از اوست:
بگذشته ز ابروان تو مژگان و من ز جان باید ز جان گذشت چو تیر از کمان گذشت[1]
شیخ عبدالعالی کرکی
شیخ عبدالعالی فرزند علاّمه فقیه شیخ نورالدّین علی (محقّق ثانی) [بن حسین بن علی بن محمّد بن عبدالعالی] کرکی عاملی، عالم فاضل، فقیه محقّق. [از علمای قرن دهم هجری.] متولّد در شب جمعه 19 ذیقعده سال 926ق و متوفی به سال 993ق. مدفون در مزار متبرک درب امام اصفهان و پس از گذشت سی سال استخوان ها به مشهد مقدّس رضوی منتقل و در دارالسیاده مبارکه مدفون شد.[2]
[مادّه تاریخ وفاتش عبارت «ابن مقتدای شیعه» است. او از پدرش روایت می کند و جمعی از فضلاء همچون: معانی تبریزی، قاضی حبیب اللّه بن علی طوسی، نورالدّین محمّد نسّابه اصفهانی، محمّد بن احمد اردکانی، ابوالحسن شریف قائنی، حسین بن حیدر بن قمر کرکی، شیخ بهائی، میرداماد، یونس جزایری، قاضی معزالدّین حسین اصفهانی و دیگران از او روایت کرده اند.
کتاب ها و رساله های زیر از اوست:
1. «اللّمعه فی عدم عینیه الجمعه» 2. «حاشیه ارشاد الاذهان» که در کتابخانه مدرسه
[1]تذکره اختر، ص231؛ تذکره سفینه المحمود، ص209؛ مکارم الآثار، ج3، ص781؛ تذکره حدیقه الشعراء، ج3، ص2098؛ تذکره دلگشا، ص601؛ تذکره مجمع الفصحاء، ج6، صص 1184 و 1185؛ ریحانه الادب، ج6، ص372؛ تذکره مدایح الحسینیّه: مخطوط، صص 437 و 438؛ تذکره شعرای خوانسار، صص 204-208؛ دانشمندان خوانسار، ص567.
[2]مزارات اصفهان، ص208؛ یادنامه سیّد بحرالعلوم میردامادی، ص12.
مروی تهران نسخه خطی آن وجود دارد. 3. «رساله فی البلوغ و بیان حدّه»4. «النّظامیّه»5. «رساله فی القبله» خصوصا قبله خراسان6. «مناظرات مع مخدوم الشّریفی السُّنّی»7. «شرح الفیه» شهید[1]]
عبدالعزیز آدمی اصفهانی
ابوبکر عبدالعزیز بن احمد بن علی تاجر معروف به «آدمی» از محدّثین [عامّه در قرن چهارم هجری] و از بازرگانان مشهور و به امانت معروف بوده و سال 386ق وفات یافته [است.]
از ابومحمّد عبداللّه بن خالد بن محمّد بن رستم رازانی روایت می کند.[2]
عبدالعزیز جزری اصفهانی
ابوالحسن عبدالعزیز بن احمد جزری اصفهانی، [از محدّثین عامّه در قرن سوم هجری[ وی از فقهاء ظاهری و از اصحاب ابوسلیمان داود بن علی بن خلف اصفهانی قاضی «ربع اسفل» از سمت مشرق بغداد از طرف عضدالدّوله دیلمی بوده است.
او مؤلف «مسائل الخلاف» است و بعد از سال 270ق فوت شده است.[3]
[1]لؤلؤ البحرین، ص135؛ الذریعه، ج15، ص73 و ج11، ص132 و ج24، ص195؛ احیاء الدّاثر، صص 122 و 123؛ ریحانه الادب، ج5، ص249؛ روضات الجنّات، ج4، ص199؛ لغت نامه دهخدا: ذیل «عبدالعال»، ص62؛ فهرست مروی، ص103؛ مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ص290؛ هدیه الاحباب، ص255؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص282.
[2]ذکر اخبار اصفهان، ج2، ص127.
[3]احقاق الحق، ج1، ص167؛ الفهرست: ابن ندیم، ص273.
عبدالعزیز مافرّوخی
ابومحمّد عبدالعزیز بن احمد مافرّوخی از دانشمندان و محدّثین خاندان مافرّوخ اصفهان.[1]
عبدالعزیز ماجشون اصفهانی
ابوعبداللّه عبدالعزیز بن عبداللّه بن ابی سلمه تیمی ماجشون، [از محدّثین عامّه در قرن دوم هجری] اصلاً از اهالی اصفهان و از حفاظ حدیث و ثقه بوده و در فقه هم مهارت داشت. در مدینه (یثرب) ساکن بوده و سپس به بغداد رفته و در سال 164ق در آنجا وفات کرده [و در مقابر قریش دفن شد] تألیفاتی در احکام دارد.
او از جعفر بن محمّد بن علی (امام صادق علیه السلام ) و عبداللّه بن دینار و عمر بن عبداللّه بن دلف روایت می کند و احمد بن عبداللّه بن یونس و عبداللّه بن صالح از او روایت می کنند.[2]
سکه ماجشون (کوی ماجشون) در اصفهان به او منسوب بوده و ماجشون به معنی «ماه گون» است.
عبدالعزیز دارکی اصفهانی
ابوالقاسم عبدالعزیز بن عبداللّه بن محمّد بن عبدالعزیز دارکی اصفهانی، از بزرگان فقهاء و محدّثین شافعیه [در قرن چهارم هجری.]
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص882؛ ریحانه الادب، ج5، ص152.
[2]ذکر اخبار اصفهان، ج2، ص124؛ طبقات المحدّثین، ج1، ص134؛ الاعلام، ج4، ص145؛ ریحانه الادب، ج5، ص142.
پدرش (عبداللّه) و نیای مادری او (حسن بن محمّد دارکی) از محدّثین اصفهان بوده اند. عبدالعزیز در نیشابور و بغداد تحصیل کرده از ابواسحاق مروزی فقه و حدیث آموخته و ابوحامد اسفراینی نزد او بهره علمی برده است. این اسفراینی در حق او گوید:
«فقیه تر از او در روزگار ما ندیدیم.» سال ها در بغداد تدریس می نموده و از اکابر فقهاء شافعیه شمرده می شد. تا اینکه در شوال یا ذیقعده 375ق وفات یافته و در مقبره شونیزیه بغداد مدفون شده است.
او از نیای خود حسن دارکی روایت می کند و ابومنصور احمد بن حسین بن علی بن عمر حربی سکری از او روایت می کند.[1]
[«دارک» از قریه های بلوک قُهاب جی اصفهان است و اکنون در شمال شهر اصفهان واقع شده و به شهر پیوسته است.]
عبدالعزیز کسائی
ابومحمّد عبدالعزیز بن محمّد بن عبدالعزیز کسائی مقری، [از محدّثین عامّه اصفهان[ از ابی علی صحّاف، ابی عمرو بن حکیم، عبداللّه بن ابراهیم بن صباح، محمّد بن عمر بن حفص و احمد بن عثمان ابهری روایت نموده و در سال 388ق وفات کرده است.[2]
عبدالعزیز درآوردی اصفهانی
ابومحمّد عبدالعزیز بن محمّد بن عبید بن ابوعبیده درآوردی جهنی مدنی اصفهانی،
[1]معجم البلدان، ج2، ص423؛ احقاق الحق، ج7، ص240؛ میزان الاعتدال، ج2، ص405؛ مجمل فصیحی، ج2، ص91؛ ریحانه الادب، ج2، ص205؛ طبقات الشافعیّه (حسینی) ، ص98؛ طبقات الشافعیه (اسنوی) ، ج1، ص508؛ طبقات الفقهاء، صص 125 و 212؛ الکنی و الالقاب، ج2، ص224؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص284.
[2]ذکر اخبار اصفهان، ج1، ص128.
[از محدّثین عامّه اصفهان در قرن دوم هجری] از اهالی اصفهان و ساکن «مدینه» است. «زِرِکلی» در «الاعلام» او را به قریه «درآورد» از قراء خراسان منسوب می دارد. امّا حافظ ابونعیم در «اخبار اصفهان» می نویسد: چون شخص می خواست وارد شود می گفت «اندرون» اهالی «مدینه» او را «درآوردی» می گفتند.
او از ابراهیم بن عقبه، صفوان بن سلیم، حرب بن حسن طعان، نعیم بن حداد، عثمان بن عبیداللّه بن ابی رافع، علاء رقی، مکحول، هشام بن عروه، یحیی بن سعید انصاری، عمرو بن ابی عمرو، سهیل بن ابی صالح و زید بن اسلم روایت کرده است و عبداللّه بن عبدالوهاب، سعید بن منصور، احمد بن حنبل و یحیی بن سعین و دیگران از او استماع حدیث کرده اند.
او در سال 186ق [و یا به قولی در سال 182ق] وفات کرد.[1]
عبدالعزیز آدمی شیرازی
شیخ ابوالمبارک عبدالعزیز بن محمّد بن منصور بن ابراهیم بن مرداس آدمی شیرازی، از بزرگان و محدّثین و علمای قرن ششم هجری و ساکن شیراز بوده و در عهد اتابک زنگی بن مودود در جامع شیراز به خطابت مشغول بود و در سال 559ق در شیراز وفات یافت و قبرش در مقابل مسجد خبازه بوده است.
عبدالعظیم اصفهانی
عبدالعظیم اصفهانی، از فضلاء اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری و
[1]ذکر اخبار اصفهان، ج2، ص125؛ طبقات المحدّثین، ج1، ص134؛ میزان الاعتدال، ص135؛ مرآت الجنان، ج1، ص404؛ الاعلام، ج4، ص150.
مؤلّف «شرح فرائد» است. در میان این کتاب اجازه ای از «محمّدعلی بن محمّدباقر» (ظاهرا حاج شیخ محمّدعلی ثقه الاسلام فرزند حاج شیخ محمّدباقر نجفی مسجدشاهی) موجود است که در سال 1304ق برای عبدالعظیم نوشته است. «شرح فرائد» به شماره 3262 در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است.[1]
همچنین او رساله ای اجتهادی در بیع وجوه و غنا و پاره ای از مسائل اصول مانند تقلید و غیره به عربی را تألیف نموده و محمّدعلی گواری در سال 1301ق به خط نستعلیق کتابت کرده است. این نسخه به شماره 3869 در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است.[2]
ملاّ عبدالعظیم بیدگلی زوّاره ای
حاج ملاّ عبدالعظیم بن محمّدتقی بیدگلی کاشانی زوّاره ای، عالم فاضل [از علمای قرن سیزدهم هجری.]
در حدود سال 1170ق در «بیدگُل» کاشان متولّد شده و نزد میرزا ابوالقاسم قمی و ملاّ احمد نراقی به تحصیل پرداخته و به اجتهاد نائل شد. عاقبت در اردستان و زوّاره ساکن شده و به اقامه جماعت و تدریس و وعظ و خطابه پرداخت و در آن حدود صاحب نفوذ و اعتبار شد و هنگامی که لطفعلی خان ترشیزی مدرسه ای را در زوّاره احداث کرده و رقباتی را برای آن وقف نمود، ملاّ عبدالعظیم را به تولیت آن مدرسه و موقوفات معیّن نمود.
حاج ملاّ عبدالعظیم خط نسخ را خوش می نوشته و به کتابت قرآن مجید می پرداخته و نسخه ای از قرآن مجید را در سال 1248ق کتابت نموده است. [همچنین در سال
[1]فهرست مرکزی دانشگاه تهران، ج11، ص2223.
[2]فهرست مرکزی دانشگاه تهران، ج12، ص2847.
1228ق نسخه ای از کتاب «آئینه شاهی» را به خط نسخ کتابت کرده که به شماره 1/7542 در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است.[1]] سال فوتش به دست نیامد. فرزندان و اعقاب او از علمای زوّاره و اصفهان بوده اند.[2]
سیّد عبدالعظیم موسوی
سیّد عبدالعظیم بن حسن موسوی، [از فضلاء قرن سیزدهم هجری.] کتاب «المیراث» تألیف: حاج سیّد اسداللّه بیدآبادی را به همراه علی میرزا در سال 1294ق در اصفهان تصحیح و مقابله کرده است. همچنین او در رجب 1293 کتابی در «امامت» تألیف: حاج سیّد اسداللّه بیدآبادی را مقابله و تصحیح کرده است.[3]
سیّد عبدالعظیم لنجانی
سیّد عبدالعظیم بن سیّد علیرضا حسینی لنجانی اصفهانی، عالم فاضل محقّق [حکیم و ادیب شاعر، از دانشمندان قرن سیزدهم هجری.] از شاگردان میرزای قمی، سیّد محمّد مجاهد کربلائی و آقا سیّد علی طباطبائی (صاحب ریاض) بوده و خود عالمی جلیل و فقیهی بارع بوده [است. او پس از تحصیل در عتبات عالیات به هند رفته و در حیدرآباد ساکن شده و به تبلیغ پرداخته تا اینکه در شهر «لکهنو» هند] پس از سال 1231ق وفات یافته است.[4][فرزند سیّد محمّد متخلّص به «صفا» هم از شعراء بوده است.]
کتب زیر از اوست:
[1]فهرست مرکزی دانشگاه تهران، ج16، ص619.
[2]آتشکده اردستان، ج2، صص287 و ج1، ص156.
[3]بیان المفاخر، ج2، صص 270 و 276.
[4]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص777؛ تذکره مآثر الباقریّه، ص92.
1. «تحفه الاصحاب» رساله عملیه به صورت سؤال و جواب و در آن از فتاوای میرزای قمی و آقا سیّد علی (طباطبائی) استاد خود نقل نموده [است. مؤلف آن را از کتاب دیگر خود «الضیاء اللاّمع» استخراج کرده و به فارسی به رشته تحریر درآورده است. کتاب در سال 1231ق تألیف شده و نسخه آن به خط حاج آقا بابا تبریزی خوئی و مورخ 24 ذیقعده 1264ق در کتابخانه سیّد محمّد جزائری در نجف اشرف موجود بوده است.[1]]
2. «ضیاء اللاّمع» در شرح مختصر الشرایع 3. «المسطح السنی فی الرّد علی المنسطح الدکنی»، به عربی موضوع کتاب گفتگو و ردّ و ایرادی است بین مؤلّف و یکی از علماء حیدرآباد، پیرامون ربط حادث و قدیم. تاریخ تألیف 22 شوال 1228ق می باشد. نسخه گویا به خط مؤلف است و به شماره 3740 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[2]4. «نور العرفاء فی شرح الهیات الشّفاء» در فلسفه به عربی، این کتاب محاکمه ای است بین حاشیه «ملاّ صدرای شیرازی» و حاشیه «آقا حسین خوانساری» بر «الهرات شفا» جلد اوّل آن به شماره 3960 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[3][5. «عین الاصول»[4]6. «شرح صمدیه»، به عربی، که محمّدصالح بن احمد بیدگلی در سال 1219ق کتابت کرده است و نسخه آن در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی موجود است.[5]]
[1]الذریعه، ج12، ص345؛ الکرام البرره، ج2، صص 741 و 742.
[2]فهرست مرعشی، ج10، ص136.
[3]فهرست مرعشی، ج10، ص342.
[4]تراجم الرجال، ج1، صص 303 و 304.
[5]فهرست مختصر گلپایگانی، ص456.