1. «احوال نفوس انسان» به فارسی، که در سال 1231ق کتابت شده و به شماره 9233 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران موجود است.[1]2. «احیاء حکمت» به فارسی که نسخه ای از آن به شماره 9261 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[2]تاریخ تألیف کتاب 9 صفر 1076ق است. «احیاء حکمت» به چاپ رسیده است.[3]3. «الایمان الکامل» 4. «تمهیدات» 5. «تنقیحات» 6. «چهل حدیث» 7. «خزائن جواهر القرآن» که در رمضان 1083ق تألیف کتاب را شروع کرده است.[4]8. «زبور عارفین» به فارسی که مؤلّف آن را مختصر کرده و به عربی بازگردانیده و «مزامیر العاشقین» نام نهاده است. 9. «سبعه سماویّه» به فارسی 10. «شرح اثولوجیا» 11. «شوق نامه عباسی» در شرح مثنوی 12. رساله در «علم» 13. «فرقان الرأیین و بنیان الحکمتین» که نسخه ای از آن نزد سیّد محمّدناصر حسینی در تهران موجود بوده است.[5]14. «کمال محمّدی» 15. «المثل المفارقه» 16. «مرآه الاخوان فی اللّه» در 4 فصل و یک خاتمه که در سه شنبه 16 شوال 1095ق تألیف شده است.[6]17. «مرآه جنّت و نار» که رضاقلی بن آقابابا در سال 1264ق آن را کتابت کرده و در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.[7]18. «مرآه الوجود و الماهیه» موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران.[8]19. «منطق» که احتمالاً بخشی از کتاب «احیاء حکمت» است. نسخه ای از آن به شماره 1120 در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد مقدس موجود است.[9]20. «مزامیر العاشقین» که برگزیده ای از «زبور العارفین»
[1]فهرست مختصر مجلس، ص35.
[2]فهرست مرعشی، ج24، ص54.
[3]الذریعه، ج1، ص308.
[4]الذریعه، ج7، ص154.
[5]الذریعه، ج16، ص174.
[6]فهرستواره کتاب های فارسی، ج6، ص602.
[7]فهرست مختصر گلپایگانی، ص648.
[8]الذریعه، ج20، ص288.
[9]فهرست الفبائی رضوی، ص561.
است و آن را در یک مقدمه و 3 باب تنظیم کرده است. نسخه ای از آن نزد سیّد محمّدمهدی صدر موجود بوده است.[1]21. «نزهه الزّاهدین و تحفه العابدین» 22. «زبور العارفین و براق العاشقین» به عربی، در یک مقدمه و چهار زبور و یک خاتمه، که ملاّ یارعلی در سال 1247ق کتابت کرده و به شماره 757 در کتابخانه مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی قم موجود است.[2]]
ملاّ علیقلی خلخالی
ملاّ علیقلی بن محمّد خلخالی، از علمای ساکن مدرسه شیخ لطف اللّه اصفهان [در قرن یازدهم هجری] مؤلّف «شرح الوقت و القبله» از کتاب «روضه البهیه»[3]
[نحوی فاضل، عالم ادیب و شاعر منشی[4]از شاگردان آقا حسین خوانساری و حکیم شمس الدّین محمّد گیلانی[5]است. همشیره ملاّ نصراللّه واقف خلخالی است. در اغلب علوم زمان خود همچون: صرف و نحو، شعر و ادب، حکمت، معانی بیان و انشاء و نویسندگی مهارت داشت. شعر خصوصا غزل و قصیده را نیکو می سروده و «واقف» تخلّص داشت و در اصفهان به تدریس و افاده مشغول بود.[6]تا اینکه در سال 1115ق بر اثر ابتلاء به مرض استسقاء در اصفهان وفات یافت. کتاب های زیر از تألیفات اوست:
1. «الحاشیه علی الکافیه» یا «شرح الکافیه» 2. «تعلیم مراتب سلوک» 3. «حاشیه بر تفسیر بیضاوی» 4. «شرح الوقت و القبله من الروضه»[7]
[1]الذریعه، ج20، ص327.
[2]فهرست مرکز مطالعات، ج2، ص36.
[3]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص826؛ خلخال و مشاهیر، صص 587 و 588.
[4]ریاض العلماء، ج4، ص182.
[5]کواکب المنتشره، ص543.
[6]تذکره نصرآبادی، ج1، صص 248 و 249.
[7]خلخال و مشاهیر، صص 587 و 588.
این بیت از اوست:
نیست روشن طینتان را از غم گردون ملال در دل دریا گره کی موج دریا می شود]
علیقلی جدیدالاسلام*
علیقلی جدیدالاسلام از علمای شیعه در اواخر دوره صفویه است. او کشیشی پرتغالی بود و اصلاً «آنتونیو دوژزو» نام داشت و برای تبلیغ مسیحیّت به اصفهان آمد و ریاست دیر آگوستین ها را برعهده گرفت. او در 17 ربیع الاوّل 1109ق (14 سپتامبر 1697م به اسلام گروید و نام خود را به «علیقلی» تغییر داد.
او به اخباری گری گرایش داشت و شدیدا مخالف صوفیّه بود. همچنین در نقد عقاید مسیحیان و یهودیان کتاب هایی را تألیف نمود و سرانجام در شوال 1146ق در اصفهان وفات یافت. کتب زیر از تألیفات اوست:
1. «سیف المؤمنین فی قتال المشرکین» که در سال 1375ش به اهتمام محقّق کوشا دکتر رسول جعفریان به چاپ رسیده است.2. «رد بر جماعت صوفیان» که به کوشش دکتر جعفریان تصحیح و در کتاب «میراث اسلامی ایران» چاپ شده است.3. «هدایه الضّالّین»4. «فوائد ازدواج» که در «میراث اسلامی ایران» چاپ شده است.5. «زبده الحکمه»[1]
[1]میراث اسلامی ایران، ج7، صص 11 و 12؛ الذریعه، ج12، صص 89 و 25 و ج25، ص179؛ فهرست خطی احیاء، ج7، ص332؛ تاریخ ایران اسلامی (صفویه از ظهور تا زوال) ، ج4، صص 430 و 431؛ دومین دوگفتار، ص67.
میرزا علیقلی خان مازندرانی
میرزا علیقلی خان مازندرانی اصفهانی [از فضلاء دوره قاجاریه] مؤلف تاریخ قاجاریه موسوم به «تاریخ ملک آرا» به نام شاهزاده محمّدقلی میرزا ملک آرا نوشته شده است. نسخه خطی آن به شماره 416 در کتابخانه ملک طهران موجود است.[1]
علیقلی معانی*
ملاّ علیقلی معانی، از گویندگان اوایل قرن یازدهم هجری. در ملازمت کارخانه شاه عباس روزگار به سر می کرد و گاهی شعر می سرود. امّا مابین او و حکیم شفائی کدورت و نقاری حاصل شده بود. این بیت از اوست:
زحمت مکش و روی مگردان ز گناهم بر دیده من پرده بود بخت سیاهم[2]
شیخ علی محمّد دهاقانی
شیخ علی محمّد [بن ابراهیم] دهاقانی، عالم فاضل [از علمای اواخر دوره قاجاریه است. در سال 1251ش در دهاقان متولّد شد و در نوجوانی پس از خواندن دروس مقدماتی نزد پدر به اصفهان رفت و] نزد حاج ملاّ حسینعلی تویسرکانی، آقا سیّد محمّد شهشهانی، حاج شیخ محمّدباقر مسجدشاهی نجفی تحصیل نمود. [و سپس به عتبات عالیات مشرّف شد و از حضرات آیات شیخ مرتضی انصاری و شیخ عبداللّه مازندرانی کمال استفاده را برده و به درجه اجتهاد نائل شد و به موطن خود مراجعت کرد امّا به دعوت آقانجفی به اصفهان آمده و] در دستگاه آقانجفی به فصل دعاوی و خصومات
[1]تذکره الاطیاب، ص31.
[2]تذکره عرفات العاشقین، ج4، ص2649.
پرداخته است. [او در حمایت از جنبش تنباکو رابط بین مرحوم میرزای شیرازی و آقانجفی اصفهانی بود که به همراه آقا منیرالدّین بروجردی که از طرف علمای اصفهان به سامرا رفت.
او سرانجام در سال 1326ق در اصفهان وفات یافته و در تخت فولاد مدفون شد.[1]]
او پدرِ ادیب دانشمند شیخ نوراللّه دهاقانی مدیر روزنامه «نور شرق» است.
میرزا علی محمّد شرف الواعظین
میرزا علی محمّد شرف الواعظین بن ملاّ اسماعیل بن حاج ملاّ محمّدعلی بن حاج ملاّ عبدالعظیم بن محمّدتقی بیدگلی زواره ای از وعاظ اصفهان در قرن چهاردهم هجری است. در اصفهان سکونت نموده و در این شهر وفات یافته است. فرزندش محمّدعلی شرف الواعظین و پدرانش از علماء و وعاظ بوده اند.[2]
علی محمّد سِدِهی لنجانی
علی محمّد بن اسماعیل سِدِهی اصفهانی [از خطاطان نسخ نویس قرن سیزدهم هجری] نیمه دوم جلد پنجم «بحارالانوار» علاّمه مجلسی را در قرن سیزدهم هجری به خط نسخ کتابت نموده و خود نیز آن را مقابله کرده است. کتاب به شماره 7048 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[3]
او در 6 ربیع الثّانی 1225ق کتابت نسخه ای از «المناهج السّویّه» فاضل هندی را به
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص989؛ نقباء البشر، ج4، ص1620؛ سیمای دهاقان، صص 272 و 273.
[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص688؛ آتشکده اردستان، ج1، ص163.
[3]فهرست مرعشی، ج18، ص230.
خط نسخ به پایان رسانیده و کتاب به شماره 1323 در کتابخانه ملّی ملک موجود است.[1]
همچنین در سال 1229ق کتابت نسخه ای از «نقد الرّجال» میر مصطفی [تفریشی] را به خط نسخ به پایان رسانیده است. این کتاب به شماره 1307 در کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد موجود است.[2]
در اصفهان دو ناحیه به نام سده معروف است:
1. سِدِه لنجان معروف به سده غلامخاص
2. سِدِه ماربین مشهور به خوزان [و ورنوسفادران و فروشان، سه محلّه از سِدِه قدیم بوده و با پیوستن روستاهای مجاور آن مانند اَندوان، آدریان، هُرِستان به نام «همایون شهر» به شهر تبدیل شده و از سال 1357ش به نام «خمینی شهر» معروف شده است.]
شیخ علی محمّد نجف آبادی
شیخ علی محمّد بن محمّدجعفر بن محمّدرحیم بن محمّدصالح بن محمّدشفیع بن حبیب اللّه نجف آبادی اصفهانی نجفی، عالم فاضل و عابد زاهد. [از علمای قرن چهاردهم هجری] اجدادش از تجار خوشنام و معتبر بودند.
[او در نجف آباد متولّد شد و در اصفهان نزد جهانگیرخان قشقائی و آخوند کاشی تحصیل کرد. سپس به نجف رفت و در درس مرجع عالیقدر شیعه میرزا حسن شیرازی حاضر شد و سال ها از درس او بهره برد. آنگاه به نجف اشرف بازگشته و در مدرسه هندی به تدریس معقول و منقول پرداخت. او از جامعه عزلت و دوری اختیار کرده و تا
[1]فهرست ملک، ص739.
[2]فهرست الهیات مشهد، ج2، ص444.
آخر عمر بدون همسر و فرزند زندگی کرد و تمام روزهای سال (به جز ایّام عید فطر و قربان که روزه در آن حرام است) روزه می گرفت و همیشه در حال ذکر و مراقبه بود.
او جز کتاب هایش دوست و مصاحبی نداشت. کتابخانه او در نجف بیش از چهار هزار مجلد کتاب داشت. وصی او حاج نظری شوشتری (صاحب حسینیه شوشتری ها، کتاب های او را به کتابخانه شوشتری ها منتقل کرد و در اختیار عموم قرار داد.
از شاگردان او می توان به حضرات آیات: شیخ آقابزرگ طهرانی، سیّد جمال الدّین گلپایگانی، شیخ محمّدحسین غروی اصفهانی (کمپانی) ، سیّد عبدالهادی شیرازی، شیخ محمّدحسن عالم نجف آبادی، حاج میرزا علی آقا ایروانی، سیّد شمس الدّین محمود مرعشی نجفی و سیّد شهاب الدّین مرعشی نجفی اشاره کرد.]
وی سرانجام در سال 1332ق در نجف اشرف وفات یافت. [عارف ربانی سیّد احمد کربلائی تهرانی بر پیکرش نماز خواند] و در آن ارض اقدس مدفون گردید.[1]
شیخ علی محمّد شریف
شیخ علی محمّد شریف فرزند آقا شیخ محمّدجواد بن محمّدحسن، از علماء و فضلاء [قرن چهاردهم هجری، مجتهد عالیقدر و زاهد صالح.] برادرِ شیخ احمد بیدآبادی و شیخ محمّدعلی شاه آبادی [در سال 1291ق در اصفهان متولّد شد] در نزد پدر و برادر تحصیل نمود. [پس از وفات پدر دانشمند خود به عتبات عالیات مشرّف شده و چندین سال در کاظمین به تحصیل پرداخت و از علاّمه جلیل مرحوم سیّد حسن صدر و شیخ محمّدتقی بن حسن آل اسداللّه کاظمی اجازه روایتی اخذ نمود. سپس به نجف اشرف رفته و چندین سال در آنجا اقامت نمود. آنگاه به ایران مراجعت نموده و مدّتی در تهران
[1]نقباء البشر، ج4، صص 1622 و 1623؛ الذریعه، ج6، ص274؛ میرزای شیرازی، صص 172 و 173؛ دیباچه دیار نون، صص 244 و 245؛ آئینه اهل قلم، ص90.
نماز جماعت را در مسجد سراج الملک اقامه نمود.] مدّتی هم در مدرسه میرزا مهدی [در محلّه بیدآباد اصفهان] ساکن و به نوشتن سجلات شرعی اشتغال داشت. در اواخر عمر به نجف اشرف مهاجرت نموده و در آن ارض اقدس در سال 1373ق وفات یافته و در وادی السلام مدفون گردید. [محلّ دقیق مدفن او را کنار مزار مرحوم فیروزآبادی، جنب باب طوسی در حرم مطهر حضرت علی علیه السلام نوشته اند از ایشان «رساله ای در صلاه مسافر» باقی مانده است.[1]]
میرزا علی محمّد سهائی قائنی*
میرزا علی محمّد شریف قائنی متخلّص به «سُهائی» فرزند حاج محمّدحسن، شاعر و ادیب فاضل، از دانشوران اواخر دوره قاجاریه.
او نوه دختری میرزا محمّداسماعیل حسینی قائنی بوده و در اصفهان متولّد گردیده و در این شهر علم و ادب آموخته است. او در اداره تلگراف اصفهان به فعالیّت پرداخته و به درجه سرهنگی نائل شده است. وی از نخستین عکاسان اصفهان بود و عکس های زیبایی از آثار او به جای مانده است. در نقاشی و قلمدان سازی نیز مهارت داشته است. از جمله قلمدان زیبایی با موضوع جنگ هرات از او به جای مانده که آن را به حسام السّلطنه فاتح هرات تقدیم کرده که نزد مهندس محسن فروغی موجود بوده است.
او سرانجام در سال 1316ق وفات یافته و در تکیه بابا رکن الدّین واقع در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.
او شاعری قابل و ادیبی ماهر بوده و دیوان اشعارش نزد خانواده او موجود است.[2]
از اوست:
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص240؛ نقباء البشر، ج4، صص 1623 و 1624؛ استادزاده، صص 31 و 32.
[2]کارنامه خاندان قائنی (بشارت) ، ص171.