کتاب اعلام اصفهان

حجه الاسلام بیدآبادی» 14. «فهرست تألیفات خود و اساتید و مشایخ خود» 15. «فهرست مجالس المؤمنین» 16. «فهرست کُتُب مِلکی خود» 17. «فهرست باب دهم المآثر و الآثار» 18. «قبور عتبات» [و سایر قبور مشاهد مشرفه و بلاد ایران و عراق[ 19. «کشف الخبیئه از مقبره زینبیه 20. «الکلمات العالیات» در حاشیه بر «روضات الجنّات» 22. «لئالی البحر در توقیعات ایام و شهور» 23. «مختصر تقاویم» از سال 1157ق تا 1321ق 24. «مختصر التّواریخ» 25. «مختصر المکارم» 26. «مکارم الآثار» در فضلای دوره قاجار [که تاکنون به همت علاّمه مفضال آیت اللّه حاج سیّد محمّدعلی روضاتی (سلمه اللّه تعالی) و با حواشی و تعلیقات محققانه ایشان 8 جلد از آن به چاپ رسیده است.] 27. «مقالات مبسوطه» در ذکر فضلای دوره مشروطه 28. «مکمل الافهام» و آن ارجوزه ایست در رجال 29. «نمونه مختصر المکارم» 30. «کتابی در حدیث» 31. «شرح حال خاندان حاج محمّدابراهیم کلباسی» 32. «اشعریان قم»

همچنین مقالات متفرقه، که در کتاب ها و پشت رساله ها پراکنده است و حواشی بر اغلب کتب رجالی همچون «روضات الجنّات»، «تذکره القبور»، «شمس التّواریخ»، «انساب خاندان مجلسی»، «قصص العلماء»، «المآثر و الآثار»، «فارسنامه ناصری» و غیره از آثار اوست. او با فضلای دوره خود مراسلاتی داشته و در آنها مباحث علمی را مطرح نموده است.[1]

این ابیات از اشعار اوست:

[1]تذکره شعرای معاصر اصفهان، صص 458-460؛ رجال اصفهان یا تذکره القبور: مقدمه؛ تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان، ج2، ص332؛ مصفی المقال، ص336؛ مزارات اصفهان، صص 161-163؛ گنجینه دانشمندان، ج8، ص310؛ زندگانی آیت اللّه چهارسوقی، صص 144-148؛ مکارم الآثار، ج5: مقدمه؛ میراث اسلامی ایران، ج10، صص 107 و 108؛ بزم ادب، ص329؛ نادره کاران، صص 371 و 372؛ فرهنگ اعلام سخن، ج3، ص2009؛ ادیب ماندگار، صص 267 و 268.

شوخی که از او هرچه رسد جور و ستم به در جور تو ریزد اگر ای دل همه سم به

در مرحله عشق و وفا چون و چرا نیست گر او بپسندد سر ما خاک قدم به

شیخ محمّدعلی نوری فشارکی*

شیخ محمّدعلی فشارکی فرزند زین العابدین بن کاظم، از علمای عالیقدر قرن چهاردهم هجری. فقیه محقّق دانشمند فاضل. در حدود سال 1295ق در اصفهان متولّد شده و نزد علمای عالیقدر این شهر تحصیل کرد. نیای مادری او شیخ جعفر فشارکی و دایی های او از مجتهدین و مراجع عالیقدر اصفهان آخوند ملاّ محمّدباقر فشارکی و آخوند ملاّ حسین فشارکی بوده اند.

نوری فشارکی سال ها در اصفهان به تدریس مقدمات مشغول بوده و اغلب اوقات را به مطالعه و تحقیق و تألیف و عبادت می گذرانیده و در عزلت می زیسته تا اینکه در شب دوشنبه 12 شوال المکرم 1369ق وفات یافته و در تکیه زرگرها در تخت فولاد اصفهان مدفون شد. گاهی به فارسی و عربی شعر می گفته است. او به برخی از علمای اصفهان مانند میرزا عبدالجواد متعمدالذاکرین اجازه داده و از آخوند ملاّ محمّد اصفهانی اجازه دریافت نموده است.

این کتاب ها از تألیفات اوست:

1. «المطویات العلیه» در شرح «زبده الاصول»2. «شرح ارشاد الاذهان»3. «اکمال الایمان» در عقاید، با ادلّه4. «مشکاه الولایه»5. «منظومه الحبیبیّه» در اصول فقه6. «الاسبوعیه فی الاعمال الخیریه الجاذبه للسعاده السّرمدیه» در ادعیه و اعمال و

اوراد7. «منظومه ای در اصول الدّین» به فارسی8. «مجموعه ای در اشعار و منشآت»[1]

شیخ محمّدعلی جبل عاملی اصفهانی

شیخ محمّدعلی بن حاج زین العابدین جبل عاملی اصفهانی، [از خوشنویسان قرن سیزدهم هجری] در 20 جمادی الآخره 1282ق مجموعه ای به خط نستعلیق زیبا کتابت نموده است. نسخه به شماره 974 در کتابخانه آیت اللّه مرعشی در قم موجود است.[2]

[همچنین او کتب «شرح الواصلین» تألیف: پیر جمال الدّین محمّد اردستانی را در سال 1259ق به خط نستعلیق کتابت نموده که به شماره 145ط در کتابخانه مجلس شورای اسلامی در تهران موجود است.[3]]

سیّد محمّدعلی علویجه ای

سیّد محمّدعلی بن زین العابدین حسینی علویجه ای اصفهانی، عالم فاضل، از علمای قرن چهاردهم هجری. مؤلف:

1. «تحفه النائمین» (در فضیلت ماه رمضان و روزه) 2. «تبصره الصائمین» در آداب و مواعظ به فارسی که در شوال 1333ق تألیف شده و حضرات آیات سیّد اسماعیل صدر و شیخ عبدالکریم حائری یزدی بر آن تقریظ نوشته اند. این دو نسخه که در سال 1379ق به دست علی (فرزند مؤلّف) کتابت شده به شماره 49 در کتابخانه آستانه حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام در شهرری موجود است.[4]

[1]تراجم الرجال، ج2، صص 741 و 742؛ تخت فولاد یادگار تاریخ: خطّی.

[2]فهرست مرعشی، ج3، ص169.

[3]فهرست مختصر مجلس، ص516.

[4]فهرست آستانه عبدالعظیم، ج1، صص 92-94.

شیخ محمّدعلی یزدی

حاج شیخ محمّدعلی یزدی فرزند زین العابدین، عالم فاضل جلیل [از علمای قرن چهاردهم هجری.]

در سال 1273ق در محلّه قلعه کهنه یزد متولّد شده و در نوجوانی نزد سیّد علی مدرّس یزدی و سیّد مرتضی یزدی (معروف به شیخ مرتضی) درس خوانده و در سال 1311ق به همراه استادش سیّد علی به مشهد مقدس رفت و پس از فوت او، در سال 1312ق به اصفهان آمده و از محضر علمای آنجا همچون آخوند کاشی، جهانگیرخان قشقائی، آقا سیّد محمّدباقر درچه ای، حاج آقا منیرالدّین بروجردی و آقا میرزا محمّدحسن نجفی درس خوانده و به مقامات عالیه علمی نائل شده و پس از وفات میرزا محمّدحسن نجفی در سال 1317ق به تدریس پرداخت.

وی سال ها در یکی از مساجد جوباره اقامه جماعت می نمود و مورد وثوق قاطبه اهالی بود و در اواخر عمر به محله احمدآباد رفته و در مسجد محلّه حمام کوچک آنجا امامت نمود تا اینکه در 18 ربیع الاوّل 1351ق وفات یافته و در تکیه ملک واقع در تخت فولاد اصفهان مدفون شد.

مشارٌ الیه در سال 1323ق با یکی از ارامنه جلفای اصفهان به مناظره پرداخته و پس از دو سال بر او غلبه یافته و شرح آن «مناظرات» را در رساله ای مخصوص نوشت.[1]

[مادّه تاریخ وفاتش را آقا محمّدکاظم غمگین ضمن قطعه ای چنین گفته است:

دل از سینه سر کرد بیرون و گفتا: «محمّدعلی را چنان گشت منزل»]

[1]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، صص 834 و 835؛ مکارم الآثار، ج6، ص2055؛ بزم معرفت، صص 280 و 281.

محمّدعلی بن سراج*

میرزا محمّدعلی فرزند میرزا سراجای ضابطه نویس، از خوشنویسان خط نستعلیق در اواخر قرن یازدهم هجری است و محمّدصالح اصفهانی که معاصر اوست، در تذکره خوشنویسان خود از او یاد کرده است.[1]

سیّد محمّدعلی عریضی گزی

سیّد محمّدعلی بن سلطان محمّد حسینی عریضی جزی اصفهانی، از فضلای قرن دهم هجری.

وی از شاگردان شیخ علی بن ابراهیم بن سلیمان قطیفی بحرانی بوده و در سال 955ق کتاب «شرح تردّدات کتاب مختصر الشرایع» استادش را کتابت نموده است.[2][او همچنین کتاب «شکیّات» تألیف: سیّد محمّد طباطبائی را کتابت کرده که در کتابخانه دکتر حسین مفتاح در تهران موجود بوده است.[3]]

میرزا محمّدعلی دانای اصفهانی

میرزا محمّدعلی متخلّص به «دانا» فرزند ملاّ محمّدسعید اشرف بن ملاّ محمّدصالح مازندرانی، شاعر ادیب. در مرشدآباد [بنگاله] هند وفات یافت.[4]

[خوش اختلاط و لطیفه سنج بوده و به سبب قرابت با آخوند ملاّ محمّدباقر مجلسی

[1]احوال و آثار خوشنویسان، ج3، ص793.

[2]الذریعه، ج13، ص145؛ دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص844؛ احیاء الداثر، ص157؛ فرهنگ و تاریخ گز برخوار، ص112.

[3]نسخه های خطی، ج7، ص229.

[4]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص670.

کمال عزّت و احترام داشت. از آثار او:

1. «لطایف الخیال» جُنگی از اشعار شعراء 2. «دیوان اشعار»

این بیت از اوست:

اشکم از شرم گناه از بس که می پیچد به خود در نظر هر قطره ای گرداب می آید مرا[1]]

محمّدعلی گلپایگانی*

محمّدعلی بن محمّدسعید جرفادقانی (گلپایگانی) ، از خوشنویسان و فضلای قرن سیزدهم هجری است. در مدرسه صدر اصفهان ساکن و به کسب علم مشغول بوده است. او در سه شنبه سوم محرم 1260ق در مدرسه صدر نسخه ای از «حاشیه معالم الاصول» (یا «هدایه المسترشدین») جلد دوم تألیف: شیخ محمّدتقی رازی نجفی را به خط نستعلیق نیکو کتابت کرده و آن را تصحیح نموده که به شماره 33 در کتابخانه مؤسسه امام صادق علیه السلام قم موجود است.[2]

ملاّ محمّدعلی مازندرانی*

مولی محمّدعلی بن شاه بیگ مازندرانی، از فضلاء قرن یازدهم هجری است. در اصفهان ساکن بوده و نزد جمعی از علماء از جمله علاّمه ملاّ محمّدباقر مجلسی تحصیل می کرده است.

او نسخه ای از کتاب «کافی» را بین سال های 1077ق تا 1080ق در مدرسه جدّه

[1]صحف ابراهیم، صص 128 و 129؛ شمع انجمن، ص245.

[2]فهرست مؤسسه امام صادق علیه السلام قم، ص32.

اصفهان کتابت نموده و سپس آن را نزد علاّمه مجلسی خوانده و علاّمه جهت او اجازه نوشته است. این نسخه از «کافی» در کتابخانه فخرالدّین نصیری در تهران موجود بوده است.

محمّدعلی توشمال باشی*

محمّدعلی بن شاهوردی بیگ توشمال باشی، از ادباء و فضلای اواخر دوره صفویّه مؤلف کتابی در ادعیه و احراز موسوم به «شجره طیبه» به فارسی در یک مقدمه، 12 باب و یک خاتمه که به نام شاه سلیمان صفوی تألیف شده و تاریخ کتابت آن 1112ق است. این نسخه به شماره 695 در مجموعه کتب اهدایی خاندان طباطبائی به کتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است.[1]

میرزا محمّدعلی صبوح اصفهانی

میرزا محمّدعلی متخلّص به «صبوح» فرزند محمّدشفیع اصفهانی، شاعر و ادیب فاضل و خوشنویس هنرمند در قرن دوازدهم هجری.

در مدرسه کاسه گران اصفهان ساکن بوده و روزگار به نوشتن کتب ادعیه و قرآن می گذرانید. کتاب «ریاض رضوان» از تألیفات: امیر عبدالباقی خاتون آبادی را به خط زیبای خود نوشته و در حواشی آن گاهی اشعاری دارد. نسخه این کتاب در نزد نگارنده [سیّد مصلح الدّین مهدوی] موجود است و در سال 1184ق نوشته شده است.[2][این نسخه به همراه تعداد دیگری از نسخه های خطی کتابخانه شخصی مرحوم استاد سیّد مصلح الدّین مهدوی، پس از وفات ایشان به کتابخانه ابن مسکویه منتقل شد.[3]

[1]فهرست مختصر مجلس، ص466؛ الشریعه، ج1، ص177.

[2]دانشمندان و بزرگان اصفهان، ج2، ص711.

[3]فهرست کتابخانه سیّد مصلح الدّین مهدوی، ص149.

علاوه بر حُسن خط و طبع شعر، در اغلب علوم مهارت داشته و چهار تار را خوب می زد.[1]و از بررسی اشعارش برمی آید که از شاعران پیشرو مکتب بازگشت و از اعضای حلقه یاران مشتاق اصفهانی بوده است. وی نسخه ای از «حلّ و عقد» در معرفت تقویم و نجوم تألیف قطب الدّین عبدالحی لاری را در دوم جمادی الثّانی 1176ق کتابت کرده که در کتابخانه محمّدعلی خوانساری در نجف اشرف موجود است.[2]] همچنین نسخه ای از «مرآه العقول» تألیف: علاّمه ملاّ محمّدباقر مجلسی را در سال 1182ق در مدرسه کاسه گران کتابت کرده که به شماره 1445 در کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد موجود است.[3]

این بیت از اوست:

به این امید که افتد به روی یار نگاهم نشسته ام به ره انتظار چشم به راهم

شیخ محمّدعلی غروی*

شیخ محمّدعلی غروی فرزند شیخ الرئیس سدهی، عالم فاضل معاصر. در اصفهان نزد شیخ محمود مفید، سیّد عبدالحسین طیّب، شیخ محمّدرضا جرقویه ای و شیخ علی قدیری تحصیل کرد. سپس در قم نزد علاّمه سیّد محمّدحسین طباطبائی و دیگران ادامه تحصیل داد و عاقبت در تهران ساکن شد.[4]

[1]تذکره آتشکده، (نیمه دوم) ، ص578؛ الذریعه، ج9، ص594؛ تذکره روز روشن، ص470؛ لغت نامه دهخدا: ذیل «صبوح»، ص139؛ تذکره سفینه المحمود، ص440.

[2]الکواکب المنتشره، ص494.

[3]فهرست الهیات مشهد، ج2، صص 602 و 603.

[4]علوم و عقاید، ص50؛ شرح مجموعه گل، ص201.