نسخه ای از آن به خط مؤلف که در دهه آخر شعبان 1274ق در اصفهان تحریر شده، در کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار طهران[1]و نسخه ای دیگر به شماره 1533 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.[2]
وی نسخه های متعددی از کتب و رساله های ریاضی، فلسفی و منطقی را کتابت کرده که در کتابخانه های مجلس و آستان قدس نگهداری می شوند. وی همچنین نسخه ای از «مثنوی معنوی» را به خط نستعلیق عالی در سال 1266ق کتابت کرده که در کتابخانه سلطنتی سابق وجود دارد.[3]
محمّدعلی معرفت
محمّدعلی شجره طوبی متخلّص به «معرفت» فرزند مشهدی اسماعیل، از شعرای معاصر اصفهان در سال 1295ش در اصفهان متولّد شده و اندکی تحصیل کرد. پس از آن در مغازه سلمانی نزد پدر به کار مشغول شد. از اعضای انجمن ادبی کمال و از نزدیکان و خواص آقا سیّد جعفر خاکشیر به شمار می رفت و اغلب اشعار او را از حفظ بود. «معرفت» شاعری خوش قریحه و باذوق است. گاهی اشعار فکاهی می سراید و نیکو از عهده برمی آید.[4][در انجمن ادبی سعدی و انجمن ادبی صائب نیز شرکت نموده و اشعارش در مطبوعات اصفهان و مجله توفیق در تهران به چاپ رسیده است. در زمینه نثر نیز تجربیاتی دارد.[5]این ابیات از اوست:
[1]احوال و آثار خوشنویسان، ج1، ص794.
[2]کارنامه خاندان قائنی (بشارت) ، ص12.
[3]احوال و آثار خوشنویسان، ج1، ص795.
[4]تذکره شعرای معاصر اصفهان، ص456.
[5]مصاحبه غلامرضا نصراللهی با آقای معرفت در دوشنبه 16 اردیبهشت 1369ش.
دشمنان در کار ما از رشک بلوا می کنند بی سبب نبود که ما در ماجرا افتاده ایم
آبروی ما مگو رفته است بر باد فنا کسب کردیم آبرو در عشق تا افتاده ایم]
حاج ملاّ محمّدعلی نوری
آخوند حاج ملاّ محمّدعلی بن محمّداسماعیل نوری مازندرانی، عالم فاضل، حکیم عارف و فقیه [ماهر، از علمای قرن سیزدهم هجری.]
در قصبه نور مازندران متولّد شده و در اصفهان تحصیل علوم فقه و اصول و حکمت نموده، جهت تصفیه نفس به هندوستان مسافرت نموده و ریاضت کشید و پس از مراجعت در اصفهان ساکن شده و عزلت و انزوا اختیار نموده و کم تر با مردم معاشرت و مراوده می نموده است. [نزد آقا سیّد محمّدمجاهد تحصیل کرد و به امر استاد کتاب «نخبه الاصول» را نوشت. حکمت را نزد ملاّ علی نوری آموخته و در عرفان، از شاگردان و مریدان محمّدحسین (حسین علی شاه) اصفهانی بوده است. سال ها در اصفهان به تدریس فقه و حکمت (از جمله شرح لمعه و کتب حکمت مشّاء) مشغول بود و جمعی از فضلاء در جلسات درس او حاضر می شده اند. که از آن جمله است: میرزا سلیمان تنکابنی و میرزا محمّدصادق خاتون آبادی.]
در 22 ذیقعده الحرام 1253ق وفات یافته و در صحن تکیه بابارکن الدّین در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.
کتب زیر از اوست:
1. «حواشی بر شرح لمعه»2. «حواشی بر مثنوی»[1][3. «حواشی بر شوارق»
[1]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص66؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص 393 و 394؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص73؛ ریحانه الادب، ج6، ص260؛ تاریخ اصفهان (تکایا و مقابر) ، صص 59 و 60، قصص العلماء، صص 73 و 138.
4. «حاشیه بر مطول»5. «نخبه الاصول» به عربی در یک مقدمه و چند مبحث و خاتمه که مؤلف در پنج شنبه 3 ذیقعده الحرام 1220ق از تألیف آن فراغت یافته است. نسخه ای از این کتاب به شماره 2870 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی در قم موجود است که در روز 3 شعبان 1237ق کتابت شده است. نسخه دیگری از این کتاب به شماره 4287 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم وجود دارد که تاریخ کتابت و نام کاتب معلوم نیست. همچنین نسخه ای در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شماره 7749 موجود است که کاتب و تاریخ کتابت آن ذکر نشده است. نسخه دیگری هم در مجموعه شماره 13162 در کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد.[1]]
ملاّ محمّدعلی قهدریجانی
ملاّ محمّدعلی به محمّدامین قدریجانی لنجانی از فضلاء و شعرای دوره قاجاریه.
وی مؤلف: 1. «بحار الغموم» در مصائب (در 3 جلد) 2. «مفاتیح الجنان» در تاریخ و مناقب ائمه علیهم السلام است و این دو نسخه به خط مؤلف در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.[2]
شیخ محمّدعلی نجف آبادی
شیخ محمّدعلی نجف آبادی فرزند شیخ محمّدامین، [عالم فاضل، از علمای قرن سیزدهم هجری] در نجف اشرف در خدمت آیات عظام شیخ مرتضی انصاری [و سپس آخوند ملاّ محمّدکاظم خراسانی] به تحصیل پرداخت [و از جمله خواصّ شاگردان
[1]الذریعه، ج24، ص93؛ الکرام البرره: خطی؛ فهرست مرعشی، ج8، ص79 و ج11، ص285؛ فهرست مجلس، ج26، صص 237 و 238؛ فهرست الفبائی رضوی، ص580.
[2]فهرست گلپایگانی، (صدرائی) ، ج8، ص4455.
آخوند بود و در جلسات درس آخوند که در مسجد طوسی نجف برای شاگردان زبده اش برقرار کرده بود شرکت می کرد. وی با خواهر سیّد عبداللّه بُکاء (از علماء ساکن کوفه و وکیل عالم جلیل میرزا حسن خلیلی) ازدواج کرده و حاصل این پیوند فرزندی به نام میرزا حسین قاری است که از علماء و فقهاء متّقی ساکن نجف بود.]
شیخ محمّدعلی در حدود سال 1298ق وفات یافت.[1]
محمّدعلی اصفهانی*
محمّدعلی بن محمّدباقر اصفهانی، از خوشنویسان و کاتبان قرن سیزدهم هجری است. خط نسخ را خوش می نوشت. او «کتاب دعا» را به خط نسخ نیکو در سال 1249ق کتابت نموده که در کتابخانه خورشید گردیزی در «مُلتان» پاکستان موجود است.[2]
حاج شیخ محمّدعلی نجفی اصفهانی (ثقه الاسلام)
حاج شیخ محمّدعلی نجفی مسجدشاهی معروف به «ثقه الاسلام» فرزند حاج شیخ محمّدباقر نجفی بن شیخ محمّدتقی رازی (صاحب هدایه المسترشدین) عالم فاضل زاهد و فقیه مجتهد اصولی از مشاهیر علماء و فقهاء و مدرسین اصفهان [در قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری.] مادرش دختر سیّد صدرالدّین عاملی بوده و بدین جهت از طرف پدر و مادر هر دو، نواده شیخ جعفر کبیر است.
در ربیع الاوّل 1271ق در اصفهان متولّد شده و مقدّمات علوم و قسمتی از سطح و
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص794؛ دیباچه دیار نون، ص247.
[2]فهرست خورشید گردیزی، ص23.
خارج را نزد پدر دانشمند خود و جمعی دیگر از بزرگان فراگرفت و در سال 1288ق رهسپار نجف اشرف گردیده و در آن ارض اقدس نزد [حضرات آیات] حاج میرزا حبیب اللّه رشتی، شیخ راضی نجفی و شیخ مهدی کاشف الغطاء به کسب علوم و معارف پرداخته و سپس به سامراء رفته و نزد [مرجع عالیقدر شیعه] میرزا محمّدحسن شیرازی به تکمیل تحصیلات خود مشغول شد. او پس از وصول به مقام اجتهاد به اصفهان مراجعت نموده و در مسجدشاه و مدرسه عربان به تدریس مشغول شد.
میرزا حسن خان جابری در «تاریخ اصفهان و ری» درباره او گوید: اَعقَل و اَکمَل آقایان مسجد شاه بوده و به کارهای خوب اقدام نمود. یکی دادن سالی هزار تومان به دولت عوض مالیات قهوه خانه های اصفهان و بستن آن انجمن مفاسد و کارخانه اتلاف مال و جان و حال و وقت و شرافت و آسایش مردم را. دوم: جلوگیری از خیالات سطحی برادرش آقای حاج شیخ نوراللّه»! مرحوم جابری منظور از خیالات سطحی را بیان نمی کند.
مرحوم ثقه الاسلام همراه دو برادر دیگر خود آقانجفی و حاج آقا نوراللّه در مبارزه با سلطه بیگانگان و مقابله با منحرفین از اسلام و طرفداران فرقه ضالّه غیور و کوشا بوده است.
او سرانجام در شب سه شنبه 4 شعبان المعظّم سال 1318ق در اصفهان وفات یافته و جنازه به نجف اشرف حمل و در یکی از اطاق های حرم مطهر [حضرت علی علیه السلام ] جنب برادر خود شیخ محمّدحسین نجفی مدفون گردید. مرحوم حاج میرزا حسن خان جابری انصاری در تاریخ وفات او گوید: «ثقه الاسلام آوی بالجنان»
و ملاّ عبدالجواد خطیب ضمن مرثیه ای گوید:
تاریخ این مصیبت جانسوز گفت آه اسلام را پدید شده ثلمه عجب
کتب زیر از تألیفات اوست:
1. «رساله در اصول دین و اخلاق» مطبوع در سال 1297ق 2. «حواشی بر ارشاد الاذهان» مطبوع در سال 1390ش به همراه ترجمه ارشاد الاذهان پسرش حاج شیخ مهدی3. «حواشی بر مجمع المسائل» مطبوع در سال 1323ق4. «حواشی بر سراج العوام و مشکوه الظلام» تألیف: میرزا احمد بن محمّدعلی واعظ اصفهانی، مطبوع5. «رساله در کیفیت نماز شب و استخاره نماز جناب جعفر طیّار» مطبوع در سال 1311ق6. «رساله در معاصی کبیره» به فارسی، مطبوع7. «رساله در مناسک حج» به فارسی، مطبوع8. «رساله در ولایات» به عربی، مطبوع[1]
میرزا محمّدعلی خان گلستانه
میرزا محمّدعلی خان گلستانه فرزند محمّدباقر بن حسین بن سیّد علاءالدّین محمّد گلستانه، فاضل ادیب، در اواخر قرن سیزدهم هجری. در اصفهان محترم و معزّز می زیسته و منصب استیفا داشته و در سال 1290ق مسجد صفا واقع در محلّه شهشهان را بنا نموده و اثر خیری از خود به یادگار نهاد. کتیبه مسجد به خط محمّدتقی بن محمّدابراهیم خطاط اصفهانی [آقا محمّدتقی صحّاف] است. مادّه تاریخ بنای این مسجد را شاعر و خوشنویس ادیب میرزا علیرضا لنجانی متخلّص به «پرتو» سروده است:
بنا شد چو این مسجد باصفا بعون خداوند رکن و حطیم
ز «پرتو» بتاریخ آن شد سؤال بگفتا: «لساعیه فوزٌ عظیم»[2]
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص 427-429؛ تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان، ج3، صص 109-132؛ ترجمه ارشاد الأذهان: مقدمه، به قلم فرزندش آیه اللّه حاج شیخ مهدی نجفی؛ مکارم الآثار، ج6، صص 1973-1976؛ نقباء البشر، ج4، ص1348؛ الذریعه، ج11، صص 4 و 87؛ ج17، ص259؛ ج18، ص305 و ج25، ص142؛ المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران) ، ج1، ص228.
[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص808.
میرزا محمّدعلی زنجانی
حاج میرزا محمّدعلی بن آقا میرزا محمّدباقر بن حاج میرزا علینقی بن میرزا محمّدعلی بن امیرمحسن موسوی زنجانی اصفهانی، عالم فاضل [از علمای نیمه نخست قرن سیزدهم هجری. در اصفهان متولّد شده و در این شهر تحصیل کرد. او برادر میرزا ابوالقاسم زنجانی است.] این دو برادر قضایای بابی کشی اصفهان در سال 1321ق را راه انداختند و برحسب نقل برخی، میرزا محمّدعلی در قضایای بابی کشی یزد نیز مؤثّر بوده است.
وی در 19 محرم سال 1347ق وفات یافته و جنب برادرش حاج میرزا ابوالقاسم در تکیه زنجانی واقع در تخت فولاد مدفون شد.[1]
سیّد محمّدعلی عریضی
حاج سیّد محمّدعلی عریضی فرزند حاج سیّد محمّدباقر بن سیّد محمّد بن سیّد رحیم حسینی عریضی، عالم فاضل، ادیب فاضل [از دانشمندان قرائت و تجوید در قرن چهاردهم هجری.]
در حدود سال 1302ق متولّد گردیده و سال ها در تحصیل علوم از فقه و اصول و خصوصا ادبیّات عرب زحمت کشید و به مرحوم حاج سیّد علی زنجیره فروش اختصاص یافته، از اساتید فنّ قرائت و تجوید در اصفهان به شمار می رفت و پس از فوت استاد خود در مسجد تلّ عاشقان حوزه قرائت دایر نموده و مدّت ها نگارنده [سیّد مصلح الدّین مهدوی] از محضرش مستفید می شد.
نسب ایشان از طرف مادر به سیّد اسماعیل طبیب می رسد که در عهد صفویّه از مشهد
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص196؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص130.
به اصفهان منتقل شد و اولادش در این شهر ساکن بوده اند. جدّ مادری او حاج سیّد محمّد حکیم باشی، از اطبای معروف به حذاقت و مهارت بود.
مرحوم عریضی را تألیفاتی است، از آن جمله است:
1. «حواشی بر قرآن مجید»، در تفسیر و لغت و تجوید 2. «حواشی بر شاطبیه» در تجوید3. «کتابی در تجوید» و غیره.
صاحب عنوان در غروب روز شنبه 26 ربیع الثّانی سال 1373ق وفات یافته و در تکیه ملک مدفون گردید. مادّه تاریخ وفاتش را مرحوم سیّد علی بدیع زاده گوید:
دو مصرع هلالیّ و شمسی رقم زد پی رحلتش «هور» سخندان:
«ز سیّد محمّدعلی عریضی نبی مانده تنها علی جسته مهمان»[1]
1373 1332
حاج سیّد محمّدعلی بیدآبادی
حاج سیّد محمّدعلی بن حاج سیّد محمّدباقر حجه الاسلام شفتی بیدآبادی بن نقی شفتی گیلانی، عالم فاضل محقّق و عابد متّقی [از علمای عالیقدر اصفهان در قرن سیزدهم هجری] از ائمه جماعات در مسجد سیّد بوده و قبرش جنب قبر پدر در بقعه مسجد سیّد است.[2]
[او در سال 1227ق در اصفهان متولّد شده و در اصفهان به تحصیل پرداخت. سپس به عتبات عالیات مُشَرَّف شده و از درس شیخ محمّدحسن (صاحب جواهر) و سایر علمای اعلام بهره گرفت. آنگاه به اصفهان مراجعت نموده، به حل مشکلات مردم و تألیف و تحقیق مشغول بود تا اینکه در آخر ماه شعبان 1282ق (مطابق نوشته فرزند
[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص837؛ سیری در تاریخ تخت فولاد، ص203.
[2]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص148؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، ص379.