غیره.[1]
ملاّ عبداللّه شوشتری
عزّالدین عبداللّه بن حسین شوشتری، عالم فاضل محقّق مدقّق مجتهد بارع، عابد زاهد، از اکابر علماء و مجتهدین قرن یازدهم هجری.
ظاهرا در اواسط قرن دهم هجری در شوشتر متولّد گردیده و جهت تکمیل تحصیلات به عراق عرب مهاجرت نموده و مدت 30 سال در نجف و کربلا اقامت داشته و در خدمت اساتید آن سامان به مقامات عالیه علم و ایقان رسیده و از اساتید خود اجازه دریافت نموده است. از اساتید و مشایخ اجازه او در کتب فقط چهار نفر را نام می برند از این قرار: مولی احمد مقدس اردبیلی، شیخ جمال الدّین احمد بن نعمت اللّه معروف به «ابن خاتون عاملی» و پدرش شیخ نعمت اللّه بن علی بن احمد بن محمّد بن خاتون و شیخ ابوالبرکات واعظ اصفهانی.
سپس به ایران مهاجرت نموده و چندین سال در مشهد مقدس مجاورت اختیار کرد و چون صیت علم و دانش او به گوش شاه عباس رسید، شاه از او تقاضا کرد که در اصفهان ساکن شود. در حدود 1006ق به اصفهان آمده و تا آخر عمر خود، در این شهر به نشر معارف اسلامی اشتغال داشت و در برخی از مسافرت های شاه عباس به مشهد همراه بوده و در تعمیرات بقعه منوّره رضویّه نظارت و سرپرستی کرده است.
قبل از ورود ملاّ عبداللّه شوشتری در اصفهان تعداد طلبه این شهر در داخل و خارج به
[1]بیان المفاخر، ج1، صص 176-179، 182-183 و 227؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص389؛ ماضی النّجف و حاضرها، ج2، ص 485؛ شرح حال رجال ایران، ج2، صص 278-281؛ صدرالتّواریخ، صص 104 و 105؛ تاریخ عضدی، صص 268 و 269؛ القاب رجال دوره قاجاریه، ص43؛ صدراعظم های سلسله قاجاریه، صص 73-84.
پنجاه نفر نمی رسید لکن پس از مهاجرت او به این شهر و توجّه نمودنش به امور طلاّب و تدریس آن، طالبان علم و دانش از اطراف و اکناف به دور شمع وجود او پروانه وار جمع شده و در هنگام مرگ متجاوز از هزار نفر طالب علم در این شهر وجود داشته است.
شاه عباس جهت او مدرسه ای عالی در اوّل بازار [بزرگ اصفهان] بنا نمود که عالم مزبور در آنجا به تدریس علوم اسلامی مشغول بوده و در شبستان آن اقامه جماعت نماید. مرحوم شوشتری در طول 14 سال که در اصفهان تدریس می فرمود، عدّه ای کثیر در نزد او تلمّذ کرده و به مقامات عالیه علم رسیده اند که از آن جمله است: ملاّ محمّدتقی مجلسی، ملاّ حسنعلی (فرزندش) ، قاضی عبدالمؤمن، ملاّ لطف اللّه میسی عاملی، ملاّ شریف الدّین محمّد رویدشتی اصفهانی، میرزا رفیع الدّین محمّد نائینی، شیخ محمود جزائری، سیّد مصطفی تفریشی
درباره او نقل شده است که هیچ یک از نوافل او ترک نمی شد و مقیّد به اداء نماز در اوّل وقت بوده و بیشتر روزها را روزه داشته و لباس و خوراکش درنهایت سادگی و اختصار بوده است. به طوری که در بیشتر مواقع خوراک او غیر از غذاهای گوشتی بوده است.
جناب ملاّ عبداللّه در 24 محرم 1021ق مریض شده و در بستر خوابید و در شب جمعه 26 محرم (نزدیک به صبح) وفات یافت. جنازه او را به مسجد جامع عتیق برده و با آب چاه غسل دادند و میر محمّدباقر داماد بر او نماز خواند سپس جنازه را به امامزاده اسماعیل برده و امانت دفن کردند و پس از یک سال جنازه را که هیچ تغییری نکرده بود به کربلا نقل نموده و در آن ارض اقدس دفن نمودند. ملاّ محمود جزائری از شاگردان او این عبارت عربی را برای ماده تاریخ او گفته است: «مات مجتهد الزّمن» همچنین
شخص دیگری گفته است: «حیف از مقتدای ایران حیف»[1]
کتب زیر از تألیفات صاحب عنوان است:
[1. «اربعون حدیثا» که نسخه ای از آن به شماره 5/140 در مدرسه جعفریه زهان قائن» موجود است.[2]] 2. «تعلیقه بر استبصار» 3. «جامع الفوائد» در تکمیل «شرح القواعد» تألیف نورالدّین علی محقّق کرکی که آن را در شرح «قواعد» علاّمه حلّی نوشته است. [این کتاب در 7 جلد تنظیم شده و مؤلف در اوائل ذیحجه 1004ق از نوشتن آن فراغت یافته است. نسخه های متعددی از این کتاب در کتابخانه ها وجود دارد از جمله نسخه ای به خط کرمعلی بن محمّدتقی اصفهانی در سال 1085ق که در کتابخانه شیخ مشکور نجفی در نجف موجود بوده است.[3]نسخه ای به خط محمّدیوسف در سال 1014ق به شماره 13418 در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد مقدس موجود است.[4]نسخه دیگری از «جامع الفوائد» به شماره 2968 در کتابخانه ملّی ملک در تهران وجود دارد.[5]] 4. «حاشیه شرح ارشاد علاّمه» [که مؤلّف ریاض العلماء در اوایل قرن دوازدهم هجری نسخه ای از آن را دیده بود که شامل کتاب الاجاره تا آخر حدود
[1]مختصری از تاریخچه محلّه خواجو، صص 37-53؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 919 و 920؛ مزارات اصفهان، ص105؛ امل الآمل، ج2، ص160؛ روضات الجنّات، ج4، صص 234-243؛ ریاض العلماء، ج3، صص 195-205؛ روضه النّضره، صص 343-346؛ لباب الالقاب، ص89؛ فوائد الرضویه، صص 245-249؛ تاریخ عالم آرای عباسی، (چ1377ش) ، ج2، صص 1417 و 1418؛ تذکره الشّعراء امامت کاشانی، ص29؛ معجم المؤلفین، ج6، صص 44 و 45؛ هدایه العارفین، ج1، ص474؛ ایضاح المکنون، ج1، ص356؛ دایره المعارف تشیع، ج4، صص 249 و 250؛ الاصفهان: رجال و مشاهیر، صص 318-321؛ رجال اصفهان (دکتر کتابی) ، ج1، صص 3-8؛ تذکره العلماء، ص117؛ وفیات العلماء، صص 76-79؛ ریحانه الادب، ج1، ص334؛ الکنی و الالقاب، ج2، ص119؛ فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص299.
[2]فهرست مدرسه جعفریه، ص109.
[3]الذریعه، ج5، ص65 و ج14 و ص20.
[4]فهرست الفبائی رضوی، ص161.
[5]فهرست ملک، ج1، ص195.
بوده است.[1]] 5. «حاشیه بر الفیه» شهید [که نسخه های متعددی از آن در دست است از جمله: نسخه ای که در سال 1007ق در کربلا کتابت شده و به شماره 2/2694 در کتابخانه مرکز احیاء میراث اسلامی در قم وجود دارد.[2]نسخه دیگری به خط جان محمّد که در سال 1008ق کتابت شده، به شماره 2375 در کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد.[3]همچنین نسخه ای به خط ابوالبرکات بن عنایه اللّه حسینی به شماره 1/4968 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم وجود دارد.[4]] 6. «حاشیه بر شرح مختصر عضدی» [7. «حاشیه بر رجال ابن داود» که نسخه ای از آن در کتابخانه شیخ محمّدعلی قمی در کربلا وجود دارد.[5]] 8. «رساله در وجوب عینی نماز جمعه» به فارسی [که یکی از شاگردان ملاّ عبداللّه شوشتری به نام مولی عمادالدّین بن یونس در رساله اش مطالبی از آن را آورده و معرّب ساخته است. نسخه ای به خط میرزا بیگ که در سال 1093ق کتابت شده است، به شماره 7055 در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.[6][ 9. «شرح بر الفیه شهید» که غیر از «حاشیه بر الفیه» است. [و نسخه ای از آن نزد میرزا عبدالرّزاق واعظ همدانی موجود بوده است.[7]]10. «شرح تهذیب» شیخ طوسی [که شیخ نعمت اللّه جزایری شوشتری در «شرح تهذیب» خود، مطالبی از آن نقل کرده است.[8]11. «مقاله فی اصول الدّین» به فارسی، که در آن به بیان اصول عقاید و فروع دین پرداخته و حدیث «من عرف نفسه فقد عرف ربه» را شرح کرده است. نسخه ای از آن به خط شیخ عبدالوحید بن نعمت اللّه دیلمی که در سال 1025ق کتابت شده است، در
[1]الذریعه، ج13، ص79.
[2]فهرست احیاء میراث، ج7، ص173.
[3]فهرست الفبائی رضوی، ص184.
[4]فهرست مرعشی، ج13، ص165.
[5]الذریعه، ج6، ص87.
[6]فهرست الفبائی رضوی، ص599.
[7]الذریعه، ج13، ص112.
[8]الذریعه، ج13، ص157.
کتابخانه علاّمه جلیل سیّد حسن صدر موجود بوده است.[1]12. «واجبات» به فارسی، که در رساله عملیه ملاّ عبداللّه شوشتری در طهارت و صلاه و صوم و حج و زکات و خمس» است. و در سال 1017ق تألیف شده است. نسخه ای از این کتاب در کتابخانه علاّمه جلیل سیّد حسن صدر[2]و نسخه دیگری به خط شاه محمود زنگی عجمی، به شماره 2436 در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.[3]همچنین نسخه ای از این کتاب به خط محمّدحسن بن محمّدمؤمن که در اواسط ربیع الاوّل 1122ق کتابت شده است. در کتابخانه الزهراء اصفهان نگهداری می شود.[4]13. «جواز التنفّل ممن علیه الفریضه» 14. «جواز الفائته وقت الحاضره» 15. «الجهر و الاخفات» 16. «خواصّ القرآن» 17. «رساله فی ادخال قول علی ولی اللّه فی الشهاده» 18. «رساله فی الاستبراء بالبول» 19. «رساله فی انّ النّذر یتعلّق بالمباح أم لا؟» 20. «رساله فی تطوع الصوم لمن علیه فریضه» 21. «رساله فی التّکبیر و التّهلیل قبل الخطبه فی صلاه الاستسقاء» 22. «رساله فی تملک الأجیر الاُجره بالعقد» 23. «رساله فی طلاق الرّجعی» 24. «رساله فی الغسل» 25. «رساله فی المکعب» 26. «رساله فی کفایه الإصبع الواحده فی مسح الرأس و الرّجلین» 27. رساله فی الوصیه بالحج الواجب»[5]
از میان کتاب ها و رساله های فوق، از شماره 13 تا 27 در مجموعه ای در کتابخانه شیخ فتح اللّه شریعت اصفهانی در نجف اشرف نگهداری می شده است. این مجموعه که در سال 1068ق کتابت شده است را بدر جهان خانم از بانوان دربار صفویّه در سال 1108ق وقف نموده و علاّمه ملاّ محمّدباقر مجلسی را متولّی وقف قرار داده است.[6]]
[1]الذریعه، ج21، ص396.
[2]الذریعه، ج25، ص1.
[3]فهرست الفبائی رضوی، ص297.
[4]فهرست الزهرا، ص27.
[5]الذریعه: مجلدات مختلف.
[6]الذریعه، ج5، ص 244 و 302 و ج25، ص84.
عبداللّه رازانی لنجانی
ابومحمّد عبداللّه بن خالد بن محمّد بن رستم رازانی [از محدّثین عامّه اصفهان قرن چهارم هجری] در شهر «خان» لنجان ساکن بوده و از محمّد بن اسماعیل صائغ و عبداللّه بن احمد بن ابی مسرّه (معروف به «ابن اَبی مَسرّه») روایت می کند و ابوبکر احمد بن محمّد بن احمد بن جعفر قصّار حافظ ابونعیم اصفهانی و ابوبکر عبدالعزیز بن احمد بن علی تاجر (آدمی) اصفهانی از او نقل حدیث کرده اند.[1]
[ظاهرا «رازان» از توابع لنجان بوده و آن را نباید با «راران» از دهات جی اصفهان اشتباه گرفت. «خان» از معروف ترین شهرهای لنجان قبل از حمله مغول بوده و امروزه به «خولنجان» معروف است. قلعه «خان» در قرن پنجم هجری محل استقرار فداییان اسماعیلی بوده که سلطان محمّد در سال 570ق آن را ویران کرده است.]
عبداللّه اصفهانی
عبداللّه بن درویش علی اصفهانی [خطاط نستعلیق نویس در قرن دوازدهم هجری[ در سال 1155ق نسخه ای از «زاد المعاد» علاّمه مجلسی را به خط نستعلیق خوب نوشته است. نسخه به شماره 57 در کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار موجود است.[2]
ملاّ عبداللّه بروجردی
ملاّ عبداللّه بن حاج رحیم بروجردی، عالم فاضل، از علمای قرن دوازدهم هجری. در ربیع الاوّل 1191ق وفات یافته و در تکیه مجلسی جنب مسجد جامع [اصفهان] مدفون
[1]ذکر اخبار اصفهان، ج1، ص169.
[2]فهرست سپهسالار، ج1، ص31.
گردید. و مزار او در تعمیرات اخیر بقعه از بین رفت.[1]
میرزا عبداللّه سبزواری اصفهانی
میرزا عبداللّه سبزواری فرزند میرزا محمّدرحیم شیخ الاسلام، عالم فاضل، از علماء اصفهان و ائمه جماعت و صاحب محراب و منبر بوده و در سلخ ذیحجه الحرام 1275ق در اصفهان وفات یافته و در بقعه آقاحسین خوانساری در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.[2]
سیّد عبداللّه میردامادی
سیّد عبداللّه میردامادی سدهی بن حاج محمّدرحیم کبیر بن میر مرتضی بن میر محمّداشرف بن میر عبدالحسیب بن میر سیّد احمد علوی عاملی، عالم فاضل جلیل [از دانشمندان قرن سیزدهم هجری.]
در روز چهارشنبه 10 صفر 1165ق متولّد شده و نزد آقا محمّدباقر وحید بهبهانی، میرزا ابوالقاسم قمی و از مصاحبین و مخصوصین حاجی [محمّدابراهیم] کلباسی و حاج سیّد محمّدباقر حجه الاسلام شفتی بوده و در سِدِه [خمینی شهر کنونی] سکونت و امامت می نموده است. در اواخر عمر در اصفهان مقیم شده و در روز 22 محرم 1243ق وفات یافته و پسرش نیز در همین روز وفات نمود و هر دو را در محله خوزان در جایی که به نام خود او به مقبره میر سیّد عبداللّه معروف است [واقع در سِدِه] مدفون ساختند. در این بقعه عدّه ای از بزرگان مدفون می باشند [که] از آن جمله است: 1. شیخ ابراهیم عاملی از
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص794؛ رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص129؛ مزارات اصفهان، ص37؛ زندگینامه علاّمه مجلسی، ج2، ص340.
[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص438؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص111؛ خاندان شیخ الاسلام اصفهان، ص182.
اعقاب محقّق کرکی 2. شیخ شمس الدّین 3. سیّد محمّدصالح مازندرانی4. شیخ محمّدعلی زکی و غیره.
کتب زیر از تألیفات اوست:
1. «انیس المحتاجین» 2. «ترصیع السّماء» 3. «رجال مشیخه تهذیب»[1]
عبداللّه اصفهانی
عبداللّه بن محمّدرضا اصفهانی [خطاط نسخ نویس در قرن سیزدهم هجری] در تاریخ 1279ق نسخه ای از کتاب «سرّ العاملین» منسوب به غزالی را به خط نسخ کتابت نموده است. نسخه به شماره 3548 در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است.[2]
عبداللّه شمس نژاد
عبداللّه شمس نژاد متخلّص به «شمس» فرزند رضا [از شعرای قرن چهاردهم هجری.[ در شهر بابک [در استان کرمان] متولّد گردیده و پس از تحصیل در اصفهان در سمت بازرس استانداری به خدمت مشغول بود. از اوست:
قصه مجنون و لیلی پیش ما افسانه بود زانکه ما خود همچو مجنون ره به کوئی داشتیم[3]
[1]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص239؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص795؛ بیان المفاخر، ج1، صص 344 و 345؛ الکرام البرره، ج2، صص 776 و 777؛ لطائف غیبیه: مقدمه، ص بیست و سه؛ خمینی شهر شهری که از نو باید شناخت، صص 255-257.
[2]فهرست رضوی، ج6، ص438.
[3]تذکره شعرای معاصر اصفهان، ص283.