علی اکبر بیک ارمنی اصفهانی
علی اکبر بیک ارمنی اصفهانی، مؤلّف رساله «شناخت» در شرح آزارهایی که از ارمنیان به او رسیده است. کتاب اعتراف نامه مانند است. نسخه فیلم آن به شماره 3024 در کتابخانه مرکزی دانشگاه طهران موجود است.[1]
میرزا علی اکبر اصفهانی قائنی
میرزا علی اکبر اصفهانی قائنی، شاعر ادیب. معاصر نادرشاه افشار بوده و بیرجندی در «بغیه الطالب» (در شرح حال علمای قائن) او را نام برده است.
وی را تألیفاتی است از جمله:
1. «مقامات حسینی» منظومه فارسی در دوازده هزار بیت که نسخه ای از آن در کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد موجود است. 2. «مناقب الشیعه» منظومه ای به فارسی در دوازده هزار بیت.[2]
ملاّ علی اکبر خوانساری
آخوند ملاّ علی اکبر بن ابراهیم خوانساری اصفهانی، عالم فاضل زاهد متقی [از علمای قرن سیزدهم هجری] از خواص اصحاب و شاگردان حاج سیّد محمّدباقر حجه الاسلام شفتی بوده و از محضر سیّد صدرالدّین محمّد عاملی و حاج سیّد محمّد قصیر در وقتی که در اصفهان سکونت داشته بهره برده و احتمالاً درک محضر مرحوم بحرالعلوم را نیز
[1]فهرست میکروفیلم های دانشگاه، ج2، ص20.
[2]الذریعه، ج22، صص 9 و 328؛ فهرست الهیات مشهد، ج2، ص207.
نموده است و ظاهرا از آقا شیخ محمّدتقی بن ابی طالب اردکانی نیز بهره های علمی یافته و از مرحوم صدر و آقا سیّد محمّد قصیر مجاز بوده و حاج سیّد شفیع جاپلقی از او اجازه داشته است.
مرحوم جاپلقی در روضه البهیه درباره او می نویسد: «و من مشایخ المعاصرین الّذین استجزت منهم و اجازتی العالم العامل الزّاهد المحقّق المدقّق الاخ المسدّد و الرّفیق الممجد الاکبر آخوند ملاّ علی اکبر الخوانساری اصلاً الاصفهانی موطنا».
مرحوم سیّد حجه الاسلام در اوایل امر در مسجد میرزا باقر (در محلّه بیدآباد) اقامه جماعت می نمود و چون مسجد سیّد را بنا کرد مرحوم مولی علی اکبر را به جای خود نصب نمود و پس از فوت صاحب عنوان، فرزند او آخوند ملاّ حسین و پس از مرگ او مرحوم آقا کمال الدّین فرزندش به جای او امامت می نمود.
او سرانجام در سال 1271ق وفات یافته و جنازه به نجف اشرف منتقل شده و در وادی السّلام مدفون گردید.
کتب و رسایل زیر از تألیفات صاحب عنوان است:
1. «ادعاء المریض الطّلاق فی حال الصّحه» و آن را به دستور استادش سیّد حجه الاسلام تألیف نموده و کتابت نسخه در 24 شعبان 1247ق پایان یافته است.2. «اعطاء بدل المغصوب ان فقد» که در محضر سیّد حجه الاسلام طرح شده و تاریخ نسخه ذی القعده 1264ق می باشد.3. «حجیّت ظن مجتهد مطلق نه مجتهد متجزی» در اصول، به عربی و استدلالی مفصّل در 9 مقدمه و 3 وجه نسخه به خط فرزند مؤلف مولی محمّدحسین بن مولی علی اکبر از روی خط مؤلف نوشته شده است.4. «حجیّت ظن» از تقریرات آقا سیّد محمّدتقی اردکانی5. «الزکوه» فقه استدلالی متوسّطی است.6. «شرح ارشاد الاذهان» فقه استدلالی متوسطی است. دو قسمت آن در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی موجود است.7. «شرح الجعفریه» شرح مزجی استدلالی متوسّطی است بر
رساله «جعفریّه» محقّق کرکی. نسخه به خط مؤلّف به شماره 89 در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.8. «عدم جواز الرّد فی الوقف» فقه، عربی استدلالی بسیار مفصّل9. «عدم جواز مصالحه حق الرّجوع فی العدّه»10. «نکاح بنت المزنی بها من الرّضاعه» فقه، عربی 11. «الوقف علی من یصح و من لا یصح»[1]
سیّد علی اکبر گلستانه
سیّد علی اکبر گلستانه ملقّب به «احتشام السادات» فرزند سیّد محمّدابراهیم، از اعاظم خوشنویسان خط شکسته [در دوره قاجاریه] است. در انواع خطوط بالاخص نستعلیق و شکسته مهارت داشته و آن را به شیوه درویش عبدالمجید می نوشته و در تهران ساکن بوده است.
در سال 1274ق متولّد شده و در سال 1319ق ضمن عمل جراحی وفات یافته و در قم مدفون گردید.
[قطعاتی از خطوط زیبای او در کتابخانه سلطنتی سابق و مجموعه خصوصی آقای افخم السّلطنه اعتضادی موجود است. مجموعه ای از قطعات خوشنویسی او با عنوان «گلستان گلستانه» به وسیله انتشارات مجلس شورای اسلامی به چاپ رسیده است.[2]]
[1]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص153؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص548؛ تکمله نجوم السماء، ص419؛ روضه البهیّه، ص52؛ چهل سال تاریخ ایران (المآثر و الآثار) ، ج1، ص240؛ بیان المفاخر، ج1، صص 354-356.
[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص807؛ کارنامه بزرگان ایران، ص418؛ احوال و آثار خوشنویسان، صص 437 و 438؛ تذکره خوشنویسان معاصر، صص 65 و 66؛ تاریخ اصفهان (هنر و هنرمندان) ، صص 179-181؛ الاصفهان: رجال و مشاهیر، ص466؛ دانشنامه هنرمندان ایران و جهان اسلام، صص 438 و 439؛ فرهنگ معین، ج6، ص1711؛ بیان المفاخر، ج2، ص381.
علی اکبر احتشامی*
دکتر علی اکبر احتشامی فرزند اسداللّه بیگ، از فضلاء و ادبای قرن چهاردهم هجری. در 18 شعبان 1291ق در شیراز متولّد شد. خاندانش از خانواده های قدیم خوراسکان بودند. پدرش که در دستگاه والی فارس (حسام السلطنه) به نظامی گری می پرداخت، عاقبت به اصفهان آمده و در خوراسکان ساکن شد.
صاحب عنوان پس از طی دروس مقدماتی به مدرسه کاسه گران رفته و ادامه تحصیل داد و در اوایل جوانی به خدمت ظل السلطان درآمد. چندی بعد از آن کار کناره گرفت و دندان پزشکی آموخت و از وزارت فرهنگ و صنایع مستظرفه مدرک دریافت کرد. او گاهی شعر می سرود. سرانجام در 26 بهمن 1331ش وفات یافته و در تکیه میر واقع در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.
این شعر از اوست:
اوّل فصل بهار است مه فروردین گشته زمرّدنما، سبزه به روی زمین
قطره باران ز شب، در اوّل آفتاب ز باد موج آورد، به سبزه گندمین
ز احتشامی نشان، اگر ز حشمت دهی این سخن نظم او، توصیه تا واپسین
ز عمر باقی تو را، اگر دو روزی بود به شادمانی گرای، مباش اندوهگین[1]
همسرش قدسیه احتشامی نیز از شعرای آن عهد بوده است.
میرزا علی اکبر موافق علی شاه
حاج میرزا علی اکبر موافق علی شاه نعمت اللهی متخلّص به «موافق» فرزند آقا میر
[1]دانشنامه تخت فولاد اصفهان، ج1، صص 140 و 141.
محمّداسماعیل خاتون آبادی اصفهانی (ملقّب به «صابرعلی» ثانی بن میرزا ابوالقاسم مدرس، عالم فاضل عارف کامل، ادیب شاعر [از ادباء و عرفای قرن چهاردهم هجری[ در نیمه شب پنج شنبه 15 شوال المکرّم سال 1288ق در اصفهان متولّد شد. دوره تحصیلات خویش را از فقه و اصول و فلسفه و عرفان و علوم ادب و تفسیر در خدمت اساتید اصفهان به پایان رسانید [و از جمله حکمت را از جهانگیرخان قشقائی آموخت.[ از اوایل جوانی قدم در جاده سیر و سلوک نهاد و در خدمت عمّ بزرگوار خود میر محمّدهادی پاقلعه ای (هادی علی شاه) به تصفیه نفس و تزکیه باطل اشتغال جست و در این راه ریاضت ها کشیده و خدمت ها کرد. [او مدّتی در مشهد مقدّس و زمانی در تهران بود. دو سفر به مکّه معظمه نمود و حج به جای آورد. آنگاه به خدمت میرزا علی ذوالرّیاستین شیرازی (وفاعلی شاه) قطب سلسله نعمت اللهی در آن عهد درآمده و ارادت بدو داد و از او لقب «موافق علی شاه» گرفت و تخلّص شعری خود ر از «فانی» به «موافق» تبدیل کرد و از سوی «وفاعلی شاه» مأمور ارشاد و دستگیری فقرای آباده فارس و نواحی تابعه گردید.]
پس از وفات میرزا عباس پاقلعه ای [ (صابرعلی شاه) در سال 1350ق از سوی میرزا عبدالحسین ذوالرّیاستین شیرازی (مونس علی) ] مأمور دستگیری و ارشاد فقرای اصفهان گردید تا اینکه] در شب سه شنبه 28 شوّال 1352ق وفات یافته و در تکیه آغاباشی جنب تکیه خاتون آبادی ها در تخت فولاد اصفهان مدفون شد. [استاد محمّدحسین صغیر اصفهانی ضمن مرثیه ای مادّه تاریخ وفات او را چنین سروده است:
بنوشت «صغیر» از پی تاریخ وفاتش: «شد مونس صابرعلی آن یار موافق»]
«او در فقه و حدیث و تفسیر و کلام ماهر و در علم هیأت و کواکب دستی داشت و منشآتش را کم تر کسی می نگاشت. دارای جزوه ها و رسالات متعدّده است و مخصوصا شرحی در موضوع عهد و میثاق و بیعت تدوین و به زبان قلم، فضل خود را تعیین
فرموده» [است.
دیوان موافق یک بار در سال 1329ش و بار دیگر در سال 1409ق به خط محمّدابراهیم کشوری زاده چاپ افست شده و میرزا عبدالحسین ذوالریاستین مقدّمه ای در شرح حال سراینده دیوان نوشته است.
از اشعار اوست:
خروش ناقه لیلی ز عشق نگذارد صدای ناله مجنون به ساربان برسد
مرا که دل به تو دادم، به راه عشق چه غم از این معامله بر جانم ار زیان برسد
* * *
به تمنّای گل روی تو چون بلبل مست مرغ جان از قفس جسم به پرواز آید[1]]
سیّد علی اکبر میر محمّد صادقی
سیّد علی اکبر میر محمّد صادقی فرزند حاج میرزا محمّداسماعیل بن محمّدباقر بن امیراسماعیل حسینی اصفهانی، عالم فاضل. [از علمای قرن سیزدهم هجری.]
در اصفهان نزد جمعی از علماء همچون حاج سیّد محمّدباقر حجه الاسلام شفتی و حاج محمّدابراهیم کلباسی تلمّذ نموده است. در اخلاق و زهد و تقوا معروف بوده و سرانجام در سال 1300ق به سن متجاوز از 90 سال در اصفهان وفات یافت.
[1]دیوان قصاید و غزلیات حضرت موافق علی شاه، صص 11-22 و 85؛ تذکره شعرای معاصر اصفهان، صص 474 و 475؛ مکارم الآثار، ج8، صص 2890 و 2891؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص 281 و 282؛ گلستان جاوید، صص 113-115؛ الذریعه، ج9، ص1115؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص53؛ رجال اصفهان (دکتر کتابی) ، ج1، صص 415-419.
آقا سیّد عبداللّه ثقه الاسلام میر محمّد صادقی در رساله «ارشاد المسلمین» می نویسد: مؤلف درک آن مرحوم را نمودم در حالی که سن آن مرحوم متجاوز از نود سال بود و چشم هایشان نابینا بود و در اخلاق و زهد یگانه عصر بود.
وی کتبی چند تألیف نموده از آن جمله است:
1. «رساله در اخلاق»2. «رساله در تجوید»3. «رساله در اصول دین»[1]
ملاّ علی اکبر اژه ای
ملاّ علی اکبر اژه ای فرزند محمّدباقر [از اعقاب ملاّ شریف الدّین محمّد رویدشتی اصفهانی] عالم فاضل محقّق زاهد متّقی [مجتهدی عالیقدر، از اکابر علمای اصفهان در اوایل قرن سیزدهم هجری. از تاریخ تولّد و اساتید او آگاهی نداریم. او به احتمال زیاد از میرزا ابوالقاسم مدرس، آقا محمّد بیدآبادی، میرزا محمّدعلیِ میرزا مظفر، آخوند ملاّ ابراهیم جدلی، آقا محمّد بن شیخ زین الدّین، میر عبدالباقی خاتون آبادی، میرزا حیدرعلی مجلسی و ملاّ حسین تفلیسی کسب فیض نموده است.] سال ها در اصفهان ساکن [بوده] و در مسجد علی امامت و تدریس می نموده و در علم کلام و حکمت و فقه و اخلاق و موعظه کم نظیر بوده است.
[پس از تجاوز روس ها به ایران و اشغال سرزمین مسلمانان ملاّ علی اکبر اژه ای و تعداد دیگری از علمای بزرگ و مجتهدین علیه اشغالگران روسی در سال 1223ق فرمان جهاد صادر کردند.] مرحوم اژه ای عالمی غیور بوده و در برابر جریان های فکری معارض همچون تبلیغات هنری مارتین (پادری نصرانی) ، میرزا محمّد اخباری و شیخ احمد احسائی دست به فعالیت زده و با تألیف کتاب به شبهات آنان پاسخ داده است. [او
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 824 و 825؛ بیان المفاخر، ج1، ص356؛ ارشاد المسلمین، (خطی) ، ص35.
عالمی عارف و وارسته و در سیر و سلوک از مریدان درویش کافی نجف آبادی بوده است.]
مرحوم اژه ای در 11 شوال 1232 وفات یافته و در تخت فولاد نزدیک قبر [حکیم عالیقدر ملاّ اسماعیل] خواجوئی دفن گردید. مادّه تاریخ وفات او این مصرع است:
«اکبر اهل علم رفته ز عالم» 1232
در اطراف قبر او عدّه ای از اعقاب او و برخی دانشمندان مدفون شده اند.[1]
کتب زیر از تألیفات اوست:
1. «آداب نماز شب» رساله ای لطیف است به زبان فارسی [که در سال 1328ق به اهتمام یکی از نوادگان مؤلف شیخ علی محمّد بن شیخ محمّدعلی اژه ای چاپ سنگی شده است.] 2. «رساله معراج» [به فارسی] مطبوع3. «رساله در سلام نماز نافله» و آن را حاج سیّد محمّدباقر حجه الاسلام شفتی بیدآبادی رد نموده [است.]4. «رساله در رد رساله آقا سیّد محمّدباقر حجه الاسلام در موضع سلام نافله»5. «رساله در صلوه و زکوه» که بر حسب خواهش حاج محمّدحسین خان صدر نوشته شده است. [نسخه ای از آن در کتابخانه میرزا محمّد طهرانی در سامرا موجود بوده است.[2]]6. «رساله در خمس و زکوه»7. «رساله در قضا و شهادات»8. «رساله در میراث» [نسخه ای از آن در کتابخانه علاّمه جلیل حاج سیّد محمّدعلی روضاتی در اصفهان موجود است.]9. «رساله در
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 820 و 821؛ رجال اصفهان یا تذکره القبور، صص 51 و 52؛ بیان المفاخر، ج1، ص229؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، صص 63 و 64؛ روضات الجنات، ج4، صص 306-308؛ الکرام البرره: مخطوط؛ معجم المؤلفین، ص773؛ الاصفهان: رجال و مشاهیر، ص105؛ رجال اصفهان (دکتر کتابی) ، ج1، ص94؛ مکارم الآثار، ج3، صص 945-947؛ فوائد الرضویه، ج1، صص 274 و 275؛ نجوم السماء، ص418.
[2]الذریعه، ج15، ص85.