ملّا اسماعیل خواجوئی شاگرد ملّا محمّد صادق اردستانی، و او شاگرد ملّا رجبعلی تبریزی و محقّق لاهیجی و شیخ حسین تنکابنی و یا فیض می باشد.»[2]]

مشارالیه در اصفهان حکمت عالیه تدریس می نموده و جمعی کثیر از محضر او مستفید می گشته اند از جمله: 1. ملّا حمزه گیلانی 2. شیخ محمّد علی حزین3. ملّا محمّد صالح بن سعید خلخالی4. آقا محمّد صادق تفرشی [5. محمّد ماجد بن ابراهیم حسینی6. ملّا عبدالرحیم دماوندی و غیره].

[حاجی زین العابدین شیروانی (مست علی شاه) در کتابهای «ریاض السیاحه» و «بستان السّیاحه» و به تبعیّت از او «معصوم علی شاه شیرازی» در کتاب «طرائق الحقائق» و دیگران نوشته اند که: ملّا صادق اردستانی مردی صوفی مشرب بوده و شاه سلطان حسین به اشاره علّامه ملّا محمّد باقر مجلسی، او را از اصفهان اخراج کرده و در عرض راه طفل صغیر او بر اثر شدت سرما فوت شده، ولی بعدا مجلسی تغییر عقیده داده و او را به شهر دعوت نموده است. امّا ملّا صادق در بیرون شهر و در قبرستان تخت فولاد منزل کرده، تا فوت شده است.

این ماجرا بنا به دلایلی مورد تردید است. جوانی اردستانی مقارن پیری علّامه مجلسی بوده و اردستانی شهرت و نفوذی نداشته که باعث هراس مخالفان صوفیه از او شود. همچنین هیچ یک از معاصرین اردستانی از جمله شاگرد او شیخ محمّد علی حزین

[1]آتشکده اردستان، ج2، ص315.

[2]تحریر ثانی تاریخ حکماء و عرفای متأخر، ص85.

به این ماجرا کمترین اشاره ای نکرده اند. از طرف دیگر هیچ مدرکی در دست نیست که را او از صوفیان و صاحبان خانقاه و خرقه و... بداند. بلکه او عارفی الهی و عابدی زاهد بوده که عارف مشرب بوده است. هرچند برخی از صوفیه همچون شیروانی و معصوم علی شاه او را به خود منسوب داشته اند.[1]

ملّا صادق در حکمت مقامی ارجمند داشته و حزین لاهیجی او را با القاب «سلطان المحققّین، افضل الحکماء الرّاسخین المولی الاعظم البحر الاعلم مظهر معارف و حقایق مکمل علوم سوابق و لواحق محی الحکمه ابوالفضائل مولانا محمّد صادق الاردستانی علیه الرحمه» ستوده و افزوده است که: «از اساطین حکماء بود و قرن ها باید که مثل او از دانشمندان برخیزد»[2]]

او سرانجام در سال 1134ق در اصفهان وفات یافته و در سمت جنوب شرقی پل خواجو، بر روی سکویی دفن شده و در موقع تعریض خیابان، به تخت فولاد منتقل شده و قابل تکیه کازرونی و در کنار قبر ناصر علی گلکار اصفهانی مدفون شد.

در زمان قدیم مزار او به مزار آخوند پلویی شهرت داشته و عوام اصفهان را این عقیده بوده که خواندن فاتحه بر قبر او باعث می شود که به زودی پلو نصیب آنان شود. اما صحیح آن است که مزار سابق اردستانی به خاطر مجاورت با پُل خواجو، به مزار آخوند پُلی و سپس آخوند پلویی معروف بوده است.[3]

فرزندانش حاج محمّد ابراهیم، ملّا محمّد طاهر و ملّا محمّد شفیع نیز از فضلاء قرن

[1]بستان السّیاحه، (چاپ اصفهان)، ص33؛ طرائق الحقائق، ج3، صص 165 و 166؛ رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص22؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج1، صص 191 و 192؛ شواهد الرّبوبیّه: مقدمه استاد آشتیانی، ص109؛ الاصفهان: رجال و مشاهیر، صص 102 و 103؛ رجال اصفهان (دکتر کتابی)، ج1، صص 315 و 316؛ آسیای هفت سنگ، ص204؛ تاریخ و سفرنامه حزین: تعلیقات، صص 350 و 351؛ تاریخ اصفهان (تکایا و مقابر)، ص398.

[2]تاریخ و سفرنامه حزین، ص192؛ نجوم السماء، ص231.

[3]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص722؛ ریحانه الادب، ج1، ص104؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص516؛ علّامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، صص 486-488 و 236-238؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص176.