کتاب اعلام القرآن

صحرا و هر پرنده آسمان را از زمين سرشت و نزد آدم آورد تا ببيند چه نام خواهد نهاد و آن‌چه آدم، هر ذى حيات را خواند، همان نام او شد؛ پس آدم، همه بهايم، پرندگان آسمان و همه حيوانات صحرا را نام نهاد؛ امّا براى او يار مناسبى يافت نشد.[1]
گفتنى است تورات راز آموزش اسما به آدم و گزارش آن به فرشتگان را چنين بيان كرده كه آدم در جست و جوى همتا بود و در اين كوشش ناموفق مانند؛ ولى از ديدگاه قرآن، تعليم اسما به آدم، ملاك خلافت او و جهت برترى‌اش بر ملائكه است.
سجده فرشتگان براى آدم عليه السلام‌
فرمان سجده فرشتگان بر آدم، در آيه‌«و إِذ قُلنَا لِلمَلكةِ اسجدُوا لِأَدمَ ...»(بقره/ 2، 34) و آيات 61 اسراء/ 17؛ 116 طه/ 20؛ 50 كهف/ 18؛ 11 اعراف/ 7؛ 30 حجر/ 15؛ 73 ص/ 38 آمده است. در اين‌كه مقصود از اين سجده چه بوده و آيا به شخص آدم عليه السلام اختصاص داشته يا مربوط به همه ذرّيه او است و آيا همه ملائكه به سجده مأمور بودند، يا گروهى خاص، و زمان اين سجده، چه هنگامى بوده، مفسّران آراى گوناگونى دارند.
شيخ طوسى درباره اين سجده دو وجه را ذكر كرده است: وجه نخست كه در روايات شيعه نيز آمده و گروهى آن را برگزيده‌اند، قول قتاده، عدّه‌اى از اهل علم و اختيار ابن‌اخشيد و رمانى است. در اين وجه، امر به سجده براى تكريم و تعظيم شأن آدم بوده است. ملّاصدرا نيز اين وجه را پذيرفته است.[2]وجه ديگر، سخن جبايى، بلخى و گروهى است كه گفته‌اند: آدم براى سجده ملائكه، قبله قرار داده شده است. شيخ طوسى اين وجه را نادرست مى‌داند.[3]فخررازى بر دو وجه پيشين، وجه سومى افزوده؛ مبنى بر اين‌كه اين سجده، به معناى خضوع و فرمان‌بردارى بوده و نه جبين بر خاك نهادن در برابر آدم. به گفته او، مسلمانان اجماع كرده‌اند كه اين سجده، سجده عبادتى نبوده. وى قول دوم را ترجيح داده است.[4]براساس روايتى از امام‌رضا عليه السلام سجده فرشتگان، پرستش خداوند از[1]. كتاب مقدس، پيدايش2: 19
[2]. تفسيرصدرالمتألهين، ج 3، ص 7-/ 9
[3]. التبيان، ج 1، ص150؛ مجمع البيان، ج 1، ص 189
[4]. التفسير الكبير، ج2، ص 213

يك سو، و اكرام و احترام آدم از سوى ديگر بود؛ چرا كه اهل‌بيت عليهم السلام در صلب آدم بودند.[1]
از ظاهر بيش‌تر تفاسير برمى‌آيد كه مسجود بودن را مختص شخص آدم عليه السلام دانسته‌اند؛ ولى برخى سجده ملائكه را ويژه شخص آدم ندانسته و گفته‌اند: اين سجده براى همه فرزندان آدم و حيات انسانى بوده و آدم عليه السلام از باب نمونه و به نمايندگى از طرف همه افراد انسان، مسجود فرشتگان قرار گرفته است. براى اثبات اين مطلب سه دليل ذكر شده است:
1. سجده بر آدم فرع خلافت او است و چون خلافت مذكور در آيات 30- 33 از سوره بقره/ 2 به همه آدميان مربوط است و به شخص آدم اختصاص ندارد، سجود ملائكه نيز براى آدم و تمام فرزندان او است. 2. ابليس آن گونه كه از آيات 16- 17 اعراف/ 7؛ 39 حجر/ 15؛ 82 ص/ 38 برمى‌آيد، بدون واسطه قرار دادن آدم و بدون اختصاص به او، درصدد انتقام‌جويى از فرزندان وى برآمده و به آنان تعرض كرده است. 3. خداوند در آيات 33 و 35 بقره/ 2، و 117 طه/ 20، آدم عليه السلام را مخاطب قرار داده است؛ ولى در آيه 27 اعراف/ 7، همه فرزندان او مخاطب‌اند.[2]
گفته شده: اين سجده در حقيقت، احترام به انسانيّت، به ويژه اهل‌بيت رسالت عليهم السلام بوده است؛ همان‌گونه كه امام على عليه السلام در حديثى مى‌فرمايد: خداوند ما را در صلب آدم قرار داد و فرشتگان را فرمود كه براى ما بر او سجده كنند.[3]برخى نيز آدم عليه السلام را الگويى براى انسان كامل بر شمرده و گفته‌اند: اين مقام مخصوص شخص آدم عليه السلام نيست؛ بلكه متعلّق به انسان كامل است.[4]
بيش‌تر مفسّران، همه فرشتگان را مأمور به سجده دانسته و به جمع بودن «ملائكه» و آمدن «ال» بر آن و تأكيدش با«كُلُّهم أَجمَعونَ»و نيز استثناى ابليس ازجمع ملائكه در آيه‌«فَسَجَدَ الملل- كَةُ كُلُّهُم أَجمَعونَ إِلَّا إِبليس»(حجر/ 15، 30- 31 و ص/ 38، 73- 74)[1]. عيون اخبار الرضاعليه السلام، ج 1، ص 541، نورالثقلين، ج 1، ص 58
[2]. الميزان، ج 8، ص20 و 21؛ الفرقان، ج 8- 9، ص 42- 43
[3]. الفرقان، ج 8- 9،ص 42- 43
[4]. تفسير موضوعى، ج6، ص 210

استدلال كرده‌اند.[1]برخى ديگر بر اين باورند كه همه فرشتگان زمينى، مأمور به سجده بر آدم بوده‌اند.[2]به گفته ابن‌عربى گروهى از ملائكه كه جزو عالين‌اند، مأمور به سجده نبودند؛ چون آنان هرگز به غير خداوند توجّه ندارند.[3]
به گفته علّامه طباطبايى، سجده همه فرشتگان بر آدم، نشانه آن است كه آنان براى رسيدن به كمال و سعادت انسان، مسخّر او، و فرشتگان حيات، مرگ، روزى، وحى و ...
همگى اسباب الهى و يارى‌گر انسان در راه سعادت و كمال‌اند.[4]
سجده نكردن ابليس براى آدم‌
به جز ابليس، همه ملائكه سجده كردند و او از سجده سرباز زد:«فَسَجدَ المَلل- كَةُ كُلُّهُم أَجمَعون* إِلّا إِبلِيس أَبى‌ ....»(حجر/ 15، 30- 31) مفسّران براى خوددارى ابليس از سجده بر آدم، عللى چون خوى استكبارى،[5]حسادت،[6]قياس كردن،[7]و مستقل پنداشتن خود[8]را يادآور شده‌اند.
بر پايه روايتى از امام صادق عليه السلام، ابليس در توجيه مخالفت خود از فرمان خداوند، گرفتار قياس شد و خداوند هركس را در امور دين قياس كند، در قيامت، همنشين شيطان خواهد كرد.[9]قتاده گفته است: كرامتى كه خداوند به آدم عليه السلام عطا فرمود، باعث حسادت ابليس شد؛ از اين رو گفت:«أَنا خَيرٌ مِنهُ خَلقتَنِى مِن نَارٍ وَ خَلَقتَهُ مِن طِينٍ»(اعراف/ 7، 12) درباره استثناى ابليس از فرشتگان در آياتى مانند 30- 31 حجر/ 15 اين پرسش مطرح مى‌شود كه با توجّه به عصمت فرشتگان، چگونه ابليس از سجده سرباز زد. در[1]. مجمع‌البيان، ج 1،ص 188؛ التفسير الكبير، ج 19، ص 182؛ تفسير صدرالمتألهين، ج 3، ص 79
[2]. التفسيرالكبير، ج2، ص 238 و ج 14، ص 47؛ تفسير صدرالمتألهين، ج 3، ص 78
[3]. الفتوحات‌المكيه،ج 2، ص 61 و 423؛ شرح فصوص الحكم، ص 547
[4]. الميزان، ج 12، ص158
[5]. همان، ج 8، ص 24
[6]. المنير، ج 1، ص161
[7]. مجمع‌البيان، ج 4،ص 620؛ المنار، ج 8، ص 330؛ الميزان، ج 8، ص 29
[8]. الميزان، ج 8، ص24
[9]. المنار، ج 8، ص331

پاسخ اين پرسش مى‌توان به جنّى بودن ابليس اشاره كرد[1]: «فَسَجَدُوا إِلّا إِبلِيسَ كَانَ مِن‌ الجِنّ فَفَسَقَ عَن أَمرِ رَبّهِ»(كهف/ 18، 50) بنابراين، استثناى ابليس از ملائكه در آيات، استنثاى منقطع است؛ گرچه درباره ماهيت ابليس آراى ديگرى نيز گفته شده است. (ظ ابليس)
در اين‌كه فرمان و زمان سجده چه وقت بوده، بيش‌تر مفسّران با استناد به آيه‌«فَإِذا سَوَّيتُهُ و نَفَختُ فيهِ مِن روحِى فَقَعُوا لَهُ سجِدين‌/ پس چون او را آراستم و در او از روح خود دميدم، همگى براى او سجده كنيد» (حجر/ 15، 29) گفته‌اند: امر به سجده، پيش از تسويه و كامل شدن آدم و زمان امتثال آن، پس از تسويه و دميده شدن روح بوده است.[2]برخى برخلاف غالب مفسّران برآنند كه فرشتگان دو بار به سجده فرمان داده شده‌اند.[3]
بهشت آدم‌
در آيه‌«وَ قُلنا يادمُ اسكُن أَنتَ وَ زَوجُكَ الجَنَّةَ/ و گفتيم اى آدم! تو و همسرت درٍبهشت جاى گزينيد» (بقره/ 2، 35) و نيز اعراف/ 7، 19 و طه/ 20، 117 از بهشت آدم سخن به ميان آمده است.
در اين‌كه مقصود از اين بهشت چيست، چندين نظر وجود دارد:
1. بسيارى از مفسّران از جمله حسن بصرى، عمروبن‌عبيد، واصل‌بن‌عطا و بسيارى از معتزله مثل جبايى، رمانى و ابن‌اخشيد، آن را بهشت موعود مى‌دانند؛ به اين دليل كه «الجنة» عَلَم براى بهشت موعود است.[4]قرطبى نيز در تفسير خود همين رأى را برگزيده است.[5]
2. به گفته ابوهاشم، آن بهشت در آسمان قرار دارد؛ ولى بهشت موعود نيست.[6]به جبايى نيز نسبت مى‌دهند كه گفته است: آن بهشت در آسمان هفتم قرار داشته، دليل آن‌«اهبِطوُا»است. وى «اهباط اوّل» را از آسمان هفتم به آسمان اوّل و «اهباط دوم» را از[1]. الميزان، ج 8، ص24
[2]. مجمع‌البيان، ج 4،ص 618- 619؛ التفسير الكبير، ج 2، ص 212؛ تفسير صدرالمتألهين، ج 3، ص 4
[3]. كشف‌الاسرار، ج 3،ص 565؛ الفرقان، ج 1، ص 297؛ نمونه، ج 1، ص 181
[4]. مجمع‌البيان، ج 1،ص 194
[5]. تفسير قرطبى، ج 1،ص 208
[6]. مجمع‌البيان، ج 1،ص 194

آسمان اوّل به زمين دانسته است.[1]
3. در اين وجه كه قوى‌تر و دقيق‌تر از وجوه ديگر است، بهشت، جنبه برزخى و مثالى داشته و داراى جوهرى نورانى است و مثالِ هرچه را در عالمِ وجود است، در خود گنجانده است؛ ولى در هر حال دو بهشت است: يكى پيش از نشئه دنيايى كه مرتبه‌اى از مراتب نزول است و ديگرى پس از نشئه دنيايى كه از مراتب عروج تلقّى مى‌شود و در پايانِ سلسله صعود قرار دارد. صدرالمتألّهين اين رأى را به قيصرى و ابن‌عربى نسبت داده،[2]مى‌گويد: اين دو بهشت از حيث ماهيّت و ذات فرقى ندارند و يگانه تفاوت آن‌ها در اين است كه يكى در ابتداى سير انسان و ديگرى در پايان سير او قرار دارد.[3]علّامه طباطبايى نيز ضمن برزخى دانستن اين بهشت، در تفسير حديثى كه بهشتِ آدم را در دنيا مى‌شناساند، مى‌نويسد: منظور از دنيايى بودن بهشت مزبور، بهشتِ برزخى، در مقابل بهشت جاويدان است.[4]
4. بهشت آدم از باغ‌هاى دنيا بوده و بر روى زمين قرار داشته است و نه بهشت جاويد.
عدّه‌اى از جمله شيخ صدوق، طوسى و آلوسى اين رأى را پذيرفته‌اند.[5]ملّاصدرا اين قول را در تفسيرش به ابوالقاسم بلخى و ابومسلم اصفهانى نسبت داده، مى‌گويد: بعضى از اصحاب ما (شيعيان) نيز همين را گفته‌اند.[6]رشيدرضا نيز در تفسير المنار ضمن اختيار اين نظر، آن را نظريّه محقّقان اهل‌سنّت دانسته و به نقل از ابومنصور ماتريدى در تفسير التأويلات، اين سخن را به پيشينيان نسبت داده است.[7]براساس روايتى از امام صادق عليه السلام نيز اين بهشت در دنيا بوده و خورشيد و ماه در آن طلوع مى‌كرده است.[8]
كسانى‌كه اين بهشت را دنيايى دانسته‌اند و نه بهشت موعود، براى اثبات مدّعاى‌[1]. تفسيرصدرالمتألهين، ج 3، ص 84
[2]. همان، ج 3، ص 81-82
[3]. همان، ص 83
[4]. الميزان، ج 1، ص135 و 139
[5]. الاعتقادات، ص 91؛التبيان، ج 1، ص 156؛ روح‌المعانى، مج 1، ج 1، ص 371- 372
[6]. تفسيرصدرالمتألهين، ج 3، ص 83
[7]. المنار، ج 1، ص277
[8]. الكافى، ج 3، ص247؛ تفسير قمى، ج 1، ص 71؛ بحارالانوار، ج 6، ص 284-/ 285 و ج 11، ص 161- 162

خويش گفته‌اند: به تصريح قرآن، هركس به بهشت جاودانه وارد شود، هرگز از آن اخراج نمى‌گردد (حجر/ 15، 48) و اهل سعادت در آن مخلّدند. (هود/ 11، 108) براى بهشتيان در استفاده از نعمت‌هاى آن محدوديتى نيست و نعمت‌هايش فناناپذير و بى‌پايان است.
(رعد/ 13، 35؛ زخرف/ 43، 71؛ هود/ 11، 108) در آن لغو و عصيانى صورت نمى‌گيرد.
(طور/ 52، 23؛ واقعه/ 56، 25) ابليس و اغواى او بدان راه ندارد و نفرين شده خداوند نمى‌تواند در آن وارد شود. برپايه حكمت الهى، بدون مكلّف شدن به تكليف و تحمّل رنج‌هاى دنيايى روا نيست بنده‌اى در آن وارد شود. آن‌جا جاى آسايش و برخوردارى است و نه آزمايش و خوددارى، و در حقيقت، نتيجه و پاداش مؤمنان است كه با اعمال شايسته خويش آن را كسب مى‌كنند و پايان برنامه‌ها است؛ در حالى‌كه بهشت آدم، اين‌گونه نبوده است.[1]
ناگفته نماند كه اين ادلّه با برزخى بودن بهشت آدم عليه السلام منافاتى ندارند.
در سفر پيدايش تورات درباره بهشت آدم آمده است: و خداوند خدا باغى در عَدَن به طرف مشرق غرس كرد و آن آدم را كه سرشته بود، در آن‌جا گذاشت؛ پس خداوند خدا آدم را گرفت و او را در باغ عَدَن گذاشت تا كار او را بكند و آن را محافظت نمايد؛[2]پس خداوند خدا او را از باغ عَدَن بيرون كرد تا كار زمينى را كه از آن گرفته شده بود، بكند؛ پس آدم را بيرون كرد و در سمت شرقى باغ عَدَن، فرشتگانى قرار داد تا با شمشير آتشينى كه به دو طرف مى‌چرخيد، راه درخت حيات را محافظت كند؛[3]بنابراين به گزارش كتاب عهدين، بهشت آدم، چنين جايى بوده است: 1. باغى در زمين؛ 2. در مكان و جاى مشخّصى به نام «شرقِ عَدَن»؛ 3. خداوند آدم عليه السلام را براى كار كردن و محافظت باغ عَدَن در آن‌جا قرار داده بود.
درخت ممنوع شده براى آدم‌
در دو جاى قرآن، فرمان سكونت در بهشت با نهى از نزديك شدن به درخت ممنوع‌[1]. المنار، ج 1، ص277؛ تفسير صدرالمتألهين، ج 3، ص 81؛ التفسيرالكبير، ج 3، ص 3
[2]. كتاب مقدس، پيدايش2: 8
[3]. همان، پيدايش 3:23

همراه است:«وَ قُلنَا يادمُ اسكُن أنتَ و زوجُكَ الجَنّةَ و كُلَا مِنها رَغَداً حَيثُ شِئتُما و لَاتَقرَبا هذهِ الشَّجرةَ فَتكونَا مِنَ الظلمينَ‌/ و گفتيم اى آدم! تو و همسرت در بهشت جاى گزينيد و بى‌هيچ زحمتى از هرچه مى‌خواهيد بخوريد؛ ولى به اين درخت نزديك نشويد كه از ستم‌كاران خواهيد شد». (بقره/ 2، 35) نيز اعراف/ 7، 19. در قرآن، به چيستى اين درخت اشاره‌اى نشده است؛ ولى مفسّران با استناد به رواياتِ تفسيرى، مصاديقى را براى آن ذكر كرده‌اند: عدّه‌اى آن را بوته گندم دانسته؛ گروهى انگور و خرما و انجير و برخى درخت كافور را ذكر كرده‌اند. بعضى نيز از آن به درخت حسد، درخت دانش، خير و شرّ يا درخت جوانى و زندگى جاويد تعبير كرده‌اند.[1]
به گفته امام رضا عليه السلام در پاسخ عبدالسلام هروى كه از ماهيّت آن درخت پرسيده و از اين‌كه مردم درباره آن، سخنان گوناگونى مى‌گويند گزارش داده بود، درخت بهشتى انواعى را برمى‌تابد/ به شكل‌هاى مختلف درآمده، ميوه‌هاى گوناگون مى‌دهد. آن درخت گندم بوده و در عين حال انگور داشته؛ زيرا مانند درختان دنيا نبوده است ....[2]برخى اين درخت را تمثيل زندگى دنيا براى آدم عليه السلام دانسته‌اند.[3]برخى مفسّران نيز يادآور شده‌اند كه چون خداوند، هيچ‌گونه اشاره‌اى در قرآن بدان نكرده و علم و جهل بدان سودى ندارد، كنجكاوى درباره آن لازم و شايسته نيست.[4]
در توجيه اين نهى چند نظر ابراز شده است: الف. گروهى اين نهى را تنزيهى (كراهتى) دانسته و گفته‌اند: آدم با ارتكاب آن، مرتكب ترك اوْلى‌ شده است؛[5]ب. برخى نيز آن را نهى تحريمى دانسته، مى‌گويند: آدم عليه السلام از روى فراموشى يا به گمان اين‌كه نهى حتمى نيست، از آن سرپيچيد؛[6]ج. عدّه‌اى نيز بر اين باورند كه چون اين نهى مولوى نبوده، مخالفت با آن گناه به شمار نمى‌آيد؛ چرا كه حرمتى در كار نبوده و غرض از اين نهى، فقط[1]. التبيان، ج 1، ص157؛ جامع‌البيان، مج 1، ج 1، ص 332؛ مجمع‌البيان، ج 1، ص 195
[2]. عيون اخبارالرضاعليه السلام، ج 1، ص 397
[3]. تفسيرصدرالمتألهين، ج 3، ص 92- 93؛ الرسائل التوحيديه، ص 186
[4]. جامع‌البيان، مج1، ج 1، ص 333؛ التفسير الكبير، ج 3، ص 5 و 6؛ تفسير مراغى، مج 1، ج 1، ص 91
[5]. التفسيرالكبير، ج3، ص 4- 5؛ تفسير صدرالمتألهين، ج 3، ص 90؛ نمونه، ج 6، ص 124
[6]. التفسير الكبير، ج3، ص 5؛ تفسير صدرالمتألهين، ج 3، ص 90

راهنمايى و ارشاد به مصالح و منافع موجود در حكم بوده است؛[1]د. بعضى نيز گفته‌اند: اين نهى معنايش امر به كار ندبى (مستحبى) است و به سبب ترغيب در پرهيز از خوردن، با لفظ نهى ايراد شده و ترك تناول از درخت براى آدم، مستحب بوده است،[2]نه واجب.
علّامه طباطبايى ضمن ترجيح ارشادى بودن اين نهى، سه دليل بر آن اقامه كرده است:
1. خداوند در آيه 35 بقره/ 2 و 19 اعراف/ 7 مخالفت با اين نهى را ستم شمرده؛ ولى در آيات 117- 118 طه/ 20 از آن به تعب، رنج، گرسنگى و برهنگى كه پيامد بيرون رفتن از بهشت است، تعبير كرده؛ پس معلوم مى‌شود كه منظور از اين تعب و شقاوت، همان مصائب دنيايى است كه لازمه زندگى در زمين به شمار مى‌رود، و نهى از آن‌ها ارشادى است و مخالفت با چنين نهى‌اى، گناه و نافرمانى شمرده نمى‌شود. مقصود از ظلم در آيات مزبور نيز همان ستم بر نفس است، نه ظلم نكوهيده‌اى كه در پرستش و بندگى غيرخدا مطرح است. 2. چنان‌چه نهى مزبور، مولوى و توبه آن نيز رجوع از مخالفت نهى مولوى و توبه عبودى بود، مى‌بايست پس از قبول توبه آدم، دوباره به بهشت برگردانده مى‌شد؛ ولى چنين بازگشتى براى آدم عليه السلام ميسور نشد؛ بنابراين، خروج از بهشت، اثر تكوينى تناول از درخت ممنوع بوده است؛ نظير تأثير سمّ و آتش در كشتن و سوزاندن؛ چنان كه تمام موارد تكاليف ارشادى نيز از اين قبيل است.
آيات 38- 39 بقره/ 2 كه عصاره همه احكام و تشريعات خداوند در اين دنيا است، دلالت مى‌كند كه نخستين تشريع در دنيا براى آدم و فرزندانش بعد از هبوط و فرود آمدن آن‌ها در زمين بوده است؛ بنابراين، هنگام مخالفت نهى مزبور، هنوز نه دينى تشريع شده و نه تكليفى مولوى در كار بوده است؛ در اين صورت ديگر گناه معنا نداشته و نهى بايد از نوع ارشادى بوده باشد.[3]
فريب خوردن آدم‌
در آيات 36 بقره/ 2؛ 20- 22 و 27 اعراف/ 7 و 120- 121 طه/ 20 آمده است كه آدم‌[1]. الكاشف، ج 1، ص88. نمونه، ج 6، ص 124
[2]. التبيان، ج 1، ص159. تفسير صدرالمتألهين، ج 3، ص 90
[3]. الميزان، ج 1، ص137 و ج 14، ص 222