کتاب اعلام القرآن

براساس روايتى، وى كه در روزگار قُصىّ‌بن‌كلاب، در جريان بازگشت از جنگ با ايران بر يثرب گذشته، متأثر از احبار آنجا به يهوديت گراييده و به تحريك آنان به نجران يورش برده است.[1]برخى معتقدند كه احبار وى را از گسترش نصرانيت در يمن، در نتيجه نفوذ حبشه در قلمرو حكومت وى و تسلط بر آن بيم داده‌اند.[2]برپايه روايت طبرى از هشام بن محمد كلبى، ذونواس در پى دادخواهى يكى از يهوديان نجران به نام «دوس» كه نصرانيان دو پسر او را به ستم كشته بودند و در حمايت از وى به نجران لشكر كشيد[3]و بالاخره ابن قتيبه هراس از نفوذ آل جفنه (شاهان غَسّان) را كه همانند حبشيان با روميان هم‌پيمان بوده و سالانه از آنان كمك مالى دريافت مى‌كردند، انگيزه قتل عام مى‌داند.[4]
بر پايه گزارش مورخان مسلمان نيز ذونواس افزون بر سوزاندن اناجيل و كليساها[5]، مردم را بين پذيرش آيين يهود و كشته شدن مخير كرده‌[6]و بيشتر آنان را كه سر بر سر آيين نهادن را افتخار آفرين مى‌دانستند از دم تيغ گذراند يا در گودال آتش افكند.[7]درباره شمار سوختگان، ناهمخوانى گسترده‌اى وجود دارد؛ در بيشتر منابع ضمن سخن گفتن از هزاران نفر، دركنار 000/ 12 و 000/ 70[8]، اغلب 000/ 20 نفر گزارش شده‌[9]و در برخى منابع از شماره 7، 10[10]، 77 و 80[11]نفر سخن به ميان آمده است. تفاوت بيشتر و كمترين عدد به اندازه‌اى زياد است كه نمى‌توان يكى را درست يا قرين به صحت بيشترى دانست. ظاهراً چنان‌كه برخى نيز گفته‌اند در شمار سوختگان، مبالغه شده تا با تصوير فجيع‌تر و هولناك‌ترى از حادثه، تأثير بيشترى بر مخاطب گذاشته شود. چه بسا[1]. مجمل‌التواريخ، ص 169؛ الاخبارالطوال،ص 61؛ البدء والتاريخ، ج 3، ص 179- 180
[2]. موسوعة التاريخ الاسلامى، ج 1، ص 129
[3]. تاريخ طبرى، ج 1، ص 436
[4]. المعارف، ص 637
[5]. البدء و التاريخ، ج 3، ص 182؛ الاغانى،ج 22، ص 320- 321؛ المحبر، ص 368
[6]. البدء و التاريخ، ج 3، ص 183؛ تاريخطبرى، ج 1، ص 436؛ السيرة النبويه، ج 1، ص 35
[7]. البدء والتاريخ، ج 3، ص 182؛ التيجان،ص 301؛ المعارف، ص 637
[8]. عرائس المجالس، ص 439؛ تفسير قرطبى، ج19، ص 192؛ التفسير الكبير، ج 31، ص 118
[9]. تاريخ طبرى، ج 1، ص 436؛ الكامل، ج 1،ص 429؛ السيرةالنبويه، ج 1، ص 35
[10]. المحن، ص 119
[11]. مجمع البيان، ج 10، ص 707؛ عرائسالمجالس، ص 439

مورخى عددى را گفته و ديگران نيز از او پيروى كرده‌اند.[1]يكى از پژوهشگران با ترديد در ارقام ياد شده، نجران را شهرى كوچك دانسته كه شمار ساكنانش بيش از چند صد نفر نبوده است، افزون بر آن با توجه به گزارشهاى تاريخى، ذونواس همه مردمان را نكشت.
وى شماره بيش از 200 نفر را كه در سرود يوحنا آمده است معقول و مقرون به صحت بيشترى مى‌داند.[2]
حادثه اخدود مورد توجّه خاورشناسان نيز قرار گرفته است. پرفسور رودى پارت، مترجم و مفسر قرآن به زبان آلمانى با ردّ نظر مفسران مسلمان و در استنباطى غريب، مراد از اخدود را جهنّم و اصحاب اخدود را مشركان ستمگر مكه دانسته است.[3]پرفسور ويليام مونتگمرى‌وات پس از كاوشهاى باستان‌شناسى «عرفان شهيد»، دانشمند مسلمان آمريكايى و مدارك جديدى كه وى در كتاب شهداى نجران به دست داده است، با بيان اشكالات زبانشناختى ديدگاه رودى پارت، به نقد آن پرداخته است. براساس كاوشهاى عرفان شهيد، بالغ بر 2000 نفر از نجرانيان در كليسا حبس و به وسيله انبوهى از هيزم انباشته شده در گرداگرد آن، سوزانده شده‌اند.[4]
روايات چهارگانه ذكر شده كه مايه‌هاى اصلى آن از گزارشهاى منابع اهل كتاب درباره كشتار نصاراى نجران گرفته شده و در ادامه، دچار داستان‌پردازى و افسانه سرايى گشته است، به‌رغم تناقض آشكار و اشكالات آن، در تفسير سوره بروج و شرح تاريخى حادثه اخدود، مورد استناد بسيارى از مفسران قرار گرفته است، درحالى‌كه حادثه نجران كه جدال پيروان مسيحيت و يهود را بر سر انگيزه‌هاى سياسى و اقتصادى با پوشش مذهبى به تصوير مى‌كشد با گزارش قرآن كه سبب كشتار مؤمنان را فقط ايمان توحيدى آنان مى‌داند:«وما نَقَموا مِنهُم الّا ان يُؤمِنوا بِاللَّهِ العَزيزِ الحَميد»(بروج/ 85، 8) چندان سازگار نيست. براساس همين آيه، قاتلان در شمار موحدان نبوده و مؤمنان را به پرستش غير خدا فرا مى‌خوانده‌اند[5]و اين چنان‌كه شمارى از پژوهشگران نيز گفته‌اند با يهودى‌[1]. دراسات تاريخيه، ج 1، ص 362
[2]. تاريخ اليهود، ص 45 (3) (4) 3-. بيّنات، ش 21، ص 51
[5]. تفسير ابن كثير، ج 4، ص 528؛ تفسيرقرطبى، ج 19، ص 191؛ معجم‌البلدان، ج 5، ص 268

بودن ذونواس و پيروانش همخوانى ندارد[1]، هرچند برخى با اين سخن كه در آن زمان، آيين يهود منسوخ و مسيحيت برحق بوده، درصدد رفع اين اشكال برآمده‌اند[2]؛ همچنين بر پايه روايتى كه در آن على عليه السلام نظر اسقف نجران درباره اصحاب اخدود را ناصواب دانسته، به احتمال بسيار زياد، حادثه نجران به عنوان مصداق واقعه اخدود، رد شده است.
يافته‌هاى باستان‌شناسى عرفان شهيد نيز ناسازگارى حادثه نجران را با گزارش قرآن كه از گودال آتشين سخن مى‌گويد (بروج/ 85، 4- 5) تأييد مى‌كند، بنابراين از مجموع قراين برمى‌آيد كه كشتار نجرانيان با توجه به گزارشهاى موجود آن، نمى‌تواند مصداق حادثه اخدود باشد. گويا قرابت زمانى حادثه نجران و ماندن خاطره آن در اذهانِ صحابه از يك سو[3]و گسترش گزارشهاى اهل كتاب در جامعه اسلامى و نفوذ آن در منابع تاريخى و حديثى از سوى ديگر باعث انطباق گزارش قرآن بر اين حادثه گشته است.
افزون بر روايت ياد شده، گزارشهاى پراكنده ديگرى در منابع حديثى، تفسيرى و داستانى مسلمانان آمده كه اين رويداد تاريخى را به امم ديگرى غير از نصاراى نجران مرتبط مى‌سازد:
1. در روايتى كه عياشى به سند خود از جابر از امام محمد باقر عليه السلام نقل مى‌كند، على عليه السلام نظر اسقف نجران درباره هويت اصحاب اخدود را نادرست خوانده و از پيامبرى در حبشه سخن مى‌گويد كه كافران قوم در جنگ با وى شمارى از ياران او را كشته و گروهى ديگر را به همراه خود وى اسير مى‌كنند. آنگاه او را به همراه كسانى كه از پيروى او دست بردار نبودند، وادار مى‌كنند كه خود را در گودال آتش افكنند.[4]اين روايت به اينكه مراد از اصحاب اخدود كافران‌اند يا مؤمنان اشارتى نكرده است. حبشى بودن اصحاب اخدود و[1]. تاريخ‌الجاهليه، ص 74؛ معجم‌البلدان،ج 5، ص 268؛ دراسات تاريخيه، ج 1، ص 365
[2]. موسوعةالتاريخ الاسلامى، ج 1، ص 129
[3]. كيهان انديشه، ش 70، ص 28؛اعلام‌قرآن، ص 138
[4]. مجمع‌البيان، ج 10، ص 707؛ المحاسن، ص250؛ تفسير قرطبى، ج 19، ص 191فرهنگ و معارف قرآن، اعلام القرآن، 3جلد،مؤسسة بوستان كتاب - قم، چاپ: اول، 1385.اعلام القرآن ؛ ج‌2 ؛ ص189

پيامبر آنان از برخى طرق ديگر نيز از على عليه السلام گزارش شده است كه در آن، حضرت ضمن خواندن آيه‌«ولَقَد ارسَلنا رُسُلًا مِن قَبلِكَ مِنهُم مَن قَصَصنا عَلَيكَ ومِنهُم مَن لَم نَقصُص عَلَيكَ ...»(غافر/ 40، 78)، ظاهراً اصحاب اخدود را از جمله اقوامى دانسته كه در قرآن ذكرى از پيامبر آنان نرفته است.[1]اين روايت با ظاهر گزارش قرآن نيز سازگار است.
2. بر پايه روايت قتاده از على عليه السلام اصحاب اخدود گروهى از مردمان محلى به نام «مَذارع» در يمن بودند كه دو بار بين آنان جنگ درگرفت و مؤمنان پيروز شدند. آنان با هم عهد كردند كه با يكديگر خدعه و نيرنگ نكنند؛ امّا كافران از در مكر و حيله وارد شده، با غلبه بر مؤمنان و پيشنهاد يكى از خود آنها گودالى از آتش فراهم كرده، كسانى را كه از پذيرش آيين كفر سر باز زدند در آتش افكندند.[2]اين گزارش از يك سو به سبب سخن گفتن از مكر كافران، شباهتى به حادثه نجران دارد كه در آن ذونواس از راه سوگند، نجرانيان را فريفت و از سويى ديگر برخلاف ظاهر روايت قرآن، اصحاب اخدود را اعم از كافران و مؤمنان معرفى مى‌كند.
3. در گزارش ديگرى كه ابن ابزَى و ابن جُبَير نقل كرده‌اند، على عليه السلام ضمن اهل كتاب دانستن مجوس، از حليت شراب در شريعت آنان، آميزش يكى شاهان مجوس در حال مستى با خواهر خود، پشيمانى پس از هوشيارى و چاره‌جويى او سخن مى‌گويد. بنابراين گزارش، وى در توجيه خطاى خود، از جواز شرعى ازدواج با خواهر سخن گفت و كسانى را كه از صحه گذاشتن بر آن سرباز مى‌زدند، در گودال آتش افكند.[3]اين گزارش نيز كه منشأ نزاع را نسبت نارواى يك حكم به شريعت الهى و عدم پذيرش آن از سوى مردم، نه كف* ر و ايما* ن به خدا، و طرفين نزاع را پيروان يك دين توح* يدى معرفى مى‌كند، با گزارش قرآن سازگار نيست.
4. روايت منسوب به ابن عباس و عطيه عوفى، اصحاب اخدود را گروهى از بنى‌اسرائيل معرفى مى‌كند كه شمارى از مردان و زنان مؤمن را در گودال آتش سوزاندند.
ضحاك نيز آنان را از بنى‌اسرائيل دانسته است.[4]
5. برخى نيز اين داستان را بر دانيال نبى و يارانش تطبيق كرده‌اند كه به سبب سجده نكردن بر بت، به فرمان بُختُ نُصَّر* در آتش افكنده شدند؛ امّا آتش در آنان كارگر[1]. الدرالمنثور، ج 7، ص 306
[2]. جامع‌البيان، مج 15، ج 30، ص 166؛الدرالمنثور، ج 8، ص 465- 466
[3]. جامع‌البيان، مج 15، ج 30، ص 165-166؛ مجمع‌البيان، ج 10، ص 706؛ تفسير قرطبى، ج 19، ص 191
[4]. جامع‌البيان، مج 15، ج 30، ص 167؛تفسير قرطبى، ج 19، ص 191

نيفتاد و رهايى يافتند.[1]اين گزارش كه تطبيق آن با حادثه اخدود مورد توجّه و تأييد برخى پژوهشگران معاصر و نيز برخى خاورشناسان قرار گرفته‌[2]از عهد عتيق گرفته شده است، با اين تفاوت كه براساس روايت عهد عتيق كسانى كه به سبب سجده نكردن بر مجسمه طلايى در ميدان شهر بابل و به فرمان نِبُوكَد نِصَّر (بُختُ نُصَّر) (605- 562 ق. م.) در «تنور» آتش افكنده شدند، سه تن از ياران دانيال بودند؛ نه خود وى كه از مقربان دربار بابل به شمار مى‌رفت و آتش بدون تأثير در آنان، نگهبانانى را كه آنها را در آتش انداختند، در كام خود فرو برد.[3]به اعتقاد جواد على هيچ گزارشى درباره اصحاب اخدود در تاريخ بابل، حتى در تاريخ يهود نيامده است‌[4]، بنابراين، روايت فوق از اسرائيليات و ظاهراً همان گزارش عهد عتيق درباره ياران دانيال عليه السلام است كه به وسيله يهود و در شكل تحريف شده در اختيار راويان مسلمان قرار گرفته است.[5]
6. ربيع بن انس در روايتى شبيه به گزارش پيشين، اصحاب اخدود را گروهى از مؤمنان دانسته كه در روزگارى، از مردمان كناره گرفتند. ستمگرى بت‌پرست آيين خود را بر آنان عرضه كرد و گروهى را كه از پذيرش آن سر باز زدند در گودال آتش افكند؛ امّا خداوند با قبض روح و پيش از سوختن، آنان را نجات داد و خود كافران گرفتار آتش شدند.[6]اين دو گزارش اخير با روايت قرآن، ديدگاه جمهور مفسران و نيز گزارشهاى ديگر كه بر كشته شدن مؤمنان دلالت دارد، سازگار نيست.[7]
7. براساس گزارش مبهمى از مقدسى، تُبَّع (ذونواس) كه در مدينه به آيين يهود گرويده و دو نفر از احبار را همراه خود به يمن آورده بود، با قوم خويش كه يهودى شدن را بر او خرده مى‌گرفتند، دچار اختلاف شدند و براى داورى به كوهى رفتند كه از دير باز جايگاه حلّ منازعه بود و آتشى در آن قرار داشت كه مى‌گفتند: ستمكاران را سوزانده، به ستمديده‌[1]. كمال الدين، ص 226؛ نوادر المعجزات، ص13؛ تفسير ابن‌كثير، ج 4، ص 526
[2]. اعلام قرآن، ص 138
[3]. كتاب مقدس، دانيال 3: 1- 26
[4]. المفصل، ج 6، ص 615
[5]. دراسات تاريخيه، ج 1، ص 364
[6]. جامع‌البيان، مج 15، ج 30، ص 169
[7]. التفسيرالكبير، ج 31، ص 119؛روح‌المعانى، مج 16، ج 30، ص 160

آسيبى نمى‌رساند. آتش، بت‌پرستان را سوزاند؛ امّا احبار و همراهان نجات يافتند، از اين‌رو مردمان زيادى از اهل يمن به آيين يهود گرويدند.[1]ظاهر اين گزارش نشان مى‌دهد كه بت‌پرستان يمن كه يهودى شدن را بر ذونواس خرده مى‌گرفتند، در آتش سوختند؛ از اين‌رو اشكالات گزارش پنجم و ششم بر اين روايت نيز وارد است، افزون بر آن، در اين روايت سخن از «اخدود» به ميان نيامده، بلكه از يك آتش افسانه‌اى ياد شده است.
8. برخى نيز اصحاب اخدود را عمرو بن هند مشهور به «مُحرِق» و ياران وى دانسته‌اند كه 100 تن از افراد قبيله بنى‌تميم را در آتش سوزاند.[2]وى را پادشاه ستمگرى دانسته‌اند كه در سالهاى 554- 569 ميلادى بر حيره حكومت مى‌كرده است.[3]اين پراكندگى در محتواى گزارشها چه بسا مى‌تواند در مقام قضاوت و گزينش، ترديد آفرين باشد، از اين‌رو مفسرانى چون ابن‌كثير، فخر رازى و علامه طباطبايى در مقام رفع تعارض، اين احتمال را مطرح ساخته‌اند كه شايد جماعتى با ويژگيهاى اصحاب اخدود بيش از يك گروه بوده باشند و گزارش قرآن ناظر به همه آنهاست‌[4]، چنان‌كه برخى مفسران تابعى نيز بر اين باورند كه مصداق حادثه اخدود بيش از يك‌بار تحقق يافته است. براساس نقل عبدالرحمن بن جبير، اصحاب اخدود يك بار در زمان تُبَّع (ذونواس) در يمن، ديگر بار در زمان كنستانتين (306- 337 م.) در قسطنطنيه و بار سوم در زمان بُختُ نُصَّر در بابل مصداق يافته است‌[5]، امّا برخى تاريخ پژوهان تصريح كرده‌اند كه در تاريخ مسيحيت گزارشى از شكنجه نصارا به دست كنستانتين نيامده است، بلكه برخى روايات، از آن حكايت دارد كه وى در سال 311 ميلادى نصرانيت را به عنوان يكى از اديان رسمى در قلمرو امپراطورى خويش به رسميت شناخت؛ چنان‌كه پاره‌اى ديگر از گزارشها از نصرانى شدن وى در سال 312 ميلادى حكايت مى‌كند[6]؛ همچنين در نقلى، مصاديق‌[1]. البدء والتاريخ، ج 3، ص 180- 181
[2]. جامع‌البيان، مج 15، ج 30، ص 165-169؛ تفسيرقرطبى، ج 19، ص 189؛ روح‌المعانى، مج 16، ج 30، ص 151- 160
[3]. البدء والتاريخ، ج 3، ص 203؛ تاريخسنى ملوك‌الارض والانبياء، ص 72؛ المعارف، ص 648
[4]. تفسير ابن‌كثير، ج 4، ص 529؛ التفسيرالكبير، ج 31، ص 118؛ الميزان، ج 20، ص 257
[5]. تفسير ابن‌كثير، ج 4، ص 529؛ البدايةوالنهايه، ج 2، ص 103
[6]. دراسات تاريخيه، ج 1، ص 363- 364

اصحاب اخدود سه كس گزارش شده است: يكى ذونواس، ديگرى انطياخُوس رومى در شام و سومى بُختُ نُصَّر در فارس. در اين نقل گزارش قرآن فقط ناظر به حادثه نجران دانسته شده است.[1]
به نظر مى‌رسد با توجّه به اينكه گاهى از سوزاندن به عنوان كيفرى شديد در اعصارى از تاريخ، مانند قرون وسطا، بر ضد مخالفان اعتقادى استفاده مى‌شد، حوادثى از اين دست بارها در ميان ملل گوناگونى روى داده است و گزارش آنها در فرايند تماس فرهنگى، در جوامع ديگر از جمله جوامع اسلامى راه يافته و با توجّه به برخى مشابهتهاى ظاهرى، در تفسير گزارش قرآن از حادثه اخدود مورد توجّه مفسران قرار گرفته است، درحالى‌كه بيشتر روايتهاى ذكر شده داراى نوعى ناسازگارى درونى ميان خود و بيرونى با ظاهر گزارش قرآن است و در هيچ يك از آنها نيز سخن از تعدد حادثه به ميان نيامده است، افزون بر آن، سياق آيات مربوط، به ويژه ظاهر«اذ هُم عَلَيها قُعود* و هُم عَلى‌ ما يَفعَلونَ بِالمُؤمِنينَ شُهود»(بروج/ 85، 6- 7) و بيش از آن، ظاهر«اصحاب الأُخدود»- همانند موارد مشابهى چون «اصحاب الكهف»، «اصحاب الجنة» و ...- همچنين مفرد بودن «اخدود» و «ال» تعريف آن نشان مى‌دهد كه گزارش قرآن مربوط به يك حادثه و قوم است، چنان‌كه اين نظر از مقاتل نيز گزارش شده است، بنابراين، احتمال تعدّد كه تنها براى جمع بين گزارشها و به قصد رفع تعارض و ترديدزدايى طرح شده، درست به نظر نمى‌رسد و تنها، گزارشى مانند روايت مربوط به پيامبر حبشى را مى‌توان مصداق حادثه اخدود تلقى كرد كه با نگرشى فراتر از نزاع قومى، سياسى، اقتصادى يا اختلاف دو گروه موحد، يا پيروان يك آيين به حادثه پرداخته و جدال مورد توجه قرآن ميان كفر و ايمان، در آن قابل ترسيم باشد.
پيام داستان:
روايت قرآن دربخشهاى مهمى تنظيم شده است؛ مانند: فضاسازى براى حكايت داستان، انعكاس نگاه خداوند به حادثه و حادثه آفرينان، تصوير اصلى‌ترين صحنه‌ها،[1]. مجمع‌البيان، ج 10، ص 707؛ تفسيرقرطبى، ج 19، ص 191؛ تفسيرابن‌كثير، ج 4، ص 529- 530

بيان زمينه پيدايش حادثه و ارزيابى آن، پرداختن به صحنه‌ها و زواياى فراطبيعى، تصوير فرجام حقيقى هر يك از دو گروه و پاسخ به پرسشهاى احتمالى. داستان پيش از گزارش اصل حادثه براى زمينه‌سازى ذهنى در مخاطبان، با سوگندهايى پى‌درپى آغاز مى‌شود تا از يك سو با تأكيد فراوان براى بيان عظمت حادثه و كمال جديت و حتميت جواب قسم، افزون بر تأثيرگذارى بيشتر در ذهن مخاطبان، هرگونه شك و ترديد و انكار را از دل آنان بزدايد و از سوى ديگر گستره داستان را فراتر از زمين، زمان، زندگى دنيوى و صحنه‌هاى بسيار محدود و محسوس آن نشان دهد[1]:«و السَّماءِ ذاتِ البُروج* واليَومِ المَوعود* و شاهِدٍ و مَشهود».(بروج/ 85، 1- 3) جواب قسم هرچند مورد اختلاف است‌[2]؛ امّا ظاهراً چنان‌كه زمخشرى و گروهى ديگر نيز معتقدند جمله محذوفى است كه آيه‌«انَّ الَّذينَ فَتَنُوا ...»(بروج/ 85، 10) و«قُتل أصحب الأُخدود»(بروج/ 85، 4) قرينه آن و در تقدير چنين است: «أُقسم بالسماءِ ... إِنّ الذين فتنوا المؤمنين و المؤمنت معذَّبون و ملعونون كما لُعن أَصحاب الأخدود»، زيرا اين سوره براى تهديد مشركان مكه و تشويق مسلمانان به پايدارى در برابر آزار و شكنجه آنان نازل شده است.[3]
چگونگى آغاز بخش بعدى، بيانگر قضاوت خدا درباره كافران و حادثه مذكور است، تا عامل بازدارنده‌اى در برابر همه شكنجه‌گران مؤمنان باشد:«قُتل أَصحب الأُخدود* ...* اذ هُم عَلَيها قُعود* و هُم عَلى‌ ما يَفعَلونَ بِالمُؤمِنينَ شُهود».(بروج/ 85، 4- 7) قريب به اتفاق مفسرانِ معتقد به انشايى بودن‌«قُتل»با ادّعاى محال بودن دعا و نفرين به معناى حقيقى آن از سوى خدا[4]، مراد از آن را «لُعِنَ» و به معناى طرد از رحمت الهى دانسته‌اند كه لازمه نفرين خداست‌[5]؛ ولى چنان‌كه ثعالبى و برخى ديگر گفته‌اند، خداوند ناگزير با زبان بشرى بر آنان نفرين مى‌كند.[6]اين تعبير كه نشان اوج نفرت گوينده است، عيناً در چند[1]. فى ظلال القرآن، ج 6، ص 3873
[2]. جامع‌البيان، مج 15، ج 30، ص 169-170؛ الكشاف، ج 4، ص 729؛ مجمع‌البيان، ج 10، ص 708
[3]. الكشاف، ج 4، ص 729- 730؛ تفسيربيضاوى، ج 4، ص 400؛ الميزان، ج 20، ص 248- 249
[4]. تفسير قرطبى ج 19، ص 189؛ روحالمعانى، مج 16، ج 30، ص 157؛ الميزان، ج 20، ص 251
[5]. جامع‌البيان، مج 15، ج 30، ص 165؛مجمع‌البيان، ج 10، ص 709؛ تفسيرابن‌كثير، ج 4، ص 526
[6]. تفسير ثعالبى، ج 4، ص 400