در پایان نسخه «کافی» میرمحمّدصالح خاتون آبادی در روز دحو الارض سال 1100ق انهائی جهت میرزا عبدالرحیم بن میرزا سیّد محمّد موسوی نوشته است که به احتمال قوی همین صاحب عنوان است. نسخه به شماره 7239 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[1]خاتون آبادی در این نوشته از شاگرد خود چنین یاد کرده است:
«السیّد السنّد، الاجلّ الاکمل صاحب حسب الفاخر و النّسب الظّاهر جامع محامد الخصال حاوی محاسن الخلال المتخلی عن ربقه الجهل المتحلّی بحلیه الفضل...»[2]
عبدالرّحیم ریزی لنجانی
عبدالرّحیم بن ملاّ محمّدیار ریزی لنجانی [از کاتبان قرن سیزدهم هجری] در سال 1272ق جلد دوّم کتاب «شرایع الاسلام» محقّق حلّی را نوشته است. نسخه به شماره 446 در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.[3]
ملاّ عبدالرّحیم دماوندی
ملاّ عبدالرّحیم بن محمّد یونس دماوندی اصفهانی حائری، عالم فاضل و حکیم عارف [از دانشمندان و عرفای قرن دوازدهم هجری.]
در اصفهان نزد جمعی از علماء از جمله ملاّ محمّدصادق اردستانی و آقا خلیل اصفهانی تلمّذ نموده و در علوم زمان خویش چون فقه، حدیث، کلام، حکمت، ادبیات و عرفان مهارت داشت. وی از مشایخ عرفاء سلسله نوربخشیه بوده و عاقبت به کربلا
[1]فهرست مرعشی، ج19، ص40.
[2]تراجم الرّجال، ج1، ص281.
[3]فهرست گلپایگانی، ج2، ص106.
مهاجرت نموده و به تألیف و تحقیق و اقامه جماعت پرداخته و بعد از سال 1162ق در آن ارض اقدس وفات یافته و مدفون شد.
این کتب از تألیفات اوست:
1. «حاشیه بر صافی»2. «حدوث العالم» که در سال 1137ق تألیف شده است.3. «شرح حدیث الحقیقه»4. «شرح حدیث رأس الجالوت»5. «شرح حدیث صور عاریه عن المواد» [یا «شرح حدیث العالم العلوی» که نسخه ای از آن در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی موجود است.]6. «القدر فی الافعال القضاء و القدر»، در فلسفه و احکام به عربی که در ماه ربیع الاوّل 1244ق کتابت شده و در کتابخانه دانشکده ادبیات دانشگاه مشهد موجود است.7. «الفیوضات الحسینیه»8. «مفتاح اسرار الحسینی» در تصوف و عرفان به فارسی، [که نسخه ای از آن به خط حسین بن احمد گرجی و موّرخ به سال 1272 در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و نسخه ای دیگر به خط محمّدباقر حسین و موّرخ 1243ق در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است. این رساله در کتاب «منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران» چاپ شده است.[1]]
عبدالرحیم جزایری
عبدالرحیم جزایری، از خوشنویسان معروف اواخر عهد صفویّه است. برخی از خطوط مدرسه چهارباغ که به خط ثلث جلی و نستعلیق نوشته شده، از نوشته های
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 771 و 772؛ الکواکب المنتشره، صص 428 و 429؛ تراجم الرّجال، ج1، ص283؛ الذریعه، ج13، ص196 و ج6، ص45؛ فهرست ادبیات مشهد، ص93؛ فهرست مرکزی دانشگاه تهران، ج16، ص45؛ فهرست مختصر گلپایگانی، ص469؛ فهرست الفبائی رضوی، ص540.
اوست و از سال 1104ق شروع و تا تاریخ 1123ق می رسد.[1]
[علاوه بر کتیبه های مدرسه چهارباغ اصفهان، کتیبه های مدرسه آقا کمال خازن (به سال 1108ق) و مدرسه شمس آباد (1125ق) نیز به خط ثلث زیبای اوست. مرحوم مهدی بیانی هم دو قطعه خوشنویسی به خط ثلث زیبای او به تاریخ های 1111ق و 1121ق در تملک داشته است. عبدالمحمّد ایرانی در کتاب خود تصویر نمونه ای از خطوط عبدالرحیم جزایری را به چاپ رسانده که در ایام محاصره اصفهان در سال 1134ق نوشته شده است و ظاهرا آخرین اثر شناخته شده اوست.[2]]
میرزا عبدالرحیم سمیرمی*
میرزا عبدالرحیم سمیرمی از خوشنویسان زبردست و هنرمند قرن سیزدهم هجری است. تعلیم خط از محمّدباقر سمسوری و میرزا علی اکبر محلاّتی گرفته است. خط نستعلیق را نیکو می نوشت و در کتیبه نگاری استاد بود و در تهذیب نفس و تزکیه کوشیده بود و از علوم ادبی و دینی هم بابهره بود.
در اواخر عمر به تهران رفت و در سلک خوشنویسان دربار ناصرالدّین شاه قرار گرفت و ضمنا به تعلیم خط دیگران نیز پرداخت. ولی شاگردان را فقط در خانه خود می پذیرفت. تاریخ وفات او را هدایت اللّه لسان الملک سپهر 1280ق نوشته ولی فرزند سمیرمی، میرزا محمّدحسین جعفری معروف به «ادیب اصفهانی» سال فوت پدر را 1305ق دانسته است. کتیبه سردر شمس العماره (که اکنون در جای خود نیست) و کتیبه
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص772؛ پیدایش خط و خطاطان، ص208؛ تاریخ خط و خطاطان، ص111؛ خوشنویسی در کتیبه های اصفهان، صص 54 و 55؛ تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان) ، ص99.
[2]گنجینه آثار تاریخی اصفهان: صفحات مختلف؛ احوال و آثار خوشنویسان، ج4، ص1100؛ آثار ایران، ج4، صص 241 و 334.
آرامگاه میرزا یوسف مستوفی الممالک در ونک شمیران به خط اوست. قطعه ای هم در مجموعه مرحوم مهدی بیانی به خط زیبای نستعلیق، شکسته نستعلیق او وجود داشته است.[1]
همچنین خطوط کتیبه سنگ قبر مرمر میرزا محمّدخان، که در حرم حضرت معصومه (سلام اللّه علیها) وجود داشته و اکنون به موزه آستانه حضرت معصومه منتقل شده است، نیز از نمونه خطوط زیبای اوست.[2]
سیّد عبدالرّحیم قاضی عسکر
سیّد عبدالرّحیم حسینی قاضی عسکر اصفهانی [از علمای اصفهان در قرن سیزدهم هجری] عالم فاضل. از شاگردان محضر مرحوم حاج سیّد اسداللّه بیدآبادی.[3]
سیّد عبدالرّحیم موسیقی دان*
سیّد عبدالرحیم موسیقی دان اصفهانی فرزند سیّد عباس، از هنرمندان قرن چهاردهم هجری. در سال 1232ش در محلّه کوشک اصفهان متولّد شد و از ابتدای جوانی به خاطر داشتن صدای خوش به شغل روضه خوانی پرداخت و ردیف دستگاه های موسیقی را از ابراهیم آقاباشی آموخت.
او مردی وارسته و درویش مسلک بود و از راه تعلیم موسیقی و تار امرار معاش می کرد. بسیاری از هنرمندان اصفهان همچون تاج اصفهانی، سلیمان کلانتری، ادیب
[1]احوال و آثار خوشنویسان، ج2، صص 388 و 389؛ اطلس خط، صص 352 و 372؛ تذکره خوشنویسان، ص117؛ سیمای دهاقان، ص313.
[2]مجلّه موزه، شماره 31، تابستان 1381، ص11.
[3]بیان المفاخر، ج2، ص263.
خوانساری، حبیب شاطرحاجی، حسین شهنازی و ملاّ حسین یزدی، حسین ادیب تخت فولادی، قاضی عسکر و آزاد شهشهانی فنون و اصطلاحات موسیقی را از او آموختند. حسین غضنفری و حسین طاهرزاده نیز غیرمستقیم از تعلیمات او بهره گرفته اند.
آواز او در ملاحت و رسائی و گیرائی از مواهب آسمانی شمرده می شد. محفوظات بسیار داشت و اشعار مناسب دستگاه ها و گوشه ها را به مقدار فراوان در حفظ داشت و در مناسب خوانی کم نظیر بود.
اواخر عمر او به فقر وفاقه گذشته تا اینکه در جمعه 22 شوال 1354ق (مطابق 26 دی 1314ش) وفات یافته و در قبرستان بزرگ جنب مصلی (در تخت فولاد اصفهان) مدفون شد.[1]
مولی عبدالرّزاق*
مولی عبدالرّزاق، از فضلاء اصفهان در قرن یازدهم هجری است. او کتاب «الروضه البهیه فی شرح اللّمعه الدّمشقیّه» را نزد علاّمه ملاّ محمّدباقر مجلسی خوانده و علاّمه مجلسی اَنهائی در ماه رجب 1077ق برای او نوشته و از او با القاب «المولی الفاضل الصّالح التّقی و الذّکی...» یاد کرده است.[2]
ملاّ عبدالرزاق اصفهانی
ملاّ عبدالرّزاق اصفهانی [از پیشگامان صنعت چاپ ایران] در قرن سیزدهم هجری
[1]تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان) ، ص250؛ نام نامه موسیقی ایران، ج3، ص289؛ تخت فولاد یادگار تاریخ: خطی؛ چشم انداز موسیقی ایران، (ویرایش دوم) ، صص 131 و 132؛ دانشنامه تخت فولاد اصفهان، ج1، صص 194 و 195.
[2]تراجم الرجال، ج1، ص285؛ تلامذه العلامهّ المجلسی، ص32؛ اجازات الحدیث، ص59.
چاپخانه ای در اصفهان داشته که «رساله نخبه» حاجی محمّدابراهیم کلباسی را در سال 1246ق در آن جا طبع کرده است. نسخه به شماره 8329 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[1]
میرزا عبدالرزاق افسر اصفهانی
میرزا عبدالرّزاق اصفهانی متخلّص به «افسر» شاعر ادیب در قرن سیزدهم هجری. در غالب علوم زمان خویش مهارت داشته و در کلکته هندوستان ساکن و تا سال 1277ق در قید حیات بوده است.
از اوست:
سرم سودائی آن طُرّه عنبر فشانستی دلم آماجگاه تیر آن ابرو کمانستی[2]
عبدالرّزاق بن ابی محمّد
ابی الشیخ عبدالرّزاق بن ابی محمّد [از محدّثین عامّه اصفهان در قرن چهارم هجری[ پدرش ابوعبداللّه محمّد بن جعفر بن حیّان از محدّثین و متوفی 319ق است.
عبدالرّزاق از ابی علی صحاف و محدّثین هم طبقه او روایت می کند. در سال 350 و اندی در مراجعت از مکّه در «نباج» [منزلگاهی در راه مکّه به بصره] وفات یافته است.[3]
میرزا عبدالرّزاق نجف آبادی
میرزا عبدالرزاق نجف آبادی فرزند میرزا محمّدتقی، از علمای قرن دوازدهم هجری و
[1]فهرست مرعشی، ج21، ص300.
[2]تذکره حدیقه الشعراء، ج1، صص 141 و 142.
[3]ذکر اخبار اصفهان، ج2، ص136.
قاضی نجف آباد بوده و پدرش داماد ملاّ نورالدّین محمّد بن ملاّ محمّدصالح مازندرانی است.[1]
عبدالرزاق تبریزی*
عبدالرزاق بن عبدالباقی تبریزی، از فضلای قرن یازدهم هجری است. او در مدرسه ملاّ عبداللّه اصفهان ساکن بوده و کتاب «المحاکمات بین شرحی الاشارات» تألیف: قطب الدّین رازی را به خط نسخ در سال 1094ق در آن مدرسه کتابت کرده است. این نسخه به شماره 5048 در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است. آقا حسین خوانساری بر این نسخه حاشیه نوشته است.[2]
میرزا عبدالرّزاق احمدآبادی
آقا میرزا عبدالرزاق احمدآبادی فرزند سیّد عبدالجواد بن سیّد مهدی بن میر قاضی بن سیّد محمّد نایب الصّدر بن میر محمّدتقی موسوی وزیر شاه صفی (که بعدا شاه سلیمان نامیده شد) ، عالم فاضل ادیب، امام جماعت مسجد امامزاده اسماعیل، از شاگردان حاج شیخ محمّدباقر نجفی و ملاّ محمّدتقی هروی حائری بوده و دختر حاج میرزا حسین نایب الصّدر خاتون آبادی را به زوجیّت اختیار نموده است.
وی در سال 1319ق در اصفهان پس از یک عمر خدمت به دین و جامعه، از نشر احکام و بیان مسائل حلال و حرام و اقامه جماعت وفات یافته و در تخت فولاد [نزدیک تکیه سال الارض] مدفون شد.[3]
[1]مرآت الاحوال جهان نما، ص270؛ تذکره الانساب، ص104.
[2]فهرست مرکزی دانشگاه تهران، ج15، ص4097.
[3]سیری در تاریخ تخت فولاد، صص 134 و 135؛ رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص218؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص775.
از آثارش کتابت نسخه ای از کتاب «ارث» ملاّ محمّدتقی هروی است که آن را با دو رساله دیگر از همین مؤلّف و چند رساله دیگر به خط نسخ و نستعلیق کتابت نموده و از آن مجموعه ای فراهم ساخته که به شماره 303 در کتابخانه حضرت آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است. تاریخ برخی از این رساله ها تا 25 ماه ربیع الثّانی 1306ق می باشد.[1]
[صاحب عنوان از آخوند ملا محمّدباقر فشارکی اجازه اجتهاد داشته[2]و از میرزا محمّدهاشم چهارسوقی روایت می کرده است. خط زیبایی داشته و مجموعه ای را در سال 1306ق کتابت کرده است.[3]]
عبدالرّزاق حسن آبادی
ابوالفتح عبدالرّزاق بن عبدالکریم [بن عبدالواحد بن محمّد بن عبدالرّحمان بن محمّد بن سلیمان] حسن آبادی اصفهانی، از خاندان تصوف و حدیث در اصفهان.
از ابی بکر احمد بن موسی مردویه حافظ [و ابی عبداللّه محمّد بن ابراهیم بن جعفر جرجانی در اصفهان و اباالحسین علی بن محمّد بن بشران سکری و اباالحسن محمّد بن مخلد در بغداد و ابامحمّد جناح بن نذیر بن جناح قاضی در کوفه] استماع حدیث کرده و ابوالقاسم اسماعیل بن محمّد بن فضل و ابوالوفا اسماعیل بن عبدالرّزاق طرقی در اصفهان [و ابونصر احمد بن نظام الملک حسن بن علی بن طوسی در بغداد و ابومحمّد هبه اللّه بن احمد بن طاوس مقری در دمشق] از او حدیث شنیده اند.
او در ربیع الآخر سال 484ق فوت گردیده است.[4]
[1]فهرست گلپایگانی، ج1، ص263.
[2]یادداشت های آقای رحیم قاسمی.
[3]تراجم الرّجال، ج1، ص285.
[4]التّحبیر، ج1، ص98؛ معجم البلدان، ج2، ص260؛ الانساب، ج4، ص158؛ اللباب، ج1، ص366؛ المشترک، ص133؛ گرکویه، ص155.