جمال الدّین محمّد معروف به پیر جمالی اردستانی، حکیم متألّه، فیلسوف و عارف زاهد [از فلاسفه و عرفای بزرگ اصفهان در قرن یازدهم و دوازدهم هجری است. از تولّد و تحصیلات او اطلاعی در دست نیست. مرحوم رفیعی مهرآبادی تولّد او را حدود سال 1054ق تعیین کرده که حدس و گمان است و مستند به منبعی نیست.[1]از اساتید او هم آگاهی نداریم. تنها مرحوم آشتیانی نوشته است: «ملّا اسماعیل خواجوئی شاگرد ملّا محمّد صادق اردستانی، و او شاگرد ملّا رجبعلی تبریزی و محقّق لاهیجی و شیخ حسین تنکابنی و یا فیض می باشد.»[2]]
مشارالیه در اصفهان حکمت عالیه تدریس می نموده و جمعی کثیر از محضر او مستفید می گشته اند از جمله: 1. ملّا حمزه گیلانی 2. شیخ محمّد علی حزین3. ملّا محمّد صالح بن سعید خلخالی4. آقا محمّد صادق تفرشی [5. محمّد ماجد بن ابراهیم حسینی6. ملّا عبدالرحیم دماوندی و غیره].
[حاجی زین العابدین شیروانی (مست علی شاه) در کتابهای «ریاض السیاحه» و «بستان السّیاحه» و به تبعیّت از او «معصوم علی شاه شیرازی» در کتاب «طرائق الحقائق» و دیگران نوشته اند که: ملّا صادق اردستانی مردی صوفی مشرب بوده و شاه سلطان حسین به اشاره علّامه ملّا محمّد باقر مجلسی، او را از اصفهان اخراج کرده و در عرض راه طفل صغیر او بر اثر شدت سرما فوت شده، ولی بعدا مجلسی تغییر عقیده داده و او را به شهر دعوت نموده است. امّا ملّا صادق در بیرون شهر و در قبرستان تخت فولاد منزل کرده، تا فوت شده است.
این ماجرا بنا به دلایلی مورد تردید است. جوانی اردستانی مقارن پیری علّامه مجلسی بوده و اردستانی شهرت و نفوذی نداشته که باعث هراس مخالفان صوفیه از او شود. همچنین هیچ یک از معاصرین اردستانی از جمله شاگرد او شیخ محمّد علی حزین
[1]آتشکده اردستان، ج2، ص315.
[2]تحریر ثانی تاریخ حکماء و عرفای متأخر، ص85.
به این ماجرا کمترین اشاره ای نکرده اند. از طرف دیگر هیچ مدرکی در دست نیست که را او از صوفیان و صاحبان خانقاه و خرقه و... بداند. بلکه او عارفی الهی و عابدی زاهد بوده که عارف مشرب بوده است. هرچند برخی از صوفیه همچون شیروانی و معصوم علی شاه او را به خود منسوب داشته اند.[1]
ملّا صادق در حکمت مقامی ارجمند داشته و حزین لاهیجی او را با القاب «سلطان المحققّین، افضل الحکماء الرّاسخین المولی الاعظم البحر الاعلم مظهر معارف و حقایق مکمل علوم سوابق و لواحق محی الحکمه ابوالفضائل مولانا محمّد صادق الاردستانی علیه الرحمه» ستوده و افزوده است که: «از اساطین حکماء بود و قرن ها باید که مثل او از دانشمندان برخیزد»[2]]
او سرانجام در سال 1134ق در اصفهان وفات یافته و در سمت جنوب شرقی پل خواجو، بر روی سکویی دفن شده و در موقع تعریض خیابان، به تخت فولاد منتقل شده و قابل تکیه کازرونی و در کنار قبر ناصر علی گلکار اصفهانی مدفون شد.
در زمان قدیم مزار او به مزار آخوند پلویی شهرت داشته و عوام اصفهان را این عقیده بوده که خواندن فاتحه بر قبر او باعث می شود که به زودی پلو نصیب آنان شود. اما صحیح آن است که مزار سابق اردستانی به خاطر مجاورت با پُل خواجو، به مزار آخوند پُلی و سپس آخوند پلویی معروف بوده است.[3]
فرزندانش حاج محمّد ابراهیم، ملّا محمّد طاهر و ملّا محمّد شفیع نیز از فضلاء قرن
[1]بستان السّیاحه، (چاپ اصفهان)، ص33؛ طرائق الحقائق، ج3، صص 165 و 166؛ رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص22؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج1، صص 191 و 192؛ شواهد الرّبوبیّه: مقدمه استاد آشتیانی، ص109؛ الاصفهان: رجال و مشاهیر، صص 102 و 103؛ رجال اصفهان (دکتر کتابی)، ج1، صص 315 و 316؛ آسیای هفت سنگ، ص204؛ تاریخ و سفرنامه حزین: تعلیقات، صص 350 و 351؛ تاریخ اصفهان (تکایا و مقابر)، ص398.
[2]تاریخ و سفرنامه حزین، ص192؛ نجوم السماء، ص231.
[3]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص722؛ ریحانه الادب، ج1، ص104؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص516؛ علّامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، صص 486-488 و 236-238؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص176.
دوازدهم هجری به شمار می روند و اعقاب او نیز اغلب از علماء، شعراء و فضلای روزگار خویش بوده اند.
رسائل زیر از اوست:
1 و[1]«رساله جعلیه» در معنی جعل و ایجاد در فلسفه، که در شوال 1121ق نوشته شده و در اختیار آقای سیّد حسین شهشهانی بوده[2]و به ضمیمه رساله کوتاه دیگری در جعل از اردستانی در کتاب آتشکده اردستان به طبع رسیده است.[3]«حکمت صادقیّه» [تقریرات درس فلسفه ملّا صادق اردستانی است که شاگردش ملّا حمزه گیلانی آن را جمع آوری و مدوّن ساخته و به این نام نامیده است.[4]][5]«رساله در تفسیر آیه نور»، مختصر5. «رساله تباشیر»6. «حواشی بر شفا» [کتاب «کلید بهشت» را برخی از او و برخی از ملّا رجبعلی تبریزی دانسته اند امّا در تحقیقات اخیر علّامه مفضال حاج سیّد محمّد علی روضاتی معلوم شده که متعلّق به حکیم محمّد سعید قمی است.[6]]
میر محمّد صادق خاتون آبادی
میر محمّد صادق خاتون آبادی بن میر محمّد بن سیّد هادی بن سیّد محسن بن کریم بن سیّد علی حسینی افطسی، عالم فاضل و منجّم ماهر از خاندان مشهور به علم و تقوا بوده و در اصفهان متولّد شده و تحصیل کرده و خصوصا در نجوم و هیأت و استخراج تقویم استاد بوده است. او تقریبا هفتاد سال از «زیج الغ بیگ»، تقویم استخراج نموده است. سرانجام در سال 1244ق وفات یافت.[7]
[میر محمّد صادق خاتون آبادی در سال 1226ق نسخه ای از «تشریح الافلاک»
[1]الکواکب المنتشره، صص 359 و 360.
[2]الذریعه، ج11، ص164.
[3]دومین دوگفتار، صص 31 و 35 و 43.
[4]الکواکب المنتشره، صص 359 و 360.
[5]چهل سال تاریخ ایران (المآثر و الآثار)، ج1، صص 284. 285؛ مکارم الآثار، ج4، ص1221؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص190.
[6]دومین دوگفتار، صص 31 و 35 و 43.
[7]چهل سال تاریخ ایران (المآثر و الآثار)، ج1، صص 284. 285؛ مکارم الآثار، ج4، ص1221؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص190.
تألیف: شیخ بهائی را به خط نسخ کتابت کرده و در حاشیه مطالبی مرقوم نموده است. این نسخه به شماره 6136 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی در تهران موجود است.[1]]
محمّد صادق لاریجانی
محمّد صادق بن محمّد حسینی لاریجانی [از فضلاء قرن یازدهم هجری] در اصفهان نزد علّامه مجلسی به تحصیل پرداخته است. او در دوشنبه از ماه صفر 1089ق از کتابت جلد دوم «استبصار» شیخ طوسی فراغت یافته و در آخر کتاب علّامه مجلسی جهت او اجازه نوشته است. نسخه به شماره 837 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[2]
ملّا محمّد صادق مجلسی
ملّا محمّد صادق بن ملّا مقصود علی مجلسی، عالم فاضل، از علمای قرن یازدهم هجری. او برادر ملّا محمّد تقی مجلسی و عموی علّامه مجلسی است. ملّا حیدر علی مجلسی از قول میر عبدالباقی خاتون آبادی نقل می کند که ملّا مقصود علی دو فرزندش محمّد تقی و محمّد صادق را جهت تحصیل به ملّا عبداللّه شوشتری سپرده است. و بیش از این از زندگی او اطلاعی در دست نیست.[3]
محمّد صادق اصفهانی
[1]فهرست مجلس، ج19، ص160.
[2]زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، ص43؛ تلامذه العلّامه المجلسی، ص106؛ فهرست مجلسی، ج3، ص35؛ علّامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، ص350؛ اجازات الحدیث، ص213؛ فیض قدسی، ص161.
[3]مرآه الاحوال جهان نما، ص100؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج1، ص355؛ علّامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، ص31؛ الرّوضه النضره، ص277.
محمّد صادق بن محمّد مقیم اصفهانی [از نویسندگان کتب در قرن دوازدهم هجری[ در تاریخ 12 جمادی الثّانی 1126ق نسخه ای از کتاب «مفاتیح الشرایع» تألیف: فیض کاشانی را به خط نسخ نوشته و کتاب به شماره 4265 در کتابخانه مجلس شورای ملّی موجود است.[1]
محمّد صادق اصفهانی
محمّد صادق بن محمّد مؤمن اصفهانی [از فضلاء و نویسندگان کتب در قرن یازدهم و دوازدهم هجری] از آثار اوست:
1. کتابت مجموعه ای شامل «المبداء و المعاد» تألیف: ملّا صدرا و «رساله فی الحکمه» را که در سال 1095ق در اصفهان کتابت نموده و به شماره 4530 در کتابخانه مجلس شورای ملّی موجود است.[2]2. کتابت «ترجمه و شرح غُرَرُالحِکَم» تألیف: آقا جمال الدّین محمّد خوانساری، که سال 1113ق کتابت شده و به شماره 1942 در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.[3]
محمّد صادق اصفهانی
محمّد صادق بن حاجی مهر علی اصفهانی [از کاتبان قرن سیزدهم هجری که] در 16 ذیحجه 1221ق نسخه ای از «تهذیب الاحکام» را به خط نسخ کتابت نموده و به شماره 6313 در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است.[4]
حاج محمّد صادق تاجر اصفهانی*
[1]فهرست مجلس، ج11، ص282.
[2]فهرست مجلس، ج12، ص201.
[3]فهرست رضوی، ج5، ص46.
[4]فهرست مرکزی دانشگاه طهران، ج16، ص240.
حاج محمّد صادق تاجر اصفهانی، از نیکوکاران و خَیّرین قرن سیزدهم هجری است. او در شیراز ساکن بوده و آثار خیریه بسیاری را ساخته و وقف کرده است که از آن جمله است کاروانسرای احمدی در شش فرسنگی برازجان.[1]
حاج صادق تخت فولادی
حاج صادق تخت فولادی عارف کامل و عابد زاهد [از عرفاء و اهل سلوک اصفهان در قرن سیزدهم هجری. در جوانی در شغل رنگرزی مشغول بود. هنگامی که با عارف روشن ضمیر بابا رستم بختیاری آشنا شده دگرگون شده و به سیر و سلوک روی آورد و به دستور استاد به تهجّد و عبادت مشغول شد. او سالها تحت تعلیمات مراد خود به تزکیه نفس مشغول بود تا اینکه پس از فوت او] در تکیه مادرشاهزاده واقع در تخت فولاد اصفهان رحل اقامت افکنده و به تهجّد و عبادت پرداخت. با وجودی که عامی و بی سواد بوده، در اثر ریاضت و تقوا دارای صفای باطن شده بود معروف ترین شاگرد و مرید او شیخ حسنعلی اصفهانی معروف به نخودکی است که مراتب سیر و سلوک را نزد حاج صادق طی نموده است.
این سالک و عارف الهی سرانجام در شب دوشنبه پانزدهم ذی القعده 1290ق وفات یافته و در صحن تکیه مادرشاهزاده (تکیه شیخ محمّد تقی رازی) مدفون شد[2]
میرزا صادق تسلیم اصفهانی
میرزا صادق اصفهانی متخلّص به «تسلیم»، شاعر و عارف ادیب [از سخنوران قرن سیزدهم هجری] چندی به سفر مشغول بوده و عاقبت به سلسله جلالیه پیوسته و دست
[1]آثار عجم، ص368.
[2]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص77؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص712؛ تاریخ اصفهان (تکایا و مقابر)، ص120؛ نشان از بی نشان ها: مقدمه؛ شرح مجموعه گل، صص 161-164.
ارادت به غلام علی شاه جلالی هندی داده و به سیر و سلوک مشغول شد. دیوان اشعارش قریب به پنج هزار بیت بود.
از اوست:
صوفی که گوید برملا، روی تو دیدم بارها گر راست می گوید چرا، بانگ انا الحق می زند[1]
میر محمّد صادق خاتون آبادی
میر محمّد صادق حسینی خاتون آبادی از علماء و دانشمندان در قرن دوازدهم هجری. در سال 1140ق وفات یافته و در تکیه خاتون آبادی واقع در تخت فولاد مدفون شد.[2]
ملّا صادق ذاکری سدهی
ملّا صادق ذاکری سدهی [از شعرای قرن سیزدهم هجری و از اهالی سِدِه ماربین (خمینی شهر) اصفهان است.]
این شعر از اوست:
اندر دل شب ناله شبگیر خوش است در وقت سحر توبه ز تقصیر خوش است
مطلوب سحرگهان بود استغفار چون فجر دمد صدای تکبیر خوش است[3]
ملّا محمّد صادق روشن اردستانی
ملّا محمّد صادق متخلّص به «روشن» از شعراء و عرفای قرن سیزدهم هجری. از نوادگان ملّا محمّد صادق اردستانی عارف و حکیم اواخر عهد صفویه است. در اصفهان
[1]تذکره ریاض العارفین، ص414.
[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص712؛ رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص217؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص114.
[3]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص870؛ بیان المفاخر، ج2، ص232.
علم و ادب آموخته و به حرفه صحافی مشغول شده است. [آنگاه به طهران رفته و در کارخانه دارالطّباعه خاصّه (چاپخانه دولتی) به صحافی پرداخته است.] در فنون شعر و ادب مهارت داشته و دیوان اشعارش به طبع رسیده است. از مردان صافی ضمیر و عارف مسلک بوده و مرید حاج محمّد کاظم سعادت علی شاه اصفهانی شده و به لقب «روشن علی» ملقّب شده است. او سرانجام در سال 1305ق وفات یافته و جنازه اش به نجف اشرف حمل شده و مدفون گردید. در انواع شعر قصیده و غزل را خوب می گفته و با شعراء و فضلای طهران معاشر و مأنوس بوده است.
از اوست:
ما نشناسیم هیچ، نیک و بد روزگار در دل ما یاد دوست، بر لب ما ذکر یار
عقل من و هوش من، بُرد و به تاراج برد عشوه عابد فریب، غمزه زاهد شکار[1]
محمّد صادق سرکانی
محمّد صادق بن محمّد علی سرکانی همدانی [از فضلاء قرن یازدهم هجری[ مجموعه ای شامل 26 رساله و مقاله ترجمه از جمله «شرح فارسی موجز»، «ترجمه رساله شهید در عمل بقول میّت»، «ترجمه رساله جمعه» کرکی و «ترجمه رساله اجتهاد» شهید که در یکشنبه 7 ربیع الاولی 1033ق در اصفهان به خط نسخ نوشته و اصل آن در کتابخانه وزیری یزد و میکروفیلم آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است.[2]
[1]طرائق الحقائق، ج3، صص 165 و 166؛ تذکره مدایح معتمدّیه: خطی؛ مجمع الفصحاء، ج4، ص322؛ شمس التّواریخ، ص84؛ تذکره حدیقه الشعراء، ج1، صص 691-694.
[2]فهرست میکروفیلم های دانشگاه، ص703.