شیخ عبدالرحیم پاچناری*
شیخ عبدالرحیم بن کرمعلی پاچناری اصفهانی، از علماء و فضلای گمنام و صاحب تألیف در قرن سیزدهم هجری است. اهل ذوق و ادب بوده و گاهی شعر می سروده و در تألیفات خود به اشعار عرفاء و صوفیّه استشهاد می کرده است. سال وفات او به دست نیامد. او ظاهرا از اهالی محلّه پاچنار از توابع محلّه بزرگ بیدآباد اصفهان است.[1]
کتاب های زیر از تألیفات اوست:
1. «حیات دنیا و حقیقت آن» موجود در کتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان 2. «الدّره الرّضویّه فی شرح الزّیاره الجوادیّه» به فارسی، موجود در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم3. «رساله تبرّائیه» موجود در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم4. «رساله رزقیّه» موجود در کتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان5. «رساله رؤیتیّه» موجود در کتابخانه آیت اللّه مرعشی6. «شرح بعض فقرات زیارت اربعین» موجود در کتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان7. «رساله طاهریّه» موجود در کتابخانه مدرسه صدر بازار اصفهان8. «رساله عصمتیّه» موجود در کتابخانه آیت اللّه مرعشی9. «رسال کلبیه» موجود در کتابخانه آیت اللّه مرعشی10. «رساله نخلیّه» موجود در کتابخانه آیت اللّه مرعشی[2]
عبدالرّحیم هرندی
عبدالرّحیم بن محمّدکریم هرندی، [از فضلاء قرن سیزدهم هجری.]
[1]تراجم الرجال، ج1، ص281؛ تذکره شاعران فارسی سرا، ص51.
[2]فهرست صدر بازار، ج2، صص 473-476؛ فهرست مرعشی، ج12، ص115؛ فهرست گلپایگانی، ج2، ص72.
در 18 ربیع الثّانی 1246 رساله «سؤال و جواب» جلد اوّل و دوم تألیف: سیّد حجّه الاسلام بیدآبادی را به خط نسخ نوشته و نسخه به شماره 5199 در کتابخانه عمومی اصفهان موجود است.
وی ظاهرا از شاگردان حاج سیّد محمّدباقر حجه الاسلام شفتی بیدآبادی است.[1]
عبدالرحیم حداد اصفهانی
ابومحمّد عبدالرحیم بن محمّد بن فضل بن محمّد بن احمد حدّاد اصفهانی [از محدّثین عامّه اصفهان در قرن ششم هجری.] برادرش عبدالرّحمان هم از محدّثین است. عبدالرحیم در شوال 541ق فوت نموده است.
او از ابومحمّد رزق اللّه تمیمی، قاسم ثقفی و کریمه دختر احمد بن حسین کردی حدیث شنیده و ابوسعد سمعانی از وی استماع حدیث کرده است.[2]
سیّد عبدالرّحیم شهرستانی
سیّد عبدالرحیم بن محمّد حسینی موسوی شهرستانی [از فضلاء و سادات شهرستانی اصفهان در اواخر عهد صفویه است] در سه شنبه 15 ربیع الاوّل سال 1104ق کتابت نسخه ای از کتاب «المختصر النافع» تألیف: محقّق حلّی را به خط نسخ به پایان رسانیده است. نسخه به شماره 6531 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[3]
صاحب عنوان کتاب «ثواب الاعمال» شیخ صدوق را به نام شاه سلیمان صفوی به فارسی ترجمه کرده است.[4]
[1]فهرست کتابخانه عمومی اصفهان، ج1، ص110؛ بیان المفاخر، ج1، صص 336 و 337 و ج2، ص65.
[2]التّحبیر، ج1، ص416.
[3]فهرست مرعشی، ج17، ص115.
[4]الکواکب المنتشره، ص428.
در پایان نسخه «کافی» میرمحمّدصالح خاتون آبادی در روز دحو الارض سال 1100ق انهائی جهت میرزا عبدالرحیم بن میرزا سیّد محمّد موسوی نوشته است که به احتمال قوی همین صاحب عنوان است. نسخه به شماره 7239 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[1]خاتون آبادی در این نوشته از شاگرد خود چنین یاد کرده است:
«السیّد السنّد، الاجلّ الاکمل صاحب حسب الفاخر و النّسب الظّاهر جامع محامد الخصال حاوی محاسن الخلال المتخلی عن ربقه الجهل المتحلّی بحلیه الفضل...»[2]
عبدالرّحیم ریزی لنجانی
عبدالرّحیم بن ملاّ محمّدیار ریزی لنجانی [از کاتبان قرن سیزدهم هجری] در سال 1272ق جلد دوّم کتاب «شرایع الاسلام» محقّق حلّی را نوشته است. نسخه به شماره 446 در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.[3]
ملاّ عبدالرّحیم دماوندی
ملاّ عبدالرّحیم بن محمّد یونس دماوندی اصفهانی حائری، عالم فاضل و حکیم عارف [از دانشمندان و عرفای قرن دوازدهم هجری.]
در اصفهان نزد جمعی از علماء از جمله ملاّ محمّدصادق اردستانی و آقا خلیل اصفهانی تلمّذ نموده و در علوم زمان خویش چون فقه، حدیث، کلام، حکمت، ادبیات و عرفان مهارت داشت. وی از مشایخ عرفاء سلسله نوربخشیه بوده و عاقبت به کربلا
[1]فهرست مرعشی، ج19، ص40.
[2]تراجم الرّجال، ج1، ص281.
[3]فهرست گلپایگانی، ج2، ص106.
مهاجرت نموده و به تألیف و تحقیق و اقامه جماعت پرداخته و بعد از سال 1162ق در آن ارض اقدس وفات یافته و مدفون شد.
این کتب از تألیفات اوست:
1. «حاشیه بر صافی»2. «حدوث العالم» که در سال 1137ق تألیف شده است.3. «شرح حدیث الحقیقه»4. «شرح حدیث رأس الجالوت»5. «شرح حدیث صور عاریه عن المواد» [یا «شرح حدیث العالم العلوی» که نسخه ای از آن در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی موجود است.]6. «القدر فی الافعال القضاء و القدر»، در فلسفه و احکام به عربی که در ماه ربیع الاوّل 1244ق کتابت شده و در کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه مشهد موجود است.7. «الفیوضات الحسینیه»8. «مفتاح اسرار الحسینی» در تصوف و عرفان به فارسی، [که نسخه ای از آن به خط حسین بن احمد گرجی و موّرخ به سال 1272 در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و نسخه ای دیگر به خط محمّدباقر حسین و موّرخ 1243ق در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است. این رساله در کتاب «منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران» چاپ شده است.[1]]
عبدالرحیم جزایری
عبدالرحیم جزایری، از خوشنویسان معروف اواخر عهد صفویّه است. برخی از خطوط مدرسه چهارباغ که به خط ثلث جلی و نستعلیق نوشته شده، از نوشته های
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 771 و 772؛ الکواکب المنتشره، صص 428 و 429؛ تراجم الرّجال، ج1، ص283؛ الذریعه، ج13، ص196 و ج6، ص45؛ فهرست ادبیات مشهد، ص93؛ فهرست مرکزی دانشگاه تهران، ج16، ص45؛ فهرست مختصر گلپایگانی، ص469؛ فهرست الفبائی رضوی، ص540.
اوست و از سال 1104ق شروع و تا تاریخ 1123ق می رسد.[1]
[علاوه بر کتیبه های مدرسه چهارباغ اصفهان، کتیبه های مدرسه آقا کمال خازن (به سال 1108ق) و مدرسه شمس آباد (1125ق) نیز به خط ثلث زیبای اوست. مرحوم مهدی بیانی هم دو قطعه خوشنویسی به خط ثلث زیبای او به تاریخ های 1111ق و 1121ق در تملک داشته است. عبدالمحمّد ایرانی در کتاب خود تصویر نمونه ای از خطوط عبدالرحیم جزایری را به چاپ رسانده که در ایام محاصره اصفهان در سال 1134ق نوشته شده است و ظاهرا آخرین اثر شناخته شده اوست.[2]]
میرزا عبدالرحیم سمیرمی*
میرزا عبدالرحیم سمیرمی از خوشنویسان زبردست و هنرمند قرن سیزدهم هجری است. تعلیم خط از محمّدباقر سمسوری و میرزا علی اکبر محلاّتی گرفته است. خط نستعلیق را نیکو می نوشت و در کتیبه نگاری استاد بود و در تهذیب نفس و تزکیه کوشیده بود و از علوم ادبی و دینی هم بابهره بود.
در اواخر عمر به تهران رفت و در سلک خوشنویسان دربار ناصرالدّین شاه قرار گرفت و ضمنا به تعلیم خط دیگران نیز پرداخت. ولی شاگردان را فقط در خانه خود می پذیرفت. تاریخ وفات او را هدایت اللّه لسان الملک سپهر 1280ق نوشته ولی فرزند سمیرمی، میرزا محمّدحسین جعفری معروف به «ادیب اصفهانی» سال فوت پدر را 1305ق دانسته است. کتیبه سردر شمس العماره (که اکنون در جای خود نیست) و کتیبه
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص772؛ پیدایش خط و خطاطان، ص208؛ تاریخ خط و خطاطان، ص111؛ خوشنویسی در کتیبه های اصفهان، صص 54 و 55؛ تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان) ، ص99.
[2]گنجینه آثار تاریخی اصفهان: صفحات مختلف؛ احوال و آثار خوشنویسان، ج4، ص1100؛ آثار ایران، ج4، صص 241 و 334.
آرامگاه میرزا یوسف مستوفی الممالک در ونک شمیران به خط اوست. قطعه ای هم در مجموعه مرحوم مهدی بیانی به خط زیبای نستعلیق، شکسته نستعلیق او وجود داشته است.[1]
همچنین خطوط کتیبه سنگ قبر مرمر میرزا محمّدخان، که در حرم حضرت معصومه (سلام اللّه علیها) وجود داشته و اکنون به موزه آستانه حضرت معصومه منتقل شده است، نیز از نمونه خطوط زیبای اوست.[2]
سیّد عبدالرّحیم قاضی عسکر
سیّد عبدالرّحیم حسینی قاضی عسکر اصفهانی [از علمای اصفهان در قرن سیزدهم هجری] عالم فاضل. از شاگردان محضر مرحوم حاج سیّد اسداللّه بیدآبادی.[3]
سیّد عبدالرّحیم موسیقی دان*
سیّد عبدالرحیم موسیقی دان اصفهانی فرزند سیّد عباس، از هنرمندان قرن چهاردهم هجری. در سال 1232ش در محلّه کوشک اصفهان متولّد شد و از ابتدای جوانی به خاطر داشتن صدای خوش به شغل روضه خوانی پرداخت و ردیف دستگاه های موسیقی را از ابراهیم آقاباشی آموخت.
او مردی وارسته و درویش مسلک بود و از راه تعلیم موسیقی و تار امرار معاش می کرد. بسیاری از هنرمندان اصفهان همچون تاج اصفهانی، سلیمان کلانتری، ادیب
[1]احوال و آثار خوشنویسان، ج2، صص 388 و 389؛ اطلس خط، صص 352 و 372؛ تذکره خوشنویسان، ص117؛ سیمای دهاقان، ص313.
[2]مجلّه موزه، شماره 31، تابستان 1381، ص11.
[3]بیان المفاخر، ج2، ص263.
خوانساری، حبیب شاطرحاجی، حسین شهنازی و ملاّ حسین یزدی، حسین ادیب تخت فولادی، قاضی عسکر و آزاد شهشهانی فنون و اصطلاحات موسیقی را از او آموختند. حسین غضنفری و حسین طاهرزاده نیز غیرمستقیم از تعلیمات او بهره گرفته اند.
آواز او در ملاحت و رسائی و گیرائی از مواهب آسمانی شمرده می شد. محفوظات بسیار داشت و اشعار مناسب دستگاه ها و گوشه ها را به مقدار فراوان در حفظ داشت و در مناسب خوانی کم نظیر بود.
اواخر عمر او به فقر وفاقه گذشته تا اینکه در جمعه 22 شوال 1354ق (مطابق 26 دی 1314ش) وفات یافته و در قبرستان بزرگ جنب مصلی (در تخت فولاد اصفهان) مدفون شد.[1]
مولی عبدالرّزاق*
مولی عبدالرّزاق، از فضلاء اصفهان در قرن یازدهم هجری است. او کتاب «الروضه البهیه فی شرح اللّمعه الدّمشقیّه» را نزد علاّمه ملاّ محمّدباقر مجلسی خوانده و علاّمه مجلسی اَنهائی در ماه رجب 1077ق برای او نوشته و از او با القاب «المولی الفاضل الصّالح التّقی و الذّکی...» یاد کرده است.[2]
ملاّ عبدالرزاق اصفهانی
ملاّ عبدالرّزاق اصفهانی [از پیشگامان صنعت چاپ ایران] در قرن سیزدهم هجری
[1]تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان) ، ص250؛ نام نامه موسیقی ایران، ج3، ص289؛ تخت فولاد یادگار تاریخ: خطی؛ چشم انداز موسیقی ایران، (ویرایش دوم) ، صص 131 و 132؛ دانشنامه تخت فولاد اصفهان، ج1، صص 194 و 195.
[2]تراجم الرجال، ج1، ص285؛ تلامذه العلامهّ المجلسی، ص32؛ اجازات الحدیث، ص59.
چاپخانه ای در اصفهان داشته که «رساله نخبه» حاجی محمّدابراهیم کلباسی را در سال 1246ق در آن جا طبع کرده است. نسخه به شماره 8329 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[1]
میرزا عبدالرزاق افسر اصفهانی
میرزا عبدالرّزاق اصفهانی متخلّص به «افسر» شاعر ادیب در قرن سیزدهم هجری. در غالب علوم زمان خویش مهارت داشته و در کلکته هندوستان ساکن و تا سال 1277ق در قید حیات بوده است.
از اوست:
سرم سودائی آن طُرّه عنبر فشانستی دلم آماجگاه تیر آن ابرو کمانستی[2]
عبدالرّزاق بن ابی محمّد
ابی الشیخ عبدالرّزاق بن ابی محمّد [از محدّثین عامّه اصفهان در قرن چهارم هجری[ پدرش ابوعبداللّه محمّد بن جعفر بن حیّان از محدّثین و متوفی 319ق است.
عبدالرّزاق از ابی علی صحاف و محدّثین هم طبقه او روایت می کند. در سال 350 و اندی در مراجعت از مکّه در «نباج» [منزلگاهی در راه مکّه به بصره] وفات یافته است.[3]
میرزا عبدالرّزاق نجف آبادی
میرزا عبدالرزاق نجف آبادی فرزند میرزا محمّدتقی، از علمای قرن دوازدهم هجری و
[1]فهرست مرعشی، ج21، ص300.
[2]تذکره حدیقه الشعراء، ج1، صص 141 و 142.
[3]ذکر اخبار اصفهان، ج2، ص136.