تاریخ زندیه را آغاز کرده و آنرا «تاریخ گیتی گشا» نامید. او در شعر طبعی روان داشت و در انجمن ادبی صباحی شرکت می کرد و از شاعران طرفدار سبک بازگشت بود. او به تتبّع و نظیره سازی آثار نظامی گنجوی علاقه زیاد داشت لذا خمسه ای موسوم به «نامی نامه» (و شامل «دُرج گهر»، «خسرو و شیرین»، «لیلی و مجنون»، «یوسف و زلیخا» و «وامق و عذرا») را به تقلید از خمسه نظامی سرود.پس از درگیری های فراوان زندیه و قاجاریه خصوصا آقا محمّدخان قاجار با جعفرخان و لطفعلی خان زند و انقراض سلسله زندیه، «نامی» مورد بی اعتنایی قرار گرفته و به فقر و فاقه مبتلا شد و در خوردن افیون افراط کرد]، تا اینکه در سال 1204ق وفات کرد.[1]
کتب زیر از تألیفات اوست:
[1. «خسرو و شیرین» که به شماره 3594 در کتابخانه مرحوم حاج محمّد نخجوانی در تبریز وجود داشت.[2]2. «لیلی و مجنون» که نسخه های آن در کتابخانه های نخجوانی و آیت اللّه گلپایگانی، ملّی، مجلس سنای مرکزی دانشگاه تهران، ملک، دارالکتب قاهره و چند کتابخانه دیگر وجود دارد.[3]3. «وامق و عذرا» که در کتابخانه های نخجوانی، ملّی تبریز و ملّی ایران نسخه هایی از آن موجود است. این منظومه در سال 1381ش به تصحیح رضا انزابی نژاد و غلامرضا طباطبایی مجد به چاپ رسیده است.[4]4. «یوسف و زلیخا» 5. «درج گوهر» که در کتابخانه نخجوانی موجود است. 6. «ساقی نامه» که نسخه ای از آن را مرحوم گلچین معانی داشته است.[5]7. «دیوان اشعار»[6]8. «تاریخ
[1]تذکره آتشکده: نیمه دوم، صص 654 و 655؛ تذکره مجمع الصفحاء، ج6، صص 1082 و 1083؛ تذکره سفینه المحمود، ج1، ص339؛ انجمن های ادبی شیراز، ص58؛ لغت نامه دهخدا: ذیل «نامی اصفهانی»، ص263؛ الکرام البرره، ج2، ص629؛ تاریخ گیتی گشا: مقدمه؛ وامق و عذرا: مقدمه؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص714؛ ماهنامه حافظ، شماره 20، مورخ آبان ماه 1384، ص40؛ تذکره حدیقه الشعراء، ج3، ص1814.
[2]وامق و عذرا: مقدمه.
[3]فهرست نسخه های خطی فارسی، ج4، ص3108.
[4]وامق و عذرا: مقدمه.
[5]فهرست نسخه های خطی فارسی، ج4، ص2888.
[6]الذریعه، ج9، ص1165.
گیتی گشا» که نسخه های متعددی از آن موجود است و بارها به طبع رسیده است. مؤلف وقایع عصر زندیه را تا محرم سال 1200ق آورده و شاگردش میرزا عبدالکریم بن علیرضا شیرازی ذیلی بر آن نوشته و محمّد رضا شیرازی نیز ذیل دیگری نوشته است.[1]]9. «منشآت» که ملّا عبدالکریم کرمانی آن را انتخاب نموده است.
صادق نوری مازندرانی
صادق نوری مازندرانی [از فضلاء قرن دوازدهم هجری است. در اصفهان به تحصیل مشغول بوده و] در سال 1197ق کتاب «حقایق» فیض کاشانی را به خط نستعلیق در مدرسه جدیده اصفهان نوشته است. نسخه به شماره 7625 در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.[2]
[ظاهرا صحیح آن باید مدرسه جدّه اصفهان باشد.]
صادق یزدانی*
صادق یزدانی، از فرهنگیان باسابقه و شعرای خوش ذوق اصفهان در سال 1300ه .ش در قریه «چالشتر» منطقه چهارمحال متولّد شد. پدرانش از خوانین معتبر آن ناحیه بودند. تحصیلات ابتدایی را در زادگاه خود طی کرد. سپس به دبیرستان سعدی رفت و پس از 3 سال در دانشسرای مقدماتی اصفهان ادامه تحصیل داد و دیپلم گرفت و به استخدام وزارت فرهنگ (وزارت آموزش و پرورش فعلی) درآمد و طی سالهای خدمت به تدریس و مدیریت مدارس و دبیرستانهای اصفهان پرداخت و در حین تحصیل، در دانشگاه، در رشته زبان فرانسه تحصیل کرد و لیسانس گرفت.
او در سال 1357ش بنا به تقاضای شخصی بازنشسته شد و چند سال بعد عضو
[1]تاریخ گیتی گشا: مقدمه.
[2]فهرست رضوی، ج6، ص407.
هیأت مدیره کانون بازنشستگان گردید. او در سالهای خدمت در آموزش و پرورش، از طرف رؤسای دبیرستان ها، هنرستان ها و دانشسراها به عضویت شورای آموزش و پرورش انتخاب شد.
گاهی شعر می سرود. از اوست:
راستی زندگی ست هم چو سراب پایه کاخ آرزوست بر آب
دور هستی مرا چو خوابی بود من چه گویم که چون حبابی بود[1]
صاعدای اصفهانی
صاعدای اصفهانی از سخنوران و شاعران قرن دوازدهم هجری است. منظومه «لیلی و مجنون» در 2900 بیت از آثار اوست که با این بیت آغاز می شود:
این نام به نام آن یگانه کو راست بقای جاودانه
و انجام آن نیز این بیت است:
جاوید بماند این در ایّام محبوب قلوب خاصه و عام
نسخه در سال 1171ق کتابت شده و یادداشت برادرزاده شاعر «میرزا ابوطالب» بر روی یکی از برگ های کتاب مشهود است. این نسخه به شماره 2669 در کتابخانه مجلس شورای ملّی در طهران موجود است.[2]
میرزا محمّد صالح آزادانی
میرزا محمّد صالح آزادانی، شاعر و ادیب فاضل قرن یازدهم هجری. از اهالی قریه «آزادان» ماربین اصفهان بوده و در اوایل قرن یازدهم هجری به هندوستان سفر کرده و به خدمت عبدالرحیم خان (خان خانان) در آمده و وزیر سورت شد. در سال 1021ق از
[1]اصفهان، مدارس نوین و مفاخر آن، صص 230-232؛ تذکره شعرای استان اصفهان، (ویرایش دوم)، ص854.
[2]فهرست مجلس، ج8، ص425.
آن شغل کناره گرفته به گجرات رفت و به خدمت شاه جهان پادشاه هند درآمد و وزارت بندر سورت را به دست آورده به سورت بازگشت.
او سرانجام در 18 شوال 1043ق وفات یافت. از او چهار پسر به جای ماند: محمّد تقی (پدر میرزا محمّد طاهر نصرآبادی) که به ایران آمد، میرزا محمّد صادق مینا، میرزا محمّد سعید و میرزا محمّد جعفر که در هند باقی ماندند.
میرزا محمّد صالح، در ریاضیات و سیاق و فنون شعر و ادب استاد بود و قصاید و غزلیات او حدود سه هزار بیت بوده است.
این رباعی از اوست:
بر گرد چمن بسی دویدیم چو آب جز عکس گل و لاله ندیدیم در آب
از باد ز بی دلی طپیدیم چو آب در خاک ز ماندگی خزیدیم چو آب[1]
صالح ابهری
صالح ابهری [از فضلاء قرن یازدهم هجری]. در سال 1080ق کتاب «الفی کتاب بین شرحی الاشارات» قطب رازی را در مدرسه النّاظر کتابت نموده است. قسمت «طبیعیات» کتاب به شماره 1614 در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.[2]
محمّد صالح اردستانی*
محمّد صالح اردستانی [از فضلای قرن یازدهم هجری]. وی نسخه ای از «قواعد الاحکام» تألیف: علّامه حلّی را به خط نسخ در سال 1084ق کتابت نموده است. این نسخه به شماره 2522 در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.[3]
[1]تذکره نصرآبادی، ج2، ص660؛ کاروان هند، ج1، صص 678-681؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص180 و 181.
[2]فهرست گلپایگانی، ج2، ص160.
[3]فهرست الفبایی رضوی، ص450؛ الرّوضه النّضره، ص280.
محمّد صالح استرآبادی
مولی محمّد صالح استرآبادی، از دانشمندان و محدّثین و فقهای قرن یازدهم هجری است. در مدرسه شیخ لطف اللّه اصفهان ساکن بوده و در آنجا تدریس می کرده است. ملّا محمّد زمان تبریزی در کتاب خود «فرائد الفوائد» از او نام برده است.[1]
محمّد صالح اصفهانی
محمّد صالح اصفهانی [از فضلاء و کاتبان نستعلیق نویس قرن یازدهم هجری] در یک شنبه 17 جمادی الثّانیه 1074ق کتابت مجموعه 19 رساله از رسائل صائن الدّین علی بن محمّد ترکه اصفهانی را به خط نستعلیق به پایان رسانیده است. نسخه به شماره 3035 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[2]
ملّا محمّد صالح چادگانی
آخوند ملّا محمّد صالح چادگانی فریدنی فرزند ملّا ابراهیم، عالم فاضل، حکیم عارف و فقیه زاهد [از عرفاء و فضلای دوره قاجاریه]
در سال 1240ق در «چادگان» فریدن اصفهان متولّد شده، مقدمات علوم را در اصفهان آموخته، سپس سالها در سبزوار از محضر حاجی ملّا هادی حکیم سبزواری در حکمت استفاده نمود.
او به وسیله آقا محمّد کاظم سعادت علی شاه اصفهانی به سلسله فقر و سلوک وارد شده، با حاج ملّا سلطان محمّد گنابادی تجدید عهد نموده سالها در موطن خویش منزوی بوده و به عبادت و ریاضت می گذرانیده[3][است. سرانجام در 15 شوّال 1330ق وفات
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص655؛ الروضه النّضره، ص280.
[2]فهرست مرعشی، ج8، ص237.
[3]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص723؛ نابغه علم و عرفان، ص440؛ دیباچه ای بر جغرافیای تاریخی فریدن، ص179.
یافته و مدفون گردید.[1]]
وی نسخه ای از «مبداء و معاد» ملّا صدرا را به خط نسخه در جمادی الاولی 1276ق کتابت نموده که به شماره 2283 در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است.[2]
محمّد صالح اصفهانی
محمّد صالح بن میرزا ابوتراب اصفهانی، از خوشنویسان مشهور عهد صفویه است. در اواسط قرن یازدهم هجری در اصفهان متولّد شده و نزد پدرش که شاگرد میرعماد بود به مشق خط نستعلیق مشغول شد و به مقامی والا در خوشنویسی نستعلیق دست یافت. او عمر خود را صرف تعلیم خط به علاقمندان، کتابت و قطعه نویسی و کتیبه نویسی ابنیه و سنگ نوشته ها گذرانید تا اینکه در روز 18 ربیع الاوّل 1126ق در اصفهان وفات یافت و جنب مزار پدرش در مسجد لنبان مدفون شد. او تذکره ای درشرح حال خوشنویسان عهد خویش نوشته که ارزشمند و مفید است.
از خطوط نستعلیق او بر روی کاشی، کتیبه های مدخل مدرسه چهارباغ (به سال 1119ق) بالای ایوان چهلستون (1118ق) و کتیبه بر روی سنگ مزار صائب تبریزی (سال 1087ق) و میر عبدالعال نجات (سال 1122ق) را می توان نام برد. همچنین او ده ها قطعه خوشنویسی به خط زیبای خود نوشته که در کتابخانه سلطنتی سابق و کتابخانه های ملّی ایران، مدرسه عالی سپهسالار، ملک، آستان قدس رضوی، دانشگاه استانبول ترکیه و در مجموعه های خصوصی داخل و خارج از کشور موجود است.
محمّد صالح اصفهانی گاهی شعر می سروده و این رباعی از اوست:
آنها که درین دیر فنا یار همند پیوسته پی شکست بازار همند
ارباب کمال را هنر معشوق است گر نیست چنین بهر چه اغیار همند[3]
[1]یادداشت های محقق ارجمند آقای سیّد رضا نوحی چادگانی.
[2]فهرست مرکزی دانشگاه طهران، ج9، ص926.
[3]احوال و آثار خوشنویسان، ج3، صص 767-774؛ تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان)، صص 128-130؛ خوشنویسی در کتیبه های اصفهان، صص 69-71.
محمّد صالح اصفهانی*
محمّد صالح بن ابوالفتوح اصفهانی، از فضلاء قرن دوازدهم هجری است. او جزء اوّل و دوم کتاب «من لایحضره الفقیه» را به خط نسخ در سال 1119ق و جزء سوم و چهارم آن را در سال 1124ق کتابت نموده است که به ترتیب، به شماره های 1874 و 1879 در کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار تهران موجود است.[1]
صالح اصفهانی*
صالح بن احمد اصفهانی، از کاتبان قرن دوازدهم هجری است. او نسخه ای از «بحارالانوار» (جلد سوم: مباحث عدل و معاد و جلد چهاردهم: کتاب سماء و العالم) تألیف: علّامه مجلسی را در سال 1140ق در نجف اشرف کتابت کرده است. این نسخه به شماره 60 در کتابخانه آیت اللّه جلیلی در کرمانشاه موجود است.[2]
میر محمّد صالح میردامادی
میر محمّد صالح بن میر سیّد احمد بن سیّد محمّد حسین بن میر سیّد محمّد اشرف دوم بن میر محمّد حفیظ حسینی عاملی میردامادی، عالم فاضل جلیل عابد زاهد کامل.
در اصفهان نزد علماء این شهر تلمّذ نموده، در سده ساکن و در مسجد آنجا امامت می نموده و مورد توجّه و عنایت عموم علماء و مؤمنین بود و در شب های جمعه در مساجد خوزان و بقعه امامزاده سیّد محمّد سده و در اصفهان در مسجد جناب سعید بن
[1]فهرست سپهسالار، ج1، ص 330؛ الکواکب المنتشره، ص361.
[2]فهرست جلیلی، ص40.
جبیر اسدی کوفی واقع در زاویه شرقی جنوبی صحن امامزاده واجب التّعظیم و التّکریم درب امام احیاء و قرائت دعای کمیل را به جای می آورده است.
او پس از وفات در بقعه جدّ اعلای خویش میر محمّد اشرف در قبرستان ورنوسفادران [در خمینی شهر] مدفون شد.[1]
صالح بن احمد
ابی الفضل صالح بن احمد بن حنبل [شیبانی] از فقهاء و محدّثین عامّه در قرن سوم هجری.
وی در سال 203ق متولّد شده و از پدرش و از «ابی الولید طیالسی»، «عفّان»، «علی بن مدینی» و «ابراهیم بن ابی سوید» حدیث شنیده و «ابوعبداللّه احمد بن محمّد بن یحیی قصّار»، «ابوعلی حصائری»، «ابن صاعد»، «زهیر»، «محمّد بن اسحاق»، «محمّد بن احمد بن یزید»، «ابی بکر بن ابی عاصم بغوی»، «محمّد بن مَخلَد»، «عبدالرّحمان بن ابی حاتم»، «محمّد بن جعفر خزائطی»، «محمّد بن عمر بن عبداللّه» و دیگران از او حدیث نقل کرده اند.
جهت قضاوت به اصفهان آمده و در این شهر بود تا در رمضان 266ق در اصفهان وفات یافته و در مقبره «باب طیره» واقع در «مدینه» (شهرستان) اصفهان مدفون شد.
او را در حدیث «ثقه و صدوق» دانسته اند.[2]
ملّا محمّد صالح مازندرانی
ابوالفضایل حسام الدّین آخوند ملّا محمّد صالح مازندرانی بن احمد بن شمس الدّین
[1]یادنامه سیّد بحرالعلوم میردامادی، ص33.
[2]ذکر اخبار اصفهان، ج1، ص348؛ طبقات المحدّثین، ج3، صص 42 و 43؛ طبقات الفقهاء، ص143؛ سیر اعلام النبلاء، ج12، ص529؛ الجرح و التّعدیل، ج4، ص1724؛ المنتظم، ج5، ص51؛ مزارات اصفهان، ص176.