چون که در میقاتگاه یار شد در تکلّم آن شه ابرار شد
با خدای خویشتن همراز گشت گوش حق با وحی حق انباز گشت
گفت آیم هر کجا دلخواه توست آیم آنجا من که قربانگاه توست[1]
علی محمّد کثیری*
حاج علی محمّد کثیری فرزند ملاّ عبداللّه، از دانایان قرائت و تجوید در عصر حاضر است. وی به تدریس قرآن و آموزش فنون قرائت مشغول بوده و کتابی در «مناسک حج» مطابق با فتاوای آیه اللّه بروجردی به فارسی تألیف نموده که به چاپ رسیده است.
او در روز 18 اردیبهشت 1355ش وفات یافته و در تکیه گلزار در تخت فولاد اصفهان مدفون شده است.[2]
میرزا علی محمّد نظام الدّوله
میرزا علی محمّد نظام الدّوله فرزند میرزا عبداللّه خان امین الدّوله بن حاج میرزا محمّدحسین خان صدراعظم اصفهانی، عالم فاضل و ادیب شاعر [از دانشمندان قرن سیزدهم هجری.] در سال 1222ق متولّد شده و در اصفهان و طهران تحصیل علوم نموده، در سال 1247ق به اتفاق پدر به نجف اشرف مهاجرت نموده و به تکمیل علوم و تهذیب نفس و تألیف و تصنیف پرداخت. در فقه و اصول و حدیث و رجال و علوم ادبی و ریاضیات مهارت داشته [و شعر نیکو می گفته و «شعراء» تخلّص می کرده است.] او قریب 18 مجلّد کتاب تألیف کرده است.
[1]تذکره شعرای معاصر اصفهان، ص449.
[2]یادداشت های محقّق گرامی آقای حمید خلیلیان.
مشارٌ الیه نزد صاحب جواهر و ملاّ مقصودعلی غروی و میرزا حسن بن ملاّ علی نوری و جمعی دیگر از بزرگان تحصیل علوم و دانش نموده و از حاج ملاّ احمد نراقی اجازه روایت و اجتهاد داشته است (تاریخ اجازه مربوط به زمانی است که حاکم کاشان بوده است.)
[در حسن سیرت و صورت و کفایت و درایت معروف بود. پیوسته با ارباب کمال به سر می برد و در نظم و نثر فارسی و عربی دست داشت و از علوم ریاضی و دینی بهره ور بود و در سواری و تیراندازی کم تر نظیر داشت. خط نستعلیق و نسخ را خوش می نوشت.
وقتی او به عتبات رفت شیخ مرتضی انصاری مکرّر می گفت: «وقتی نظام الدّوله در مجلس درس من نیست نمی دانم چه می گویم و وقتی هست آنچه می گویم با ملاحظه می گویم...»
مقام وی در دربار فتحعلی شاه به آنجا رسید که خواستگار خورشید کلاه (شمس الدّوله) دختر شاه (و طاوس خاتم تاج الدّوله اصفهانی) شد و با تشریفات مفصّل به عقد ازدواج وی درآمد ولی دیری نپائید که مورد بی مهری شاه واقع و به عراق فراری شد و در آنجا مدتی بلند آوازه زیست.]
سرانجام در 8 ذیحجه سال 1276ق در نجف وفات یافته در مدرسه صدر مدفون گردید.
کتب زیر از تألیفات اوست:
1. «البرهان»2. «تقریرات»3. «دیوان شعر» به عربی و فارسی4. «رساله در اصول فقه»5. «رساله در شبهه محصوره و آب مضاف» که به طبع رسیده [است.]6. «رساله در امامت»7. «سلافه الوزراء» در معنی ولایت به طریق اهل تصوّف و عرفان به نظم و نثر، مطبوع ضمن کتاب «فوائد البهائیه» نسخه ای از آن ضمن جُنگ شماره 2833 در
کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم وجود دارد.8. «شهاب الثّاقب» در ردّ «صواعق» ابن حجر9. «کشف الابهام» در فقه 10 و 11. دو کتاب در «رجال» 12. «کتابی در ترجمه 19 نفر از بزرگان اهل سنّت و ردّ بر آنها از کتب اهل سنّت» 14. «معارج القدس» در حکمت و کلام و توحید و عدل 15. «نورالابصار» و غیره
شش پسر داشته [که از فضلاء آن عهد بوده اند] حاج اسداللّه خان نظام العلماء، حاج امین آقا، حاج علی آقا، مرتضی قلی خان، حاج نجفعلی میرزا و شیخ بهاءالدّین محمّد
این شعر از اوست:
دوش که بودم حریف چنگ و چغانه مطرب مجلس نواخت این به ترانه
زلف طرب را می است شانه به تحقیق می چو نباشد نه زلف باد نه شانه[1]
علی محمّد سیچانی
علی محمّد بن آقا علی سیچانی اصفهانی [از خوشنویسان و کاتبان قرن سیزدهم هجری.] در چهارشنبه 4 شوال 1244ق به دستور آخوند ملاّ حسین جزینی کتابت نسخه ای از «روادع النّفوس» میر محمّدصالح خاتون آبادی را به خط نسخ به پایان رسانیده و نسخه به شماره 1931 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی قم موجود است.[2]
همچنین او در روز 27 محرم سال 1245ق نسخه ای از کتاب «انساب النواصب» تألیف: مولی علی بن داود خادم استرآبادی را به خط نسخ نوشته و کتاب به شماره 4309
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص 390 و 391؛ ماضی النّجف، ج3، ص482؛ فوائد البهیه، ص83؛ فهرست مرعشی، ج8، ص38؛ صدر التواریخ، ص108؛ تاریخ عضدی، صص 71-78؛ الکرام البرره: خطی؛ شرح حال رجال ایران، ج2، صص 483 و 484؛ مکارم الآثار، ج6، صص 2111 و 2112؛ احوال و آثار خوشنویسان، ج2، ص485.
[2]فهرست مرعشی، ج5، ص299.
در کتابخانه مجلس شورای ملّی ایران موجود است.[1]
میرزا علی محمّد فنائی
میرزا علی محمّد ابریشم کار متخلّص به «فنائی» [فرزند ملاّ علی] شاعر ادیب معاصر متوفّی در جمعه 29 صفر 1368ق مدفون در صحن تکیه ریزی در تخت فولاد اصفهان. این دو بیت از اوست:
رخش سعادت همه جا تاختم در دل هر ذرّه تو را یافتم
در دل هر ذرّه تو ای نوربخش از ره بخشندگی ما را ببخش[2]
میرزا علی محمّد ینبوع زفره ای*
میرزا علی محمّد زفره ای متخلّص به «ینبوع» فرزند ملاّ محمّدعلی بن حاج محمّداسماعیل زفره ای کوهپایه ای اصفهانی، فاضل طبیب و شاعر ادیب، از دانشوران قرن چهاردهم هجری. طبع روانی در شعر داشته و اغلب اشعارش در مدایح و مراثی چهارده معصوم علیهم السلام است و «منبع الرّزیّه» نام دارد و نزد محقّق ارجمند آقای محمّدحسن رجائی زفره ای موجود بوده است. علاوه بر شاعری طبابت هم می کرده و در طب شاگرد میرزا حیدرعلی طبیب (حیدرزاده) فرزند ملاّ محمّدعلی حکیم باشی زفره ای بوده است.
سرانجام او در راه مسافرت به مشهد مقدس در سال 1383ق (مطابق 1342ش) وفات یافت و در قبرستان سه دختران شهر ری به خاک رفت.[3]
[1]فهرست مجلس، ج12، ص14.
[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص937؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص126.
[3]زفره: تاریخ و جغرافیا، شرح حال علماء و شعراء، آداب و رسوم، ص57؛ مجلّه کتابداری، سال 33: دفتر 32 و 23، سال 1378، ص70.
میرزا علی محمّد شریفی اژه ای
میرزا علی محمّد بن ملاّ محمّدعلی بن ملاّ عبداللّه بن ملاّ علی اکبر اژه ای، عالم فاضل، فقیه محقّق عابد زاهد و ادیب شاعر [از علمای اواخر دوره قاجاریّه] متخلّص به «شریفی» [در شب 15 شعبان] 1266ق متولّد شده [و در 18 سالگی به نجف اشرف رفته و مدت 9 سال نزد اساتید آنجا از جمله ملاّ محمّدفاضل ایروانی تحصیل نمود. آنگاه به اصفهان آمده به ارشاد مردم و اقامه جماعت در مسجد علی پرداخت.[1]]
او مؤلف مجموعه ای در آداب و اخلاق است که آن را در آخر کتاب «نماز شب» جدّش ملاّ علی اکبر اژه ای به طبع رسانیده است. سرانجام در شب شنبه 12 صفر سال 1232ق وفات یافته و جنب مزار پدرانش در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.[2]
این شعر از اوست:
خدایا به حق بنی فاطمه مرا با خودت آشنائی بده
که خورسند باشم به وقت رحیل مرا دستگیری کن ای من دخیل
همه عمر ضایع چو من کرده ام ز اعمال و کردار شرمنده ام
به حق حقّانیّتت ای خدا کنی رحم بر ما بهر دو سرا
تو توفیق ده تا که مردانه وار گذشتی کنم من از این روزگار
همه حال من حال مجذوب کن که امر تو باشد یکن بعد کن
«شریفی» چو همیان عصیان شده است ندارد به جز رحمت تو به دست[3]]
[1]بزم معرفت، صص 137-139.
[2]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص52؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص824؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص66.
[3]تراجم الرجال، ج1، ص413؛ تذکره شاعران فارسی سرا، ص127.
شیخ علی محمّد شوشتری
شیخ علی محمّد بن شیخ غلامحسین شوشتری، عالم زاهد از علمای اخیار [در اواخر دوره قاجاریّه] و از شاگردان حاج شیخ محمّدباقر نجفی بود. در 8 شوال 1336ق وفات یافته و جنب لسان الارض مدفون گردید.[1]
سیّد علی محمّد مدرس
حاج سیّد علی محمّد مدرس صادقی بن آقا سیّد محسن میر محمّد صادقی، شاعر و ادیب اصفهان در قرن چهاردهم هجری.
در 19 صفر 1294ق در اصفهان متولّد شده و در این شهر تحصیلات خود را انجام داده و از بدو تأسیس تشکیلات دادگستری به عنوان وکیل به خدمت پرداخته و در عداد وکلای طراز اوّل دادگستری اصفهان قرار گرفت. گاهی شعر می گفت و «مدرس» تخلّص می کرد. او در یکی از مساجد اصفهان نماز جماعت را اقامه می نمود.
وی در پنج شنبه 19 ذیحجه الحرام 1392ق وفات یافت و در تکیه میر محمّد صادقی ها [واقع در گلستان شهدای فعلی] در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.
او تألیفاتی داشته که از آنها فقط «شرح دعای سمات» و «شرح دعای صباح» به چاپ رسیده است.[2]
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص829.
[2]تذکره شعرای معاصر اصفهان، ص440؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص164.
علی محمّد طبیب اصفهانی
علی محمّد طبیب بن میرزا محمّد اصفهانی [از اطبّاء قرن سیزدهم هجری] ساکن طهران. در سال 1295ق حیات داشته است. به دستور او کتاب «احکام الامراض» تألیف: عبدالکریم طبیب طهرانی را نوشته اند. نسخه به شماره 6431 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[1]
میرزا علی محمّد حکیم
میرزا علی محمّد اصفهانی متخلّص به «حکیم» فرزند محمّد بن علی محمّد بن محمّدقلی کرونی اصفهانی، عالم فاضل، حکیم عارف و ادیب شاعر، از دانشمندان دوره قاجاریه.[2][در حدود سال 1261ق در فریدن، از توابع استان اصفهان متولّد شده و به همراه برادرش صفای اصفهانی به اصفهان آمده و نزد علمای این شهر به تحصیل پرداخت. سپس به طهران رفته و نزد آقا محمّدرضا قمشه ای و آقا علی مدرس زنوزی حکمت و عرفان را فراگرفت. او حجره ای در مدرسه صدر واقع در جلو خان مسجد شاه طهران گرفته و به تدریس پرداخت، اما به خاطر کج خُلقی به خاطر ابتلا به بیماری شاگردان چندانی نداشت. شیخ فاضل بن حسن لنکرانی مؤلف «حاشیه بر شرح منظومه» از شاگردان اوست. حکیم در اواخر عمر به تدریس در مدرسه علوم سیاسی طهران مشغول شد. و سرانجام در شب پنج شنبه 21 جمادی الاولی سال 1343ق (مطابق 26 قوس 1303ش) در حجره خود در مدرسه صدر وفات یافت. او مانند برادرش حکیم صفای اصفهانی تا آخر عمر مجرّد زیست و همسر اختیار نکرد. از او اشعاری به جای مانده که هنوز به طبع نرسیده است.
[1]فهرست مرعشی، ج17، ص42.
[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص827.
از اوست:
از دور عکس روی تو دیدن چه فایده دیدن گل و به گل نچیدن چه فایده
دیدن خوش است لاله رخان را به چشم خویش تعریف شان ز غیر شنیدن چه فایده[1]]
میرزا علی محمّد طغرل اصفهانی*
میرزا علی محمّد چهارمحالی اصفهانی متخلّص به «طغرل» ملقب به «شمس الشّعراء» فرزند میرزا محمود بن ملاّ محمّد بن ملاّ ملک احمد لاوی سمیرمی، شاعر و ادیب فاضل. در سال 1274ق متولّد شده و در اصفهان به کسب علم و ادب پرداخت. ابتدا «شهاب» تخلّص می نموده و سپس آن را به «طُغُرل» تغییر داد. در شعر و ادب دستی توانا داشته و انواع شعر خصوصا غزل و قصیده را نیکو می سروده و در فن مادّه تاریخ گوئی مهارت داشته است. نمونه قطعات مادّه تاریخش در ابنیه و عمارات اصفهان نظیر مسجد جنب حمام کوچه قصر منشی، مسجد رکن الملک و تکیه حاج محمّدجعفر آباده ای در تخت فولاد موجود است و بر قدرت شاعری او دلالت دارد.
وی سرانجام در سفر خراسان، در سمنان در دوشنبه 13 رجب المرجب سال 1332ق وفات یافته و جنازه اش توسط مرتضی قلی خان نایب السّلطنه به مشهد مقدس حمل و در پای پنجره فولاد در حرم مطهر حضرت امام رضا علیه السلام مدفون گردید.
کتب زیر از تألیفات اوست:
1. «تاریخ هندوستان»2. «عالم نمای مسعودی» (در تاریخ هندوستان) که غیر از
[1]منتخب معجم الحکماء، ص134؛ تحریر ثانی تاریخ حکماء و عرفاء، ص300؛ دیوان اشعار حکیم صفای اصفهانی: مقدمه؛ شواهد الرّبوبیه: مقدمه، ص صد و بیست و نه؛ شرح حال رجال ایران، ج6، ص170؛ دیباچه دیار نون، صص 215 و 216؛ فرهنگ شاعران و نویسندگان معاصر سخن، ص188.