و هر وقت به تهران می رفت به او سری می زد و صبا در سفر به اصفهان، سراغ شهاب می رفت. در یکی از سفرها به تهران، شهاب به همراه صدای ویولون صبا، بیات ترک خواند و گوشه ای را خواند که صبا آنرا برای اولین بار می شنید. لذا صبا این گوشه را «شهابی» نام نهاد.[1]
شهاب مردی شوخ طبع و بذله گو، حاضر جواب و رُک گو بود و در راه کمک به نیازمندان از هیچ کمکی دریغ نداشت. او سرانجام در 29 مهر 1328ش بر اثر بیماری سل درگذشت و در قبرستان بزرگ مصلای اصفهان (نزدیک خیابان آب 250 در تخت فولاد) به خاک سپرده شد.
مادّه تاریخ وفات او را یداللّه بر خوردار متخلّص به «تائب» چنین گفته است:
خرد گفت با «تائب» دل پریش بتاریخ فوتش چنین کن حساب
بنه پا بجمع و بتاریخ گوی: «بسوی جنان رفت صادق شهاب»[2]
ملّا محمّد صادق صبّاغ کاشانی*
حاج ملّا محمّد صادق صبّاغ کاشانی، عالم فاضل، فقیه ماهر و حکیم متبحّر. وی با وجود کهولت و پیری به تحصیل مشغول بوده و از حاج ملّا هادی سبزواری بهره برده و به مراتب عالی فضل و دانش دست یافته و در کاشان به تدریس پرداخته است. ملّا حبیب اللّه شریف کاشانی از شاگردان اوست. در زهد و تقوا و حُسن اخلاق از نوادر عهد بوده و بنا به ادّعای مرحوم میرزا محمّد علی معلم حبیب آبادی اصلاً اصفهانی است و کتابی در «شرح تشریح الافلاک» نوشته است.[3]
[او از شاگردان حاج محمّد ابراهیم کلباسی بوده و در اوایل سلطنت ناصرالدّین شاه
[1]هنر موسیقی (ماهنامه)، سال هفتم، شماره 54، اَمرداد 1383، صص 4 و 5؛ تاریخ موسیقی ایران، ص678؛ نام نامه موسیقی ایران زمین، ج3، ص305.
[2]یادداشت های آقای حمید خلیلیان.
[3]لباب الالقاب، ص111؛ نقباء البشر، ج2، ص854.
وفات یافته است.]
ملّا محمّد صادق فاضل هرندی
مولی محمّد صادق معروف به «فاضل هرندی» مؤلّف کتاب «زاد الواعظین» به فارسی در دو مُجَلَّد، در فهرست کتب مطبوعه خان بابا مشار نامش محمّد باقر هرندی ذکر شده است و تربیت او را مرندی نوشته است و کتاب در سال 1323 در 132صفحه به طبع رسیده است.[1]
ملّا محمّد صادق کرباسی
آخوند ملّا محمّد صادق اصفهانی کرباسی همدانی، عالم فاضل محقّق. در اصفهان ساکن بوده و ملّا محمّد تقی مجلسی در سال 1068ق به او اجازه داده و او را با القاب «المولی الجلیل و الفاضل النّبیل جامع المعقول و المنقول حاوی الفروع و الاصول» ستوده است. این اجازه در مُجَلَّد اجازات «بحارالانوار» آورده شده است.[2]
محمّد حسین بن حیدرعلی شوشتری در سال 1072ق نسخه ای از «اصول کافی» را نزد صاحب عنوان خوانده و سپس این کتاب را نزد علّامه مجلسی خوانده است. این نسخه در کتابخانه «حسینیه تستریه» نجف اشرف موجود بوده است.[3]
محمّد صادق گلستانه
محمّد صادق گلستانه [از فضلاء خاندان گلستانه اصفهان در عصر صفویه] در هفتم ربیع الاوّل سال 1001ق نسخه ای از «من لایحضره الفقیه» را کتابت نموده که به شماره
[1]الذریعه، ج12، ص12؛ فهرست کتابخانه فیضیه قم، ص69؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص853.
[2]الذریعه، ج1، ص163؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص713؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، ص390؛ نجوم السماء، ص181.
[3]الروضه النّضره، ص277.
311 در کتابخانه مدرسه فیضیه قم موجود است.[1]
کتاب دارای حواشی متعددی به نقل از مجلسی اوّل است که شخصی غیر از کاتب متن کتاب آنرا نوشته است. زیرا تولّد ملّا محمّد تقی مجلسی در سال 1003ق و بعد از کتابت این کتاب بوده است.
[مؤلف فقید در «زندگینامه علّامه مجلسی» صاحب عنوان را به عنوان یکی از شاگردان و یا مجازین ملّا محمّد تقی مجلسی ذکر کرده که صحیح نیست.]
میرزا صادق گویای نطنزی*
میرزا صادق حسینی نطنزی متخلّص به «گویا»، شاعر ادیب قرن یازدهم هجری. او برادرزاده میر ابوالمعالی حسینی برزرودی نطنزی واقعه نویس و داماد او بود. در اصفهان به تحصیل علوم نقلی و عقلی نزد جمعی از دانشمندان اصفهان از جمله علّامه ملّا سلطان حسین ندوشنی یزدی پرداخت. چندی نگذشت که به او شوریدگی و سودا غالب شد. او ترک درس و بحث کرده، به کاشان رفت و قهوه خانه ای خریده و در آنجا فوت شد. سال فوتش معلوم نیست ولی مُسَلّم است که قبل از سال 1083ق اتّفاق افتاده است.[2]
از اوست:
جایی که ترک سر اوّلین قدم بود غفلت نگر که طره به دستار می زنند
میر محمّد صادق موسوی خواجوئی
میر محمّد صادق موسوی خواجوئی، عالم فاضل کامل [از علمای قرن دوازدهم هجری] در ماه شعبان المعظّم سال 1203ق وفات یافته و در یکی از اطاق های تکیه خاتون آبادی ها در تخت فولاد مدفون شد.[3]
[1]فهرست فیضیه (استادی)، ج1، ص274؛ زندگینامه علّامه مجلسی، ج2، ص390.
[2]تذکره نصرآبادی، ج1، صص 160 و 161؛ میراث فرهنگی نطنز، ج2، صص 112 و 113.
[3]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص218؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص713؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص114.
صادق موسوی مازندرانی
صادق موسوی مازندرانی [از فضلاء قرن سیزدهم هجری ساکن اصفهان] در سال 1224ق در اصفهان کتاب «شرح درایه» شهید ثانی را کتابت نموده که ضمن مجموعه شماره 1143 در کتابخانه مدرسه فیضیه قم موجود است. همچنین او در سال 1244ق «رساله مشاعر» ملّا صدرا و «رساله تصوّر و تصدیق» و «شواهد الرّبوبیّه» وی را کتابت نموده و ضمن مجموعه شماره 1270 در همان کتابخانه نگهداری می شود.[1]
میرزا محمّد صادق مستوفی*
میرزا محمّد صادق، خوشنویس ادیب قرن یازدهم هجری. در اصفهان ساکن بود و در دستگاه اداری صفویه در منصب مستوفی الممالکی به خدمت مشغول بود. در حساب و سیاق مهارت به سزایی داشت و اهل فضل و ادب بود و خط نستعلیق را خوش می نوشت.
او در سال 1084ق نسخه ای از کتاب «هشت بهشت» تألیف: ادریس بدلیسی رومی را به خط نستعلیق خوش کتابت کرده که در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.[2]
میرزا محمّد صادق ناطق اصفهانی
میرزا محمّد صادق اصفهانی متخلّص به «ناطق» از شعراء و ادبای قرن سیزدهم هجری. پدرش از اَتراک [ترک ها] و مادرش از اهالی مدینه منوّره است. مدّتی در خوزستان و آذربایجان مسافرت کرد و عاقبت در اصفهان ساکن شد. در فن مادّه
[1]فهرست فیضیه (استادی)، ج3، صص 59 و 86.
[2]فهرست خوشنویسان و کاتبان اصفهان: خطی؛ فهرست الفبائی رضوی، ص611.
تاریخ سرایی ید طولایی داشته است. از شاهکارهای او قصیده 62 بیتی سراپا تاریخ درباره تذهیب گنبد مطهر حضرت معصومه (سلام اللّه علیها) در قم است که به «قصیده معجزیّه» معروف است و در سال 1218ق سروده شده است و از هر مصرع آن به حروف ابجد عدد 1218 به دست می آید. عجیب تر آنکه از جمله های زیر نیز همان تاریخ به دست می آید.
1. «بسم اللّه الرحمن الرحیم باسم موجود کریم» 1218
2. «این قصیده مسما بقصیده معجزیه است» 1218
3. «یکصد و بیست و چهار مصراع» 1218
ناطق اصفهانی در سال 1235ق وفات یافت. [از آثار او کتاب «بحر الفاظ» در باب ساختن مادّه تاریخ است که 5 سال مشغول نگارش آن بوده و در این کتاب از کتاب لطف اللّه بن عبدالکریم کاشانی بهره گرفته است. نسخه ای از آن به شماره 403 در کتابخانه مسجد اعظم قم نگهداری می شود. نسخه هایی از «دیوان اشعار» او در کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، کتابخانه ملّی و کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار موجود است.]
این چند بیت از قصیده معجزیه اوست:
این قُبّه راست جای بجایی که پایه اش از اوج ماه و مهر و زحل برتر آمده
وین قُبّه رفیع بدانجا رسانده قدر کز قدر با سپهر برین همسر آمده
زهرا عفاف فاطمه بنت موسی آنک بر وی شرف ز فاطمه و حیدر آمده
سلطان عهد فتحعلی شاه آن کز او بستان ملک و گلبن جان را برآمده[1]
[1]تذکره نگارستان دارا، ص272؛ ریحانه الادب، ج6، صص 111-121؛ تذکره اختر، ج1، ص213؛ تذکره سفینه المحمود، ج1، ص337؛ تذکره مجمع الفصحاء، ج6، ص1088؛ طرائق الحقائق، ج3، ص252؛ تذکره دلگشا، صص 529-531؛ مکارم الآثار، ج3، ص1012؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص569 و ج2، ص971؛ فهرست اعظم قم، ص40؛ فهرستواره کتابهای فارسی، ج1، ص509؛ دویست سخنور، ص461.
محمّد صادق ناظم تبریزی
محمّد صادق تبریزی متخلّص به «ناظم» شاعر ادیب، از سخنوران قرن یازدهم هجری. در محلّه عباس آباد اصفهان ساکن بود. وی به دستور شاه عباس از سال 1028ق تألیف تذکره خود را شروع کرده و در سال 1030ق به مکّه معظّمه سفر نموده و در آن ارض مقدّس ساکن شده و در سال 1036ق تذکره را به پایان رساند. سال وفاتش معلوم نیست. گفته اند که در اواخر عمر به هند رفته و در مراجعت از آنجا در سفر دریایی وفات یافت.
از آثار او: 1. «تذکره نظم گزیده»2. «دیوان اشعار»3. «مثنوی فیروز و شهناز»
از اوست:
سوختم ز آتش شوق تو ز پا تا سر خویش کو نسیمی که فرستم به تو خاکستر خویش[1]
میرزا محمّد صادق نامی اصفهانی
میرزا محمّد صادق موسوی اصفهانی متخلّص به «نامی» شاعر، ادیب و مورّخ توانای قرن دوازدهم هجری.
از سلسله سادات موسوم به «حکیم سلمانی» اسفهان است. اجدادش منصب حکیم باشی دربار صفویه را برعهده داشته اند و خود او برادرزاده میرزا محمّد رحیم حکیم باشی است.
[در اصفهان متولّد شده و در این شهر به کسب علم و فضیلت مشغول شد و چندی بعد به شیراز رفته، به خدمت کریم خان زند درآمد و به خواهش او تألیف کتابی درباره
[1]تذکره نصرآبادی، ج1، ص589؛ کاروان هند، ج2، صص 1413-1416؛ تذکره روز روشن، ص796؛ تذکره غنی، ص133؛ دانشمندان آذربایجان، ص369؛ لغت نامه دهخدا: ذیل «ناظم تبریزی»، ص186.
تاریخ زندیه را آغاز کرده و آنرا «تاریخ گیتی گشا» نامید. او در شعر طبعی روان داشت و در انجمن ادبی صباحی شرکت می کرد و از شاعران طرفدار سبک بازگشت بود. او به تتبّع و نظیره سازی آثار نظامی گنجوی علاقه زیاد داشت لذا خمسه ای موسوم به «نامی نامه» (و شامل «دُرج گهر»، «خسرو و شیرین»، «لیلی و مجنون»، «یوسف و زلیخا» و «وامق و عذرا») را به تقلید از خمسه نظامی سرود.پس از درگیری های فراوان زندیه و قاجاریه خصوصا آقا محمّدخان قاجار با جعفرخان و لطفعلی خان زند و انقراض سلسله زندیه، «نامی» مورد بی اعتنایی قرار گرفته و به فقر و فاقه مبتلا شد و در خوردن افیون افراط کرد]، تا اینکه در سال 1204ق وفات کرد.[1]
کتب زیر از تألیفات اوست:
[1. «خسرو و شیرین» که به شماره 3594 در کتابخانه مرحوم حاج محمّد نخجوانی در تبریز وجود داشت.[2]2. «لیلی و مجنون» که نسخه های آن در کتابخانه های نخجوانی و آیت اللّه گلپایگانی، ملّی، مجلس سنای مرکزی دانشگاه تهران، ملک، دارالکتب قاهره و چند کتابخانه دیگر وجود دارد.[3]3. «وامق و عذرا» که در کتابخانه های نخجوانی، ملّی تبریز و ملّی ایران نسخه هایی از آن موجود است. این منظومه در سال 1381ش به تصحیح رضا انزابی نژاد و غلامرضا طباطبایی مجد به چاپ رسیده است.[4]4. «یوسف و زلیخا» 5. «درج گوهر» که در کتابخانه نخجوانی موجود است. 6. «ساقی نامه» که نسخه ای از آن را مرحوم گلچین معانی داشته است.[5]7. «دیوان اشعار»[6]8. «تاریخ
[1]تذکره آتشکده: نیمه دوم، صص 654 و 655؛ تذکره مجمع الصفحاء، ج6، صص 1082 و 1083؛ تذکره سفینه المحمود، ج1، ص339؛ انجمن های ادبی شیراز، ص58؛ لغت نامه دهخدا: ذیل «نامی اصفهانی»، ص263؛ الکرام البرره، ج2، ص629؛ تاریخ گیتی گشا: مقدمه؛ وامق و عذرا: مقدمه؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص714؛ ماهنامه حافظ، شماره 20، مورخ آبان ماه 1384، ص40؛ تذکره حدیقه الشعراء، ج3، ص1814.
[2]وامق و عذرا: مقدمه.
[3]فهرست نسخه های خطی فارسی، ج4، ص3108.
[4]وامق و عذرا: مقدمه.
[5]فهرست نسخه های خطی فارسی، ج4، ص2888.
[6]الذریعه، ج9، ص1165.
گیتی گشا» که نسخه های متعددی از آن موجود است و بارها به طبع رسیده است. مؤلف وقایع عصر زندیه را تا محرم سال 1200ق آورده و شاگردش میرزا عبدالکریم بن علیرضا شیرازی ذیلی بر آن نوشته و محمّد رضا شیرازی نیز ذیل دیگری نوشته است.[1]]9. «منشآت» که ملّا عبدالکریم کرمانی آن را انتخاب نموده است.
صادق نوری مازندرانی
صادق نوری مازندرانی [از فضلاء قرن دوازدهم هجری است. در اصفهان به تحصیل مشغول بوده و] در سال 1197ق کتاب «حقایق» فیض کاشانی را به خط نستعلیق در مدرسه جدیده اصفهان نوشته است. نسخه به شماره 7625 در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.[2]
[ظاهرا صحیح آن باید مدرسه جدّه اصفهان باشد.]
صادق یزدانی*
صادق یزدانی، از فرهنگیان باسابقه و شعرای خوش ذوق اصفهان در سال 1300ه .ش در قریه «چالشتر» منطقه چهارمحال متولّد شد. پدرانش از خوانین معتبر آن ناحیه بودند. تحصیلات ابتدایی را در زادگاه خود طی کرد. سپس به دبیرستان سعدی رفت و پس از 3 سال در دانشسرای مقدماتی اصفهان ادامه تحصیل داد و دیپلم گرفت و به استخدام وزارت فرهنگ (وزارت آموزش و پرورش فعلی) درآمد و طی سالهای خدمت به تدریس و مدیریت مدارس و دبیرستانهای اصفهان پرداخت و در حین تحصیل، در دانشگاه، در رشته زبان فرانسه تحصیل کرد و لیسانس گرفت.
او در سال 1357ش بنا به تقاضای شخصی بازنشسته شد و چند سال بعد عضو
[1]تاریخ گیتی گشا: مقدمه.
[2]فهرست رضوی، ج6، ص407.