کتاب اعلام اصفهان

مورد وثوق و احترام عموم اهالی بود و در خلال آن به مطالعه و تألیف و تصنیف پرداخته و در حدود 24 مجلد کتاب و رساله تألیف نمود که از آن جمله است:

1. «اسهل اللّغات» یا «منتخب اللّغات»2. «کتاب ا لارث»3. «تجوید و ترتیل قرآن»4. «خلاصه النّجوم»5. «دبستان الشّعراء»6. «دیوان اشعار»7. «رکاز الدّعوات در سرائر مربّعات»8. «سپهر اللّغه»9. «عمّان الحساب» در نظم «خلاصه الحساب»10. «قواعد الرمل» 11. «قواعد النّجوم» 12. «گلستان الادباء» در معما 13. «گلچین رجاء» در دو جلد که به همت فرزندش محمّدحسن رجائی به چاپ رسیده است. 14. «منتخب المقدمات» در صرف و نحو 15. «متفرقه النّجوم» 16. «مجموعه در علوم مختلف»

میرزا محمّدعلی رجاء در عصر روز شنبه 28 محرم 1361ق در زفره وفات یافت و در قبرستان عمومی آنجا مدفون شد. فرزندش عبدالرزاق اخضر این شعر و مادّه تاریخ را برای فوت او سروده است:

در وفات باب خود آن تاج سر با دل بریان و با چشمان تر

«هَمِّ» اخضر شد ز یاد و پس بگفت: «خاک بر سر از جدائی پدر»[1]

1361=45+1316

این شعر از اوست:

ای دلا فصل ربیع است و بهار من و تو عقل حیران شده بِالمرِّه ز کار من و تو

[1]رجال اصفهان یا تذکره القبور، ص211؛ تذکره شعرای معاصر اصفهان، صص 207-209؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص 210 و 211؛ منتخبی از آثار رجاء زفره ای، صص 2-5 و 92؛ مکارم الآثار، ج7، صص 2352-2354.

چشم انجم نگران است به کار من و تو نور خورشید مکدّر ز بهار من و تو

ای «رجا» تا که زنی چشم به هم می گذرد عمر و آثار نماند ز دیار من و تو

محمّدعلی پورحقانی (پوریا)*

محمّدعلی پورحقانی فرزند محمّدحسن بن حاج مصطفی معمار، از شعرای معاصر اصفهان در محلّه دروازه نو اصفهان متولّد شد و پس از تحصیل در مقطع ابتدائی به کار پرداخته و هنر خاتم سازی را آموخت. او در سال 1368ش اتحادیه صادراتی صنایع دستی اصفهان را تأسیس کرد و تا سال 1371 ریاست آن را برعهده داشت. بنا به اقتضای حال گاهی شعر می گوید و «حقی» و «پوریا» تخلّص می کند. این بیت از اوست:

از پرتو مهرش که جهان کرده منوّر بر جامعه انوار خدائیست معلّم[1]

حاج محمّدعلی حجار*

استاد حاج محمّدعلی حجار فرزند حاج محمّدحسن، هنرمند توانا و زبردست قرن چهاردهم هجری. در هنر حجاری از عجایب عصر از نوابغ دهر بوده و سنگ خارا در دستان او چون موم رام و مطیع بوده است. در ریزه کاری و ظرافت در حجّاری دقّتی کم نظیر داشته و شاهد این مدعا سنگ نوشته مرمر قبر حاج علیقلی خان سردار اسعد بختیاری (متوفی 1336ق) در تخت فولاد اصفهان است که اوج هنر خود را به نمایش گذاشته است. همچنین سنگ نوشته مرمر قبر نجفعلی خان صمصام السّلطنه بختیاری

[1]تذکره شعرای استان اصفهان، (ویرایش اوّل) ، ص160.

(متوفی 1349ق) در تخت فولاد از آثار زیبای حجاری اوست.[1]

سیّد محمّدعلی داعی الاسلام

سیّد محمّدعلی داعی الاسلام متخلّص به «داعی» فرزند سیّد حسن، شاعر ادیب، روزنامه نگار و نویسنده دانشمند معاصر در سال 1295ق در لاریجان متولّد شد. مقدمات را در آمل خواند و برای ادامه تحصیل به طهران رفت و ادبیات فارسی و عربی، منطق، حکمت و فقه و اصول، ریاضیات، هیأت و هندسه را آموخت. سپس به اصفهان رهسپار شده و در این شهر به خدمت علماء عالیقدر شیخ محمّدتقی آقانجفی، آخوند ملاّ محمّد کاشانی و جهانگیرخان قشقائی رسیده و کسب فیض نمود. چندی بعد با میرزا سلیمان خان رکن الملک (نایب الحکومه اصفهان) آشنا شده و به وسیله او در حوزه علمیه راه یافت و به خواهش آنان در محلّه جلفا دعوت خانه ای جهت ارشاد و هدایت مسیحیان و جوابگوئی از مبلغین آنها درست کرد و مذاکرات خود را با آنها تحت عنوان «مجلّه الاسلام» منتشر ساخت که مورد توجّه تمام مسلمین واقع شده، از طرف مظفّرالدّین شاه لقب «داعی الاسلام» یافت. در این مدّت زبان های عبری و انگلیسی را نیز فراگرفت. در سال 1324ق به مکّه و از آنجا به هندوستان رفت و دو سال در بمبئی ساکن شد و مجلّه «دعوت الاسلام» را در آنجا منتشر ساخت. چون مقام علمی او مورد توجّه قرار گرفت، او را به عنوان استاد دانشگاه دکن انتخاب کردند. در هند زبان های پهلوی و اوستا و سنسکریت را نیز فراگرفت. او در شهریور 1321ش به ایران آمد و در سال 1325ش به هند بازگشت و در 26 آبان 1330ش در سن 75 سالگی وفات یافت.

او کتب چندی تألیف و ترجمه نموده است بدین قرار:

[1]تاریخ اصفهان (هنرمندان) ، ص357؛ تخت فولاد یادگار تاریخ: خطی.

1. «نادرشاه» [نوشته: دیوراند] ترجمه از انگلیسی 2. ترجمه فارسی «وندیداد» که قسمت سوم اوستاست.3. «دکتر اقبال و شعر فارسی»4. «خط لاتین برای فارسی»5. «شعر و شاعری عصر جدید ایران»6. «شعر و شاعری عرفی»7. «فرهنگ نظام» در 5 جلد8. «دیوان اشعار»

از اشعار اوست:

به دل افروزی روی تو گلستان نرسد به درخشنده لبت لعل بدخشان نرسد

دامنش در کف من بود که رفتم از خویش عشق دردی است که از وصل به درمان نرسد[1]

محمّدعلی دهنوی سمیرمی*

محمّدعلی بن محمّدحسن دهنوی سمیرمی، از کاتبان قرن سیزدهم هجری است. او نسخه ای از «الارشاد فی احوال الصاحب الکافی اسماعیل» تألیف: سیّد احمد حسنی حسینی قهپائی را به خط نسخ کتابت کرده است. این نسخه به شماره 9308 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.[2]

محمّدعلی طبیب اصفهانی

محمّدعلی بن محمّدحسن طبیب اصفهانی، از فضلاء و اطبّاء اصفهان در قرن

[1]تذکره شعرای معاصر اصفهان، صص 185-187؛ تاریخ جراید و مجلات ایران، ج1، صص 238-241؛ تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان، ج2، ص42؛ مؤلّفین کتب چاپی، ج4، ص227؛ زندگینامه رجال و مشاهیر، ج3، صص 172-174؛ نادره کاران، ص76؛ فرهنگ شاعران و نویسندگان معاصر سخن، ص214.

[2]فهرست مختصر مجلس، ص47.

دوازدهم هجری. تملّک او بر کتاب «الهیئه» تألیف: غیاث الدّین منصور دشتکی مشهود است. این نسخه به شماره 6565 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[1]

ملاّ محمّدعلی کوساری اصفهانی

ملاّ محمّدعلی بن حسنعلی کوهساری اصفهانی معروف به ملاّ «علی قاری» از اساتید قرائت و تجوید در قرن دوازدهم هجری است.

کتب زیر از تألیفات اوست:

1. «حیاه القلوب» در تجوید 2. «بحرالنّور» این دو نسخه در کتابخانه مجلس موجود می باشد. تاریخ کتابت «حیاه القلوب» سال 1117ق می باشد.[2]

[«کوسار» از روستاهای بلوک قهاب جی اصفهان بوده و اکنون به شهر پیوسته و در حاشیه خیابان پروین اعتصامی تنها نامی از آن به جای مانده است.]

محمّدعلی مهجور اصفهانی

محمّدعلی اصفهانی متخلّص به «مهجور» فرزند حاج حسنعلی، شاعر عارف و ادیب خوشنویس [از شعراء و عرفای اواخر دوره قاجاریه به کتابت کتب دینی و عرفانی و سرودن شعر مشغول بوده و چنانچه از قرائن برمی آید حدود 40 سال از عمر خود را به کتابت گذرانده است و تا سال 1316ق در قید حیات بوده است. او ذوقی عرفانی داشته و به مشایخ سلسله نعمت اللهی ارادت می ورزیده است.[3]]

این کتاب ها از تألیفات اوست:

[1]فهرست مرعشی، ج17، ص147.

[2]الذریعه، ج2، ص122 و ج7، ص22.

[3]فهرست خوشنویسان و کاتبان اصفهان، خطی.

1. «بحر البکاء» شامل 65 مجلس که در سال 1287ق تألیف نموده و به شماره 3615 در کتابخانه مسجد اعظم قم موجود است.[1]2. «مبشّر الجنان و ذخیره المعاد» در یک مقدمه و 30 مجلس که در سال 1293ق آن را تألیف کرده و به شماره 489 در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی موجود است.[2]3. «رضوان السّالکین» 4. «برهان المتغیّرین» 5. «مطلوب الذّاکرین»

مهجور نعمت اللهی این کتاب ها را نیز کتابت کرده است:

1. «قصیده تائیه» عربی که در ماه صفر 1288ق آن را کتابت کرده و به شماره 31 ضمن مجموعه ای در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی وجود دارد.[3]2. «سفینه النّجاه» تألیف: شیخ محمّدعلی واعظ کرمانشاهی که در شنبه 11 ربیع الاوّل 1288ق کتابت کرده و ضمن مجموعه ای به شماره 7094 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی موجود است.[4]3. «مرآه الحق» تألیف: حاج محمّدجعفر مجذوب علی شاه همدانی که آن را در 14 ربیع الاوّل 1291ق کتابت کرده و به شماره 2333 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی موجود است.[5]4. «مسلی المصابین فی تسلیه الحزین» تألیف: حاج میرزا محمود بروجردی که آن را در یک شنبه 5 جمادی الثانی 1291ق کتابت کرده و در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی در قم موجود است.[6]5. «مرصاد العباد» تألیف: شیخ نجم الدّین رازی که در 28 رجب 1315ق کتابت نموده و به شماره 703 در کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد موجود است.[7]6. «تحفه الزائر» تألیف: علاّمه مجلسی، که در سال

[1]فهرست مسجد اعظم، ص40.

[2]فهرست گلپایگانی، ج2، ص157.

[3]فهرست گلپایگانی، ج1، ص40.

[4]فهرست مرعشی، ج18، ص249.

[5]فهرست مرعشی، ج6، ص313.

[6]فهرست گلپایگانی، ج1، ص119.

[7]فهرست الهیات مشهد، ج1، ص556.

1316ق کتابت نموده و به شماره 975 در کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی موجود است.[1]7. «نجاه السّالکین» تألیف: شیخ محمّدعلی واعظ کرمانشاهی که در 26 رجب 1289ق کتابت شده و به شماره 7094 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[2]

ملاّ محمّدعلی صبوری حسین آبادی*

ملاّ محمّدعلی بن محمّدحسین حسین آبادی اصفهانی متخلّص به «صبوری» عالم فاضل و ادیب شاعر. مؤلّف کتاب های:

1. مثنوی «جامع الصّفات» یا «مجمع الصّفات» که در سال 1285ق به نظم کشیده و در 1288ق از کتابت آن فراغت یافته و به شماره 1/15031 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی در تهران موجود است. 2. مثنوی «معراج نامه» که در سال 1288ق آن را کتابت نموده و به شماره 2/15031 در کتابخانه مجلس موجود است.[3]

[«حسین آباد» قبلاً از روستاهای جنوب زاینده رود در اصفهان بوده و در زمان صفویه که اصفهان رو به توسعه و گسترش نهاد، به شهر پیوست. کاخ ویران شده فرح آباد (از یادگارهای شاه سلطان حسین صفوی) در نزدیکی این محلّه قرار داشته است.]

شیخ محمّدعلی کرمانی

حاج شیخ محمّدعلی کرمانی فرزند آخوند ملاّ محمّدحسین بن ملاّ اسداللّه کرمانی، عالم فاضل [از علمای عالیقدر اصفهان در قرن چهاردهم هجری.]

در ذیحجه 1295ق متولّد شده و در اصفهان خدمت جمعی کثیر از علماء همچون:

[1]فهرست گلپایگانی، ج2، ص26.

[2]فهرست مرعشی، ج18، ص249.

[3]فهرست مختصر مجلس، صص 222 و 775؛ الشریعه، ج2، ص179.

حاج ملاّ جواد آدینه ای، میرزا محمّدعلی رنانی اصفهانی، آقا سیّد محمود مغنی، شیخ محمّدحسن حکیم شیرازی [اصطهباناتی]، آخوند کاشی، جهانگیرخان قشقائی، میرزا محمّدعلی حکیم [نراقی] کاشانی، آقا سیّد محمّدباقر درچه ای، آخوند ملاّ عبدالکریم گزی، میرزا حسین همدانی و آیت اللّه بروجردی (قبل از مهاجرت به نجف) تحصیل نمود. سپس در سال 1319ق به نجف مهاجرت کرده و در آنجا خدمت آقا سیّد محمّدکاظم یزدی، شیخ الشّریعه اصفهانی و آخوند خراسانی تحصیل نموده و نسبت به آخوند خصوصیّت داشته و از جمعی از اساتید خود به اخذ اجازه روایت و اجتهاد نایل گردید. در سال 1330ق به اصفهان مراجعت فرموده و مدّتی به درس و بحث اشتغال یافته سپس ترک مباحثه و تدریس نموده و تقریبا مدّت 10 سال آخر عمر به طور تجرّد و انزوا می زیست [تا اینکه [در شب جمعه 6 جمادی الاولی سال 1380ق وفات یافته، در تخت فولاد مقابل تکیه میرزا ابوالمعالی [کلباسی] مدفون گردید.

[وی رسائل عدیده ای در فقه و اصول از تقریرات درس استادش آخوند خراسانی نگاشته که نسخ خطی آن با بیش از هزار صفحه در کتابخانه مسجد اعظم قم نگهداری می شود.]

همچنین از تألیفات او: «شرح خطبه نهج البلاغه»: «اوّل الدّین معرفه اللّه» و حدود بیست رساله و کتاب دیگر.[1]

میرزا محمّدعلی عارفچه

میرزا محمّدعلی عارفچه بن میرزا محمّدحسین عارفچه بن ملاّ اسماعیل طبسی خراسانی، واعظ فاضل صالح و ادیب شاعر. از فضلای اهل منبر و از مرثیه خوانان و

[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج1، صص 534 و 535؛ بزم معرفت، صص 214-217؛ فهرست مسجد اعظم، ص201.