کتاب اعلام اصفهان

اصفهان ساکن بوده و از علمای این شهر کسب فیض می نموده و به کتابت کتب علمی و ادبی می پرداخته است.

در اصفهان نزد [ملاّ محمّدباقر فشارکی و میرزا یحیی بیدآبادی و[1]] حاج سیّد اسداللّه بیدآبادی فقه و اصول را آموخته و در فن قرائت از ملاّ خدابخش بهره گرفته است.[2]

او در 17 جمادی الاولی سال 1273ق کتابت نسخه ای از «عروض» سیفی شاعر بُخاری را در اصفهان به خط نستعلیق به پایان رسانیده است. نسخه ضمیمه مجموعه شماره 623 کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد موجود است.[3]

همچنین در تاریخ 20 ربیع الثانی 1284ق کتابت «رساله ای در معما» از: ملاّ حاجی را در مدرسه میرزا حسین جنب مسجد سیّد حجه الاسلام به پایان رسانیده است. رساله ضمن مجموعه شماره 623 در کتابخانه دانشکده الهیات مشهد موجود است.[4]

محلاّتی مجموعه ای شامل کتاب های «اشکال الاربعه»، «تعدیل المیزان» و «شرح تهذیب المنطق» را در سال های 1281 و 1291ق در اصفهان به خط نسخ و نستعلیق کتابت کرده و در کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی در قم موجود است. مُهر بیضوی او «عبده الرّاجی عبدالصمد» و تاریخ تملک او بر این نسخه شوال 1295ق است.[5]او تا این سال در قید حیات بوده است.

عبدالصّمد تبریزی

عبدالصّمد بن عاشور تبریزی از فضلاء قرن یازدهم هجری در سال 1101ق «شرح شرایع» را به فارسی ترجمه کرده و آن را «سفینه توفیق» نام نهاده و کتاب را به نام شاه سلیمان و در مدرسه سلیمانیه اصفهان نوشته است. نسخه این کتاب به خط مؤلّف نامبرده

[1]تراجم الرجال، ج1، ص297.

[2]بیان المفاخر، ج2، ص96.

[3]فهرست الهیات مشهد، ج1، ص389.

[4]فهرست الهیات مشهد، ج1، ص390.

[5]فهرست مرعشی، ج17، ص203.

به نظر مرحوم تربیت رسیده است.[1]

نسخه ای از کتاب «سفینه توفیق» در کتابخانه مسجد اعظم قم موجود است.[2]

شیخ نورالدّین عبدالصّمد نطنزی

شیخ نورالدّین عبدالصّمد بن علی اصفهانی نطنزی از مشایخ اقطاب صوفیه است. [در علوم دینی علوم خود مهارت داشته و مراتب سیر و سلوک را نزد مشایخ طریقت طی نموده] و از شیخ نجیب الدّین بزغش خرقه پوشیده است. [شیخ عزّالدّین محمود نطنزی کاشانی و] شیخ کمال الدّین عبدالرّزاق کاشانی [سال ها نزد او عرفان نظری آموخته و از مقام علمی و معنوی او کسب فیض نموده و] از او خرقه پوشیده اند.

شیخ نورالدّین در نطنز ساکن بوده و خانقاه داشته و همانجا در سال 699ق وفات یافته و به خاک رفته و مریدانش بقعه ای عالی بر سر مزار او بنا کرده اند.[3]

عبدالصّمد امامی

عبدالصّمد شریف بن موسی (بن) رضا امامی، عالم فاضل [از محدّثین و دانشمندان قرن یازدهم هجری] از شاگردان علاّمه ملاّ محمّدباقر مجلسی بوده و کتاب «من لا یحضره الفقیه» را نزد او خوانده و در پایان کتاب الصلاه، علاّمه مجلسی اَنهائی را در ذیحجه 1095ق به نام او مرقوم فرموده است. همین عبدالصّمد می نویسد که در دهه آخر سال 1090ق کتاب را در مدرسه سلیمانیه مقابله کرده است. کاتب نسخه

[1]دانشمندان آذربایجان، ص256؛ تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان، ج3، ص303؛ الذریعه، ج12، ص196.

[2]فهرست مسجد اعظم قم، ص229.

[3]هفت اقلیم، ج2، ص439؛ شرح سوانح، ص4؛ میراث فرهنگی نطنز، ج2، صص 39-44؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص777.

محمّدقاسم بن میرزا علی رازی است و کتاب به شماره 3603 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[1]

صاحب عنوان ظاهرا شارح «توحید مفضل» است.

«شرح توحید مفضل» که در سال 1095ق نگاشته شده ضمن مجموعه شماره 3514 در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است.[2]

همچنین او مجموعه ای شامل: «اثبات حدوث العالم» تألیف: شیخ حسین تنکابنی و «الالهیات» تألیف: شمس الدّین محمّد خفری را برای استادش شیخ بهاءالدّین (محمّدفاضل هندی) در سال 1089 کتابت نموده که به شماره 94 در کتابخانه آقای افشین عاطفی در کاشان موجود است.[3]

عبدالصّمد مردویه

ابوعبداللّه عبدالصّمد بن یزید (مردویه) از مصاحبین فضیل بن عیاض [است.] صاحب عنوان به «مردویه صائغ» شهرت داشته است. فوت او در سال 235ق[4][واقع شد.]

عبدالصّمد نَقنِه ای

عبدالصّمد نَقنِه ای [خطاط نستعلیق نویس قرن سیزدهم هجری.] در روز جمعه 19 شوال 1268ق نسخه ای از کتاب «تحفه نظامیّه» تألیف: عبدالقادر رویانی را به خط نستعلیق نوشته است. کتاب به شماره 577 در کتابخانه جامع گوهرشاد در مشهد مقدّس

[1]فهرست مرعشی، ج10، ص4؛ اجازات الحدیث، ص71؛ علاّمه مجلسی بزرگمرد علم و دین، ص355؛ تلامذه العلاّمه المجلسی، ص34.

[2]فهرست مرکزی دانشگاه تهران، ج12، ص2525.

[3]فهرست عاطفی، ص105.

[4]میزان الاعتدال، ج2، ص232.

موجود است.[1]

[«نقنه» به فتح نون و سکون قاف و کسر نون دوّم، از روستاهای سمیرم اصفهان است.]

عبدالظهیر کرهرودی

عبدالظهیر بن معصوم کرهرودی [خطاط قرن یازدهم هجری] نسخه ای از «ترجمه الهیات شفا» را که سیّد علی امامی اصفهانی ترجمه کرده بود را به خط تعلیق نوشته و نسخه جزو کتاب های اهدایی آقای مشکوه به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است.[2]

سیّد عبدالعال کرکی

سیّد عبدالعال بن سیّد حسین حسینی کرکی عاملی، از علمای اصفهان در قرن یازدهم هجری است. او از جمله کسانی است که در وقف نامه مدرسه نوریه، به وقف شهادت داده است. و سجع مهر او عبارت: «الواثق برحمه الغنی عبدالعال بن حسین الحسینی» است.[3]

شیخ عبدالعال فریدنی

شیخ عبدالعال بن محمّد مقیم فریدنی خوانساری، عالم فاضل [از علمای اصفهان در قرن دوازدهم هجری است، ظاهرا از شاگردان علاّمه ملاّ محمّدباقر مجلسی بوده و در

[1]فهرست گوهرشاد، ص84.

[2]فهرست اهدایی مشکوه، ج3، ص200.

[3]تاریخچه اوقاف اصفهان، ص90.

اصفهان به تدریس و تحقیق و تألیف مشغول شده است. او تا سال 1149ق در قید حیات بوده و سال وفاتش معلوم نیست. جمعی از فضلاء نزد او تحصیل کرده اند از جمله فرزندش علی و نظام الدّین خوانساری و محمّدرضا بن سلطان احمد قاری خوانساری[1]] به دستور او در جمادی الثّانیه 1107ق، نظام الدّین محمّدفاضل تونی کتاب «الروضه البهیّه» را نوشته و صاحب عنوان آن را با نسخه ای که به نظر علاّمه مجلسی رسیده و تصحیح شده است، مقابله و تصحیح کرده است. تاریخ مقابله 1119ق است. این نسخه در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.[2]

شیخ عبدالعال «مصباح» کفعمی [موسوم به «جنه الامان الواقیه»] را به فارسی ترجمه کرده [و آن را به شاه طهماسب ثانی تقدیم داشته است.] نسخه ای از این کتاب به خط علی بن عبدالعال (فرزند مترجم) و موّرخ شوال 1108ق با حواشی مترجم، به خط نستعلیق و نسخ، به شماره 1259 در کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد موجود است.[3][نسخه دیگری از این کتاب به شماره 2509 در کتابخانه مرکز احیاء میراث اسلامی در قم وجود دارد.[4]

از آثار او کتابی در «ادعیه» مشتمل بر 40 باب به فارسی نوشته و تاریخ کتابت 6 جمادی الاوّل 1121ق است. نسخه به شماره 15353 در کتابخانه مجلس شورای ملّی موجود است.[5]]

او همچنین در حواشی «تفسیر جوامع الجامع» طبرسی، حواشی از «تفسیر بیضاوی» نقل نموده و تعلیقاتی در نقد آن از خود افزوده و کتاب را در 17 رجب 1149ق وقف

[1]بنگرید به: الکواکب المنتشره، صص 444 و 445.

[2]فهرست رضوی، ج5، ص448.

[3]فهرست الهیات مشهد، ج2، ص402.

[4]فهرست خطی احیاء، ج7، ص10.

[5]فهرست مختصر مجلس، ص39.

نموده است. نسخه به شماره 241 در کتابخانه مدرسه فیضیه قم نگهداری می شود.[1]

[شیخ عبدالعال «صحیفه سجادیه» را ترجمه کرده و شاگردش نظام الدّین خوانساری در سال 1110ق آن را کتابت کرد. سپس به امر او شاگرد دیگرش محمّدرضا خوانساری در 10 رمضان 1110 ملحقاتی بر «صحیفه سجادیه» را کتابت نمود و مترجم حواشی مفیدی به فارسی به آن کتاب افزود. نسخه ای از این کتاب در کتابخانه مرحوم شیخ مهدی مجدالعلماء نجفی در اصفهان موجود است.[2]]

میر عبدالعال نجات کوه گیلویه ای

میر عبدالعال متخلّص به «نجات» فرزند میر محمّدمؤمن حسینی کوه گیلویه ای. شاعر ادیب و نویسنده ماهر در قرن یازدهم و دوازدهم هجری. پدرش در دستگاه میرزا حبیب اللّه صدر بوده، سپس مستوفی کوه گیلویه و بعدا استرآباد شد. فرزندش در عداد منشیان دستگاه سلاطین صفویه بوده [و مدتی در کتابخانه سلطنتی کار می کرده و خط خوشی داشته است.]

فوتش در سال 1141ق به سن متجاوز از 90 سال روی داده قبرش در تکیه آقا حسین خوانساری است. مادّه تاریخ وفاتش را [میرزا شفیعای] اثر شاعر گوید:

چون میر نجات از جهان کرد عبور شد جای غزل مرثیه خوانی دستور

در ضمن دعا «اثر» به تاریخش گفت: «با سیّد کائنات گردد محشور»

فوتش را در سال 1121ق نیز گفته اند.

شعر خوب می گفته و در آن «نجات» تخلّص می نموده است. دیوانش قریب به ده هزار بیت است. [نسخه هایی از «دیوان نجات» در کتابخانه آکادمی علوم شوروی در

[1]فهرست فیضیه (استادی) ، ج1، ص66.

[2]تراجم الرجال، ج1، ص299 و ج2، ص851؛ قبیله عالمان دین، ص235.

لنینگراد، و کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار موجود است. «مثنوی مسیر الطّالبین» که در سال 1085ق سروده شده و حدود هزار و دویست بیت است و «مثنوی گل کشتی» در آداب و رسوم و فنون کُشتی که در سال 1112ق سروده شده و نسخه هایی از آن در کتابخانه ملّی تبریز، موزه بریتانیا، کتابخانه ملّی ملک، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، کتابخانه آکادمی علوم شوروی در لنینگراد و کتابخانه دانشگاه پنجاب لاهور در پاکستان موجود است. مقبره «میر نجات» تا سال های اخیر باقی بود و در تعمیراتی که در سال 1373ش توسط شهرداری اصفهان در تکیه آقا حسین خوانساری صورت گرفت مقبره او را از بین بردند.]

از اوست:

می خواست سوی من نگرد سوی خویش دید خوش نوش کرد شربت بیمار خویش را[1]

شیخ عبدالعال همایون فریدنی

شیخ عبدالعال فریدنی متخلّص به همایون، از احفاد شیخ علی بن عبدالعالی کرکی (محقّق ثانی) و خود از شعرای قرن سیزدهم هجری است. در غزل سرائی صاحب طبعی خوش بوده و با هجو دیگران را می آزرده است. عاقبت در سال 1229ق او را در هنگام خواب کشتند.

[1]تذکره نصرآبادی، ج1، صص 483-485؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص968؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص110؛ تذکره المعاصرین حزین، صص 157-161 و 288-294؛ تاریخ ادبیات فارسی (اته) ، ص199؛ تذکره غنی، ص133؛ کلمات الشعراء، ص113؛ الذریعه، ج9، ص1171؛ ریحانه الادب، ج6، ص133؛ تذکره روز روشن، صص 804-806؛ تذکره شمع انجمن، ص715؛ تاریخ ادبیات در ایران، ج5، ص1367؛ صحف ابراهیم، صص 226 و 227.

از اوست:

بگذشته ز ابروان تو مژگان و من ز جان باید ز جان گذشت چو تیر از کمان گذشت[1]

شیخ عبدالعالی کرکی

شیخ عبدالعالی فرزند علاّمه فقیه شیخ نورالدّین علی (محقّق ثانی) [بن حسین بن علی بن محمّد بن عبدالعالی] کرکی عاملی، عالم فاضل، فقیه محقّق. [از علمای قرن دهم هجری.] متولّد در شب جمعه 19 ذیقعده سال 926ق و متوفی به سال 993ق. مدفون در مزار متبرک درب امام اصفهان و پس از گذشت سی سال استخوان ها به مشهد مقدّس رضوی منتقل و در دارالسیاده مبارکه مدفون شد.[2]

[مادّه تاریخ وفاتش عبارت «ابن مقتدای شیعه» است. او از پدرش روایت می کند و جمعی از فضلاء همچون: معانی تبریزی، قاضی حبیب اللّه بن علی طوسی، نورالدّین محمّد نسّابه اصفهانی، محمّد بن احمد اردکانی، ابوالحسن شریف قائنی، حسین بن حیدر بن قمر کرکی، شیخ بهائی، میرداماد، یونس جزایری، قاضی معزالدّین حسین اصفهانی و دیگران از او روایت کرده اند.

کتاب ها و رساله های زیر از اوست:

1. «اللّمعه فی عدم عینیه الجمعه» 2. «حاشیه ارشاد الاذهان» که در کتابخانه مدرسه

[1]تذکره اختر، ص231؛ تذکره سفینه المحمود، ص209؛ مکارم الآثار، ج3، ص781؛ تذکره حدیقه الشعراء، ج3، ص2098؛ تذکره دلگشا، ص601؛ تذکره مجمع الفصحاء، ج6، صص 1184 و 1185؛ ریحانه الادب، ج6، ص372؛ تذکره مدایح الحسینیّه: مخطوط، صص 437 و 438؛ تذکره شعرای خوانسار، صص 204-208؛ دانشمندان خوانسار، ص567.

[2]مزارات اصفهان، ص208؛ یادنامه سیّد بحرالعلوم میردامادی، ص12.