1314ق به فارسی تألیف شده و در کتابخانه ملک تهران موجود است.[1][ 4. «الصاحب» درباره امام زمان علیه السلام به عربی در 3 جلد که به شماره های 248 و 249 و 250 در کتابخانه مسجد اعظم قم موجود است.5. «مقتل الآل» به عربی، از مقتل حضرت علی تا حضرت رضا علیهماالسلام که به شماره 385 در کتابخانه مسجد اعظم قم موجود است.6. «موقظ الغافلین»، ردّ بر بابیه و صوفیه در 3 جلد که به شماره های 646 و 647 و 653 در کتابخانه مسجد اعظم قم نگهداری می شود.[2]7. «نسائم الرّحمه» [به فارسی در اخلاق] که نسخه ای از آن در کتابخانه علاّمه مفضال جناب آقای حاج سیّد محمّدعلی روضاتی در اصفهان موجود است. [نسخه دیگری که شامل باب نخست کتاب است، به شماره 2/12863 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[3]]
گاهی شعر می سروده است. از اوست:
زینب چو دید رأس برادر به تشت زر نالان کشید آه شرربار از جگر
در بر درید جامه صبر و شکیب را گاهی به سینه می زد و می زد گهی به سر
می گفت ای شهید به خود غرقه یا حسین ای گوشه پاره جگر سیّد بشر
ای نور چشم حیدر و ای زاده بتول جسمت جدا فتاده و رأست به تشت زر[4]
[1]فهرست ملک، ج1، ص276.
[2]فهرست مسجد اعظم قم، صص 275، 383 و 402.
[3]فهرست مرعشی، ج32، ص632 و ج12، ص187.
[4]تراجم الرّجال، ج1، ص271.
میرزا عبدالجواد خطیب
میرزا عبدالجواد خطیب فرزند ملاّ عبداللّه بن ملاّ محمّدحسین بن حسن ریزی لنجانی، ملقب به «لسان الدّین» [از علماء و خطبای عالیقدر اواخر دوره قاجاریه] عالم فاضل، خطیب ادیب و شاعر ماهر. در [ماه شوال] 1279ق متولّد گردیده و نزد فضلاء اصفهان تحصیل نموده و از طرف امام جمعه اصفهان منصب خطابت یافته و در اعیاد و مجالس فاتحه خطبه می خواند و جهت بسیاری از علماء و بزرگان اصفهان مادّه تاریخ گفته [بود.] طبع شعر روانی داشت. اشعار مصیبت زیادی سروده است. [خط نستعلیق را خوب می نوشت. معلم خط مدرسه قدسیه بود. نمونه خط او در سر درب مدرسه صدر بازار و مسجد رکن الملک و سر درب آب انبار کازرونی تخت فولاد موجود است. او در خط شاگرد عبدالرحیم افسر و فتح اللّه جلالی است.]
او در سه شنبه 21 ربیع الاوّل 1359ق [مطابق با 10 اردیبهشت 1319ش] وفات یافته و جنب آب انبار کازرونی در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.
اشعارش حدود سه هزار بیت است. این شعر از اوست:
معراج علی فراز او اَدنی شد در خم چو به دست مصطفی بالا شد
قوسین ز قامت نبی بیش نبود ره طی شد و او بر افق اعلی شد[1]
[1]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص70؛ تذکره شعرای معاصر اصفهان، صص 180 و 181؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص762؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص176؛ دیوان طرب، ص80؛ احوال و آثار خوشنویسان، ص368؛ مکارم الآثار، ج7، ص2322؛ تاریخ اصفهان (تکایا و مقابر) ، صص 383 و 390؛ تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان) ، ص236؛ خوشنویسی در کتیبه های اصفهان، صص 104 و 105؛ گلزار مقدّس، صص 319-351.
میرزا عبدالجواد شیخ الاسلامی
آقا میرزا عبدالجواد شیخ الاسلامی بن حاج میرزا علی [بن میرزا محمّدرحیم بن میرزا عبداللّه بن میرزا محمّدرحیم بن میرزا مرتضی بن شیخ عبدالمطلب بن میرزا محمّدرحیم شیخ الاسلام بن ملاّ محمّدجعفر شریف سبزواری بن ملاّ محمّدباقر محقّق سبزواری]، عالم فاضل و ادیب کامل [از علمای اصفهان در قرن چهاردهم هجری] در اصفهان متولّد و هم در این شهر نزد علماء تحصیل کرده [بود] عالمی خلیق و مهربان و دوستدار علماء بود.
نویسنده مکرّر ایشان را شب ها در مسجد سیّد حجه الاسلام مشاهده و ملاقات می کردم که با مرحوم ملاّ شیخ محمود مفید گاهی به مباحثات علمی اشتغال می جست و مرحوم مفید به او احترام می گذاشت. او داماد عموی خود بوده [است.[1]]
[وی در 14 رجب 1374ق وفات یافته و در صحن تکیه بروجردی در تخت فولاد اصفهان مدفون شد. مؤلف فقید، به خطا مزارش را در تکیه ریزی نوشته است.[2]]
میرزا عبدالجواد حکیم
میرزا عبدالجواد حکیمی فرزند ملاّ علی (معروف به «آخوند شیخی») پدرش از شیخیه خراسان بوده که به امر حاج میرزا باقر قهی، جانشین حاج محمّدکریم خان، به نائین آمده و میرزا عبدالجواد در آنجا متولّد شد.
او در نائین و اصفهان تحصیل کرده و بالاخره در پوده از دهات سمیرم ریاست شیخیه آن حدود را داشته و در سال 1332ش به سن هفتاد سالگی در آنجا وفات
[1]خاندان شیخ الاسلام اصفهان، ص181.
[2]تخت فولاد یادگار تاریخ: خطی؛ بوستان فضیلت، ص269.
یافت.[1]
حاج ملاّ عبدالجواد آدینه ای
حاج ملاّ عبدالجواد (یا محمّدجواد) آدینه ای [فرزند حاجی ملاّ محمّدعلی (مدعو به حاجی آدینه) معروف به «نیلفروش» و «رنّاسی»] حکیم فقید زاهد [از علماء و حکمای اصفهان در اواخر دوره قاجاریه.]
از مبرّزین شاگردان جهانگیرخان قشقائی بوده و خود از مدرسین حکمت در اصفهان می باشد. در مدرسه صدر تدریس می فرمود و جمعی کثیر از محضرش مستفیض می شدند. [از جمله: استاد مهدی حجازی فروشانی، شیخ محمّدعلی کرمانی، شیخ محمّدرضا جرقویه ای (دستگردی) ، شیخ محمّدرضا جرقویه ای (حسین آبادی) ، میرزا محمّد طبیب زاده، میرزا حسن خان جابری انصاری، آقا سیّد روح اللّه کشفی، حاج میرزا فتح اللّه درب امامی و استاد جلال الدّین همائی] سرانجام در رجب 1339ق وفات یافته و در تکیه آقا شیخ مرتضی ریزی در اطاق سوم مدفون گردید. در ماه رجب این سال سه عالم بزرگوار از علمای اصفهان: حاج ملاّ عبدالجواد آدینه ای، آقا جمال الدّین چهارسوقی و حاج میرزا محمّدرضا رضوی خوانساری وفات یافتند. حاج میرزا حسن خان جابری انصاری در مادّه تاریخ آنها گفت:
تاریخ گفت «جابری» از نصّ خبر: «اینک عجب سه ثلمه باسلام در رجب»[2]
[استاد همایی در وصف مرحوم آدینه ای می نویسد: «از اساتید معقول و ریاضیات که
[1]تاریخ نائین، ج4، ص115.
[2]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص85؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 459 و 460؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص124، تاریخ اصفهان (تکایا و مقابر) ، ص475؛ تاریخ اصفهان (جابری) ، ص327؛ نقباء البشر، ص316.
در محاورات او را حاجی ملاّ جواد می گفتند وی در تدریس سلیقه ای بسیار خوب مستحسن داشت. مطالب را بسیار منقّح و خالی از حشو زواید بیان می فرمود. متون معقول و منقول مثل «شرح منظومه» و «شرح کبیر» و «قوانین» و احیانا «شرح نفیسی» و هیأت و نجوم را تدریس می کرد. خطی پخته و شیرین می نوشت و بیشتر کتب درسی خود را با همان خط خویش تحشیه کرده بود. من بخشی از «شرح منظومه» و «شرح کبیر» فقه و یک دوره کامل فنّ نجوم و «معرفه التّقویم» را از روی متن کتاب خاتون آبادی نزد آن بزرگوار تحصیل کردم. محلّ تدریس و امامت جماعت او مسجد ذوالفقار بود. کتاب خاتون آبادی را هم در ماه رمضان بعد از نماز ظهر و عصر در همان مسجد برای ما تدریس می کرد. هنوز قیافه باوقار و صدای دلنشین او در چشم و گوش من است».[1]
علاوه بر فضائل و مکارم علمی و اخلاقی در خوشنویسی نیز دستی توانا داشته و خط نسخ را خوش می نوشته است.
از نمونه آثار مرحوم آدینه ای «میزان الحساب» قوشچی و «حاشیه حاشیه تهذیب» تألیف: علیرضا تجلّی اردکانی است که آن را در سال 1292ق به خط شکسته نستعلیق کتابت کرده و ضمن مجموعه شماره 6313 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی در تهران نگهداری می شود.[2]]
ملاّ عبدالجواد خراسانی
آخوند ملاّ عبدالجواد مدرس خراسانی فرزند ملاّ محمّدعلی بن ملاّ احمد تونی خراسانی، از علماء و مدرّسین حکمت در اصفهان [در قرن سیزدهم هجری] از خراسان
[1]همائی نامه، ص22.
[2]فهرست مجلس، ج19، ص299.
به اصفهان آمده [و در مدرسه شاهزاده ها ساکن شده] و نزد آخوند ملاّ علی نوری و جمعی دیگر از علماء و حکماء [از جمله حاج محمّد ابراهیم کلباسی و شیخ محمّدتقی رازی صاحب حاشیه[1]] تحصیل نموده و به قول مؤلّف «المآثر و الآثار»: «در فقه، اصول، طب، ریاضیات و ادبیّات جمله مهارت کلّی و تَدَرُّبی عظیم داشت.»[2]
سال ها در اصفهان به تدریس حکمت، ریاضیات و طب مشغول بوده [و جمعی کثیر از علماء و حکماء از جمله: میرزا علی انصاری، میرزا ابوالحسن جلوه، میرزا عبدالحمید فریدنی، میرزا محمّدحسین عنقای شیرازی اصفهانی، ملاّ حیدرعلی صبّاغ لنجانی، آخوند ملاّ محمّد کاشی، میرزا محمّدباقر حکیم باشی، شیخ فتح اللّه شریعت اصفهانی، میرزا عبدالباقی پاقلعه ای و سیّد شهاب الدّین نحوی نزد او تحصیل کرده اند.[3]
«گوبینو» وزیرمختار فرانسه در ایران درباره او می نویسد: «از قراری که می گویند در اصول علمی نیز ورزیده است و تار را خوب می نوازد، ولی نظر به این که دین اسلام این کار را حرام دانسته، تاکنون کسی تار زدن او را ندیده است.»[4]]
سرانجام در غرّه صفر 1281ق وفات یافت.[5]میرزا علی جابری انصاری این مصرع را مادّه تاریخ فوت او یافته است: «مات الجواد و مات العلم و العمل»[6]
[1]الکرام البرره، ج2، صص 702 و 703.
[2]چهل سال تاریخ ایران یا المآثر و الآثار، ج1، ص248.
[3]بزرگان فرهنگ و تاریخ اصفهان: خطی.
[4]سه سال در آسیا، ص427.
[5]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص86؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص145؛ الاصفهان: رجال و مشاهیر، صص 210-212؛ الکرام البرره، ج2، صص 702 و 703؛ مکارم الآثار، ج7، ص 2355.
[6]تاریخ اصفهان (جابری) ، ص287.
عبدالجواد اختر زفره ای
عبدالجواد زفره ای فرزند ملاّ محمّدعلی رجاء بن حسن زِفرِه ای کوهپائی اصفهانی، شاعر ادیب متخلّص به «اختر» [از شعرای اوایل قرن چهاردهم هجری.]
در 25 رمضان 1316ق در قریه «زِفرِه» متولّد شده و نزد پدر دانشمند خود علم و ادب آموخته و در نوجوانی لب به سرودن اشعار گشود. اما در جوانی در 17 ربیع الاوّل 1343ق وفات یافته و در قبرستان زِفرِه مدفون شد.[1]
حاج میرزا عبدالجواد نوری
حاج میرزا عبدالجواد بن حاج ملاّ محمّدعلی نوری، عالم فاضل و فقیه محقّق، معروف به «شیخ العلماء» وی داماد حاج محمّدابراهیم کلباسی بوده و نزد سیّد محمّد شهشهانی [و آقا محمّدمهدی کلباسی، حاج محمّدجعفر آباده ای و شیخ محمّدباقر نجفی[ به تحصیل پرداخته و پس از آن مرجع حل مشکلات مردم و رفع خصومات و مرافعات بوده است. اهل زهد و عبادت و تَهَجُّد بوده و کراماتی به او منسوب است. مسجد دروازه نو اصفهان به همت او بنیاد شد و او و فرزندان و نوادگانش تا اواسط قرن چهاردهم هجری در آن مسجد اقامه جماعت می نمودند. او عمر طولانی یافته و بسیار پیر و معمّر شده و سرانجام در شب سه شنبه 20 شوال المکرّم 1323ق وفات یافت و در بقعه بابا رکن الدّین در تخت فولاد مدفون شد.
کتب و رسائلی تألیف نموده که از آن جمله است:
1. «رساله فقه استدلالی»2. «رساله در نمازهای مستحبّی»3. «رساله عملیّه»
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص210؛ منتخبات اشعار رجاء، ج2، ص89.
4. «رساله در نماز شب» مطبوع5. «رساله در صلاه»6. «رساله در نکاح»7. «رساله در تجارت»8. «کتابی در اصول» و غیره.[1]
عبدالجواد
عبدالجواد بن عنایت اللّه [از علمای گمنام اصفهان در قرن یازدهم هجری] از جمله علمایی است که صیغه وقفیّت مدرسه نوریّه در حضور او اجراء گردیده و مشارٌ الیه وقفنامه را تسجیل نموده است.[2]
ملاّ عبدالجواد بن محسن
آخوند ملاّ عبدالجواد بن ملاّ محسن بن ملاّ عبدالصمّد، از علمای اصفهان در قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری. متوفی در 22 جمادی الثّانی سال 1317ق. مدفون در نزدیکی مزار ملاّ اسماعیل خواجوئی در تخت فولاد اصفهان.[3]
حاج شیخ عبدالجواد جبل عاملی
حاج شیخ عبدالجواد جبل عاملی فرزند ملاّ محمّد، از علمای معاصر اصفهان در سال 1323ق در سده ماربین [خمینی شهر فعلی] متولّد شد، پدرش و اجدادش از علمای آن
[1]ریحانه الادب، ج6، ص260؛ رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص65؛ تاریخ اصفهان (تکایا و مقابر) ، صص 65 و 66؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص 394 و 395؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص73؛ خاندان کلباسی، ص144.
[2]تاریخچه اوقاف اصفهان، ص105.
[3]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 763 و 823؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص65؛ بزم معرفت، ص316.