کتاب اعلام اصفهان

(تهران) ، ملّی (تهران) ، آستان قدس رضوی، خزینه اوقاف استانبول، ملّی پاریس، عمومی لنینگراد (سن پطرزبورگ روسیه) ، بادلیان و چند مجموعه و کتابخانه خصوصی در تهران موجود است را معرفی کرده اند.[1]]

علی شاه ذوقی ارستانی

علی شاه اردستانی معروف به «ملاّ ذوقی» شاعر عارف [در قرن یازدهم هجری] در اصفهان گیوه دوزی داشته، با حکیم شفائی معاصر بوده و حکیم در هجو او و بیتی بزرگش قریب صد رباعی گفته [است.] در سال 1045ق در اصفهان وفات یافته، در مقبره پیر پینه دوز مدفون گردید.

از اشعار اوست:

نه شکوفه ای نه برگی نه ثمر نه میوه دارم همه حیرتم که دهقان به چه کار کشت ما را[2]

علی صالح خسروی بختیاری

علی صالح خسروی، از طایفه احمد خسروی بختیاری [از شعراء و ادبای قرن چهاردهم هجری] تولّدش به سال 1321ق (1282ش) جوانی بود تحصیل کرده و باذوق. چند سالی پس از اتمام معلومات مقدماتی، در کالج اصفهان به فراگرفتن زبان

[1]احوال و آثار خوشنویسان، ج2، ص459.

[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص607؛ مزارات اصفهان، ص157؛ آتشکده اردستان، ج2، صص 408-410؛ تذکره نصرآبادی، ج1، ص389؛ تذکره ریاض العارفین، (چ1344) ، صص 115 و 116؛ تذکره آتشکده، (بخش سوم) ، ص942؛ تذکره غنی، ص53؛ تذکره حسینی، ص126؛ تذکره عرفات العاشقین، ج2، ص1340.

انگلیسی مشغول شد و سپس در سال 1309ش چندی به استخدام دادگستری و ثبت نجف آباد درآمد. دارای ذوقی شاعرانه و استعداد سرشاری بود. در سال 1322ش در سن چهل سالگی وفات کرد. از او اشعار زیادی باقی مانده است. از اوست:

تا شد ز چشم سرو قد آن نگار من صد جوی خون روان شده اندر کنار من

این روی زرد و دامن پرخون و چشم تر هستند ترجمان دل داغدار من[1]

علی عسکر شایق اصفهانی*

آقا علی عسکر اصفهانی شیرازی متخلّص به «شایق» از شعراء و سخنوران قرن سیزدهم هجری است. در بدو عمر از اصفهان به شیراز رفته و مصاحبت اهل حال و اصحاب ذوق و کمال را اختیار کرده است. عاقبت انزوا گزید و در کمال استغناء به دسترنج خیاطی امرار معاش می نمود. او اشعاری در مدح میرزا محمّدحسین خان صدراعظم اصفهانی سروده است. «دیوان اشعار» هم داشته است. رضاقلی هدایت در «مجمع الفصحاء» و میرزا عبدالباقی طبیب در «تذکره مدایح الحسینیّه» نام او را «علی اصغر» ضبط کرده اند.

این بیت از اوست:

دور از گل رخسار تو، در دیده دارم خارها خوار آیدم اندر نظر، بی روی تو گلزارها[2]

[1]تذکره شعرای معاصر اصفهان، صص 17 و 18.

[2]تذکره دلگشا، ص524؛ تذکره مدایح الحسینیّه، (خطی) ، ص281؛ تذکره مرآه الفصاحه، ص292؛ تذکره حدیقه الشّعراء، ج2، صص 827 و 828؛ مجمع الفصحاء، ج5، ص538؛ لغت نامه دهخدا: ذیل «شایق اصفهانی»، ص191.

علیقلی آقا*

علیقلی آقا، از خَیّرین نیکوکار اواخر دوره صفوی و از خواجه سرایان حرم شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی بوده است. وی از ریش سفیدان و غلامان خاصّه دربار و برادر خسرو آقا بوده و آثار باقیمانده از وی قدرت و مکنت وی را می رساند. او دارای منصب یوزباشی غلامان خاصّه بوده است. علیقلی آقا بانی مجموعه بناهایی بوده که تاکنون اکثر آنها به صورت اولیّه موجود و مورد استفاده است.

آثار او در محلّه ای که به نام خودش ساخته عبارتند از: چهارسوق و بازارچه و مسجد و حمام، سقاخانه، کاروانسرا، غسالخانه و مقدار زیادی موقوفات دیگر است.[1]

علیقلی خان شاهین چالشتری

علیقلی خان چالشتری متخلّص به «شاهین» فرزند محمّدزمان خان بن محمّدمهدی خان چالشتری چهارمحالی [از شعرای قرن چهاردهم هجری.] در سال 1305ق در چالشتر متولّد شده و در سال 1362ق وفات یافته است.[2][چندی در قصبات اصفهان مانند قمیشه و اردستان حکمرانی نموده و عاقبت آن امور را رها کرده و در زادگاه خود به زندگی عادی مشغول شده است.] این بیت از اوست:

از زلف تا فکنده تو به صورت نقاب را گردیده ابر تیره حجاب آفتاب را[3]

[1]مجموعه مقالات همایش اصفهان و صفویه، ج2، ص90؛ تاریخ اصفهان (جابری) ، صص 130 و 217؛ گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص682.

[2]تذکره شعرای معاصر اصفهان، ص265.

[3]شناخت سرزمین چهارمحال، ج2، ص516.

علیقلی خان واله داغستانی

علیقلی خان لگزی داغستانی متخلّص به «واله» فرزند محمّدعلی خان بن مهرعلی خان بن الخاص میرزا (ملقب به صفی قلی خان) بیگلر بیگی ایروان شاعر ادیب، از شعرای قرن دوازدهم هجری.

پدر و جدّش از امرای معروف عهد صفوی و مصدر خدمات و صاحب مناصب بوده و نسب آنان به بنی عباس می رسد. و عم پدرش لطفعلی خان معروف به اعتمادالدّوله وزیر شاه سلطان حسین صفوی بوده و در موقع محاصره اصفهان از شغل خود معزول گردید. کوچه اعتمادالدّوله در محلّه بیدآباد اصفهان منسوب به اوست.

علیقالی خان در سال 1124ق متولّد گردید [در دو سالگی به همراه پدر که بیگلر بیگی ایروان بود به ایروان رفت و پس از فوت پدر در سال 1128ق به اصفهان مراجعت کرد.] پس از حمله افاغنه و محاصره اصفهان، از اصفهان فرار کرده [به بندرعباس رفت و از آنجا] به هند رفت و به خدمت سلاطین و امرای آنجا [از جمله محمّد شاه، پادشاه هند] وارد شده [مناصب چهار هزاری و پنج هزاری را به او دادند] و به «ظفرخان» ملقّب گردید.

وی سرانجام در سال 1170ق در شاه جهان آباد (دهلی) وفات یافت. مادّه تاریخ او این عبارت است:

«پیوست واله برحمت»

کتب زیر از اوست:

1. «تذکره ریاض الشّعراء» [که اخیرا در 6 جلد به طبع رسیده و] شرح حال حدود 2500نفر از شعرای پارسی گوی را در بر می گیرد.2. «دیوان اشعار» [که حدود چهار هزار بیت شعر است و نسخه ای از آن در کتابخانه ملک در تهران موجود است.

3. «مثنوی در وصف خدیجه سلطان» دختر علی خان بن مهرعلی خان، دخترعموی خود.[1][امیر شمس الدّین فقیر دهلوی داستان عشق واله و خدیجه را با اجازه از خود واله به نظم کشیده که نسخه ای از آن در کتابخانه میرزا جعفر سلطان القرائی در تبریز موجود بوده است.]

واله در سرودن غزل و رباعی طبعی روان داشته و به فارسی و ترکی شعر می سروده و در فراق دخترعموی خود اشعار بسیاری سروده است.

این بیت از اوست:

حُسن ز هر کجا کشد دامن ناز بر زمین عشق به پای او نهد روی نیاز بر زمین

علیقلی خان ترکمان

علیقلی خان بن قرچقای خان ترکمان [از حکماء و دانشمندان قرن یازدهم هجری] در سال 1020ق متولّد گردیده و از شاگردان آقا حسین خوانساری و شمس الدّین حکیم جیلانی است. او در مدرسه شیخ لطف اللّه اصفهان ساکن بوده است.[2]

[او در سال 1049ق با فرمان شاه صفی کتابدار کتابخانه سلطنتی در اصفهان شده است.[3]اغلب کتاب های او درباره حکمت و عرفان است. این کتاب ها از تألیفات اوست:

[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 992 و 993؛ تذکره آتشکده، نیمه دوم، ص681؛ تذکره ریاض العارفین، (چ1344ش) ، صص 255 و 256؛ تذکره مجمع الفصحاء، ج6، صص 1153 و 1154؛ فرهنگ معین، ج6، ص2189؛ ریحانه الادب، ج6، صص 298-300؛ تذکره حسینی، ص362؛ تذکره غنی، ص142؛ الذریعه، ج4، ص33؛ خزانه عامره، ص446؛ تاریخ تذکره های فارسی، ج1، ص658.

[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص826؛ الرّوضه النّضره، ص410؛ اعیان الشیعه، ج41، ص310.

[3]خلاصه السّیر، ص286.

1. «احوال نفوس انسان» به فارسی، که در سال 1231ق کتابت شده و به شماره 9233 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران موجود است.[1]2. «احیاء حکمت» به فارسی که نسخه ای از آن به شماره 9261 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[2]تاریخ تألیف کتاب 9 صفر 1076ق است. «احیاء حکمت» به چاپ رسیده است.[3]3. «الایمان الکامل» 4. «تمهیدات» 5. «تنقیحات» 6. «چهل حدیث» 7. «خزائن جواهر القرآن» که در رمضان 1083ق تألیف کتاب را شروع کرده است.[4]8. «زبور عارفین» به فارسی که مؤلّف آن را مختصر کرده و به عربی بازگردانیده و «مزامیر العاشقین» نام نهاده است. 9. «سبعه سماویّه» به فارسی 10. «شرح اثولوجیا» 11. «شوق نامه عباسی» در شرح مثنوی 12. رساله در «علم» 13. «فرقان الرأیین و بنیان الحکمتین» که نسخه ای از آن نزد سیّد محمّدناصر حسینی در تهران موجود بوده است.[5]14. «کمال محمّدی» 15. «المثل المفارقه» 16. «مرآه الاخوان فی اللّه» در 4 فصل و یک خاتمه که در سه شنبه 16 شوال 1095ق تألیف شده است.[6]17. «مرآه جنّت و نار» که رضاقلی بن آقابابا در سال 1264ق آن را کتابت کرده و در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.[7]18. «مرآه الوجود و الماهیه» موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران.[8]19. «منطق» که احتمالاً بخشی از کتاب «احیاء حکمت» است. نسخه ای از آن به شماره 1120 در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد مقدس موجود است.[9]20. «مزامیر العاشقین» که برگزیده ای از «زبور العارفین»

[1]فهرست مختصر مجلس، ص35.

[2]فهرست مرعشی، ج24، ص54.

[3]الذریعه، ج1، ص308.

[4]الذریعه، ج7، ص154.

[5]الذریعه، ج16، ص174.

[6]فهرستواره کتاب های فارسی، ج6، ص602.

[7]فهرست مختصر گلپایگانی، ص648.

[8]الذریعه، ج20، ص288.

[9]فهرست الفبائی رضوی، ص561.

است و آن را در یک مقدمه و 3 باب تنظیم کرده است. نسخه ای از آن نزد سیّد محمّدمهدی صدر موجود بوده است.[1]21. «نزهه الزّاهدین و تحفه العابدین» 22. «زبور العارفین و براق العاشقین» به عربی، در یک مقدمه و چهار زبور و یک خاتمه، که ملاّ یارعلی در سال 1247ق کتابت کرده و به شماره 757 در کتابخانه مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی قم موجود است.[2]]

ملاّ علیقلی خلخالی

ملاّ علیقلی بن محمّد خلخالی، از علمای ساکن مدرسه شیخ لطف اللّه اصفهان [در قرن یازدهم هجری] مؤلّف «شرح الوقت و القبله» از کتاب «روضه البهیه»[3]

[نحوی فاضل، عالم ادیب و شاعر منشی[4]از شاگردان آقا حسین خوانساری و حکیم شمس الدّین محمّد گیلانی[5]است. همشیره ملاّ نصراللّه واقف خلخالی است. در اغلب علوم زمان خود همچون: صرف و نحو، شعر و ادب، حکمت، معانی بیان و انشاء و نویسندگی مهارت داشت. شعر خصوصا غزل و قصیده را نیکو می سروده و «واقف» تخلّص داشت و در اصفهان به تدریس و افاده مشغول بود.[6]تا اینکه در سال 1115ق بر اثر ابتلاء به مرض استسقاء در اصفهان وفات یافت. کتاب های زیر از تألیفات اوست:

1. «الحاشیه علی الکافیه» یا «شرح الکافیه» 2. «تعلیم مراتب سلوک» 3. «حاشیه بر تفسیر بیضاوی» 4. «شرح الوقت و القبله من الروضه»[7]

[1]الذریعه، ج20، ص327.

[2]فهرست مرکز مطالعات، ج2، ص36.

[3]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص826؛ خلخال و مشاهیر، صص 587 و 588.

[4]ریاض العلماء، ج4، ص182.

[5]کواکب المنتشره، ص543.

[6]تذکره نصرآبادی، ج1، صص 248 و 249.

[7]خلخال و مشاهیر، صص 587 و 588.

این بیت از اوست:

نیست روشن طینتان را از غم گردون ملال در دل دریا گره کی موج دریا می شود]

علیقلی جدیدالاسلام*

علیقلی جدیدالاسلام از علمای شیعه در اواخر دوره صفویه است. او کشیشی پرتغالی بود و اصلاً «آنتونیو دوژزو» نام داشت و برای تبلیغ مسیحیّت به اصفهان آمد و ریاست دیر آگوستین ها را برعهده گرفت. او در 17 ربیع الاوّل 1109ق (14 سپتامبر 1697م به اسلام گروید و نام خود را به «علیقلی» تغییر داد.

او به اخباری گری گرایش داشت و شدیدا مخالف صوفیّه بود. همچنین در نقد عقاید مسیحیان و یهودیان کتاب هایی را تألیف نمود و سرانجام در شوال 1146ق در اصفهان وفات یافت. کتب زیر از تألیفات اوست:

1. «سیف المؤمنین فی قتال المشرکین» که در سال 1375ش به اهتمام محقّق کوشا دکتر رسول جعفریان به چاپ رسیده است.2. «رد بر جماعت صوفیان» که به کوشش دکتر جعفریان تصحیح و در کتاب «میراث اسلامی ایران» چاپ شده است.3. «هدایه الضّالّین»4. «فوائد ازدواج» که در «میراث اسلامی ایران» چاپ شده است.5. «زبده الحکمه»[1]

[1]میراث اسلامی ایران، ج7، صص 11 و 12؛ الذریعه، ج12، صص 89 و 25 و ج25، ص179؛ فهرست خطی احیاء، ج7، ص332؛ تاریخ ایران اسلامی (صفویه از ظهور تا زوال) ، ج4، صص 430 و 431؛ دومین دوگفتار، ص67.